[η θρησκεία της ελευθερίας·

23/11/2022 § Σχολιάστε

Maurizio Viroli

Ομιλία που εκφώνησε ο Μαουρίτσιο Βίρολι[*] στις 25 Απριλίου, επέτειο της απελευθέρωσης της Ιταλίας από τον φασισμό.

Το πιο σοβαρό ερώτημα που πρέπει να θέσουμε είναι αν υπάρχει αντιφασιστική συνείδηση στη χώρα. Σύμφωνα με το πιο αυθεντικό και υψηλότερο νόημά της, η αντιφασιστική συνείδηση ήταν και μπορεί να είναι μια θρησκεία της ελευθερίας. Το να έχουμε τη θρησκεία της ελευθερίας σημαίνει να επιλέγουμε την ελευθερία ως υπέρτατη αξία της ζωής και, γι’ αυτήν, να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε ακόμα και τις πιο δύσκολες θυσίες, τις πιο σκληρές δοκιμασίες. Η θρησκεία της ελευθερίας είναι απόλυτη δέσμευση που αναλαμβάνουμε με τη συνείδησή μας, και μόνο με αυτήν να υπερασπιζόμαστε πάντοτε την ελευθερία. Η θρησκεία της ελευθερίας ήταν το ηθικό κίνητρο που έδωσε στους άνδρες και στις γυναίκες της Αντίστασης τη δύναμη για να αντιμετωπίσουν τη φυλακή, την εξορία και τη θυσία της ίδιας της ζωής τους.

Ας σκεφτούμε τα λόγια που είπε ο Φερούτσιο Πάρι, παρασημοφορημένος ήρωας του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και πρωθυπουργός από τις 21 Ιουνίου ώς τις 8 Δεκεμβρίου 1945, όταν μπροστά στο φασιστικό δικαστήριο, στις 9 Νοεμβρίου 1927, δήλωνε ότι είχε μόνο έναν λόγο για να απεχθάνεται τον φασισμό και να μάχεται εναντίον του, λόγο όμως ο οποίος ήταν «επιτακτικός και ανένδοτος»· επειδή ήταν ηθική απέχθεια, γι’ αυτό ήταν ολοκληρωτική, αδιάλλακτη, απόλυτη. Είμαστε αδιάλλακτοι απέναντι στον φασισμό –εξηγούσε ο Φερούτσιο Πάρι– επειδή είμαστε αδιάλλακτοι με τη συνείδησή μας. Αυτή είναι η θρησκεία της ελευθερίας.

Η θρησκεία της ελευθερίας δεν είναι η χριστιανική πίστη, αλλά δεν είναι διόλου ασυμβίβαστη με αυτήν· αντίθετα, μάλιστα, είναι η φυσική συνέπειά της. Η θρησκεία της ελευθερίας διδάσκει τη συμπόνια στο πιο αυθεντικό νόημά της, δηλαδή το συναίσθημα που μας οδηγεί να συμμεριζόμαστε τα βάσανα των άλλων, να συμπαραστεκόμαστε στους ταπεινούς, στους αδύναμους, στους πληγωμένους, στους αποκλεισμένους, και να παλεύουμε μαζί τους εναντίον εκείνων που τους καταπιέζουν, τους αποκλείουν, τους ταπεινώνουν. Η συμπόνια όμως είναι η κατεξοχήν χριστιανική αξία.

Ο φασισμός είναι εκείνος που προσβάλλει τη χριστιανική πίστη. Για τους φασίστες, η αγάπη και η συμπόνια είναι συναισθήματα των αδύναμων. Ο Χριστός μάς δίδαξε την ειρήνη. Ο φασισμός κήρυξε και εφάρμοσε τον πόλεμο ως μέσο για να επιβεβαιωθεί η ισχύς του έθνους και ως αυτοσκοπό. Ο Χριστός δίδαξε την αδελφοσύνη και την ισότητα των ανθρώπινων υπάρξεων, που είναι όλες πλάσματα του Θεού. Ο φασισμός υποστήριξε την επαίσχυντη θεωρία των ανώτερων και των κατώτερων φυλών. Ο χριστιανικός νόμος λέει: «Δεν θα έχεις άλλους Θεούς εκτός από εμένα». Ο φασισμός επέβαλε τον εκθειασμό τού ντούτσε σαν να ήταν Θεός. Διδάξτε αυτές τις απλές αλήθειες στους χριστιανούς φίλους μας.

Πείτε τους ότι, αν είστε χριστιανοί, δεν μπορείτε να είστε φασίστες. Οφείλετε να είστε οι πιο αδιάλλακτοι εχθροί του φασισμού. Ας έρθει εδώ, στην Casa Cervi, να το πει, με όλο το κύρος του, ο πάπας Φραγκίσκος και να καταδικάσει την επαίσχυντη συμπαιγνία του Βατικανού με το φασιστικό καθεστώς, όταν ο πάπας Πίος ΙΑ’ χαρακτήρισε τον Μουσολίνι άνθρωπο σταλμένο από τη Θεία Πρόνοια για να επαναφέρει τον Θεό στην Ιταλία και την Ιταλία στον Θεό. Η θρησκεία της ελευθερίας διδάσκει την αγάπη για την πατρίδα, όπως την κατανοούσαν οι πατέρες μας της Παλιγγενεσίας, δηλαδή την πατρίδα όπως την αντιλαμβανόταν ο Τζουζέπε Ματσίνι.

Εσείς οι φασίστες υπήρξατε και είστε οι πιο απεχθείς εχθροί της πατρίδας. Την έχετε ταπεινώσει μετατρέποντάς την σε δούλα μιας χούφτας εγκληματιών. Της αφαιρέσατε τις ελευθερίες. Την έχετε κηλιδώσει με άδικους πολέμους. Την έχετε ατιμάσει με τους ρατσιστικούς νόμους που οδήγησαν τους Εβραίους στα στρατόπεδα εξόντωσης. Την έχετε σύρει να πολεμήσει στο πλάι ενός εγκληματία σαν τον Χίτλερ και τέλος ανοίξατε τον δρόμο για να εισβάλουν οι γερμανικές μεραρχίες. Οι αντιφασίστες ήταν εκείνοι που συνέβαλαν στην αναγέννηση της πατρίδας, την οποία είχε καταστρέψει ο φασισμός. Η θρησκεία της ελευθερίας είναι μια πελώρια δύναμη που ωθεί στην αντιφασιστική στράτευση, όχι μιας μέρας, όχι μηνών, αλλά μιας ολόκληρης ζωής. Προκειμένου να υπάρχει αληθινός αντιφασισμός, πρέπει να υπάρχουν άνδρες και γυναίκες που ξέρουν να ρωτούν τη συνείδησή τους και μπορούν να ακούνε τις απαντήσεις της.

Εδώ ακριβώς όμως εντοπίζεται το πρόβλημά μας, το ιταλικό πρόβλημα. Το είχε κατανοήσει καλύτερα από κάθε άλλον μια από τις ευγενέστερες μορφές του αντιφασισμού, ο Κάρλο Ροσέλι. Το ιταλικό πρόβλημα, έγραφε ο Ροσέλι στο βιβλίο του «Φιλελεύθερος σοσιαλισμός» (1929), «είναι ουσιαστικά πρόβλημα ελευθερίας. Αλλά πρόβλημα ελευθερίας με το πλήρες νόημα του όρου: δηλαδή πνευματικής αυτονομίας, χειραφέτησης της συνείδησης στην ατομική σφαίρα και οργάνωσης της ελευθερίας στην κοινωνική σφαίρα, δηλαδή στη θεμελίωση του κράτους και στις σχέσεις ανάμεσα στις ομάδες και τις τάξεις. Χωρίς ελεύθερους ανθρώπους είναι ανέφικτη η δημιουργία ενός ελεύθερου κράτους. Χωρίς χειραφετημένες συνειδήσεις είναι ανέφικτη η ταξική χειραφέτηση. Δεν πρόκειται για φαύλο κύκλο. Η ελευθερία αρχίζει με τη διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου και ολοκληρώνεται με τον θρίαμβο ενός κράτους ελεύθερων ατόμων, με ίσα δικαιώματα και καθήκοντα, ενός κράτους στο οποίο η ελευθερία του καθενός αποτελεί την προϋπόθεση και το όριο της ελευθερίας όλων.

»Είναι θλιβερή διαπίστωση, αλλά πέρα ώς πέρα αληθινή, ότι στην Ιταλία η διαπαιδαγώγηση του ανθρώπου, η διαμόρφωση του βασικού ηθικού κυττάρου –του ατόμου– είναι κάτι που ως επί το πλείστον δεν έχει γίνει ακόμα. Οι περισσότεροι στερούνται, λόγω φτώχειας, αδιαφορίας, προαιώνιας παραίτησης, το βαθύ και φλογερό αίσθημα της αυτονομίας και της ευθύνης. Η δουλεία αιώνων κάνει τον μέσο Ιταλό να ταλαντεύεται ανάμεσα στη δουλική συμπεριφορά και την αναρχική εξέγερση. Η αντίληψη της ζωής ως πάλης και ως αποστολής, η αντίληψη της ελευθερίας ως ηθικού καθήκοντος, η επίγνωση των ορίων του εαυτού μας και των άλλων απουσιάζουν».

Αυτά τα λόγια ήταν αληθινά το 1929 και είναι αληθινά και σήμερα. Ποιος όμως και πώς μπορεί να συμβάλει στην αναγέννηση του αληθινού αντιφασισμού, που βασίζεται στη θρησκεία της ελευθερίας; Ποιος; Ο καθένας από μας. Πώς; Με το παράδειγμα της ζωής του.

_________
[*] Γεννημένος το 1952 στην ιταλική πόλη Φορλί, ο Μαουρίτσιο Βίρολι είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. Το βιβλίο του μαχητή και μάρτυρα του ιταλικού αντιφασισμού Κάρλο Ροσέλι «Φιλελεύθερος σοσιαλισμός» κυκλοφορεί και στη γλώσσα μας (μετάφραση: Αχιλλέας Καλαμαράς, Πόλις 2013)

✳︎

[Ευχαριστίες στον ©Θανάση Γιαλκέτση της Εφ.τ. Συντακτών

Κωνσταντίνος Καβάφης, Όσο μπορείς

18/11/2022 § Σχολιάστε

Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις,
τούτο προσπάθησε τουλάχιστον
όσο μπορείς: μην την εξευτελίζεις
μες στην πολλή συνάφεια του κόσμου,
μες στες πολλές κινήσεις κι ομιλίες.
Μην την εξευτελίζεις πηαίνοντάς την,
γυρίζοντας συχνά κ’ εκθέτοντάς την
στων σχέσεων και των συναναστροφών
την καθημερινήν ανοησία,
ως που να γίνει σα μια ξένη φορτική.

[1913]

[Η αυταρχική νοοτροπία·

18/11/2022 § Σχολιάστε

Γεννημένη στο Ρίμινι το 1955 η Νάντια Ουρμπινάτι είναι καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Εχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη σύγχρονη δημοκρατική σκέψη, το φαινόμενο του λαϊκισμού και τις θεωρίες της πολιτικής αντιπροσώπευσης. Το ακόλουθο άρθρο της δημοσιεύτηκε στην ιταλική εφημερίδα «Domani».

Η λογική του λαϊκισμού εμπεριέχει μια αυταρχική ροπή, παρά τις ειλικρινείς βλέψεις ορισμένων υποστηρικτών του οι οποίοι ονειρεύονται έναν προοδευτικό λαϊκισμό που θέλει να νικήσει την κάστα και να δώσει την εξουσία στον λαό. Η αυταρχική λογική που διέπει τον λαϊκισμό δεν εκδηλώνεται σε σχέση μόνο με τη θεσμική τάξη ή με τις διαδικασίες της δημοκρατίας, αλλά και με τη νοοτροπία και την ιδεολογία. Αποβλέπει στη διάδοση μιας κοσμοαντίληψης που δεν ανέχεται την προσωπική ελευθερία. Η αυταρχική νοοτροπία διαπνέεται από μια ολιστική προοπτική, που συνενώνει την πολιτική, την κοινωνία πολιτών και την οικονομία. Μολονότι τα δικαιώματα των πολιτών βασίζονται στην προϋπόθεση ότι πρέπει να διατηρείται προσεκτικά η διάκριση ανάμεσα σε αυτές τις σφαίρες, είναι ιστορικά επιβεβαιωμένο γεγονός το ότι στις σύγχρονες κοινωνίες αυτές οι διαστάσεις (κοινωνική, οικονομική, πολιτική) συνδέονται μεταξύ τους με αποτέλεσμα η μεταβολή σε μία από αυτές να επηρεάζει και τις άλλες.

Η αυταρχική νοοτροπία είναι μια μεταβολή η οποία, ενώ γεννιέται στο κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο, μπορεί να συμπαρασύρει και την πολιτική και θεσμική διάταξη. Από εδώ πηγάζουν οι φόβοι για αυταρχικές στροφές στις συνταγματικές δημοκρατίες. Από αυτή την αφετηρία θα πρέπει να ξεκινήσουμε, προκειμένου να ερμηνεύσουμε το ιδεολογικό κίνημα που διαπερνάει όλες σχεδόν τις δυτικές χώρες. Μιλάμε για το 2016, αυτή την τρομερή χρονιά για τη δημοκρατία και για την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Τη χρονιά του Brexit και της εκλογής του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, στο πλάι της οποίας πρέπει να τοποθετήσουμε και το 2022 που ήταν τρομερό για την Ευρώπη και για την ειρήνη. Τρία γεγονότα που συνδέονται με ένα αόρατο νήμα, το οποίο έχει τη δύναμη να προκαλεί κατά διαστήματα μια στρέβλωση των δημοκρατιών προς εθνικιστικές και αυταρχικές μορφές μέσω της εξύμνησης της ιδεολογίας της λαϊκής κυριαρχίας σαν αυτή να ήταν ένας απόλυτος μονάρχης.

Στο όνομα της λαϊκής κυριαρχίας, αλλά όχι για να διευρυνθεί η ισχύς και η ελευθερία των πολιτών, όχι για να βελτιωθούν οι ζωές τους, αλλά για να επικρατήσουν σχέδια και προγράμματα που εδραιώνουν αυταρχικές πολιτικές και αυταρχικούς ηγέτες. Το Brexit και ο Τραμπ είχαν μια εκρηκτική επίπτωση, επειδή έθεσαν στέρεες ιδεολογικές βάσεις για τη Νέα Δεξιά, εκείνη την οποία αποκαλούμε αυταρχική ή Δεξιά της τάξης. Οι ιδέες που τέθηκαν σε κυκλοφορία από αυτά τα δύο αγγλοαμερικανικά φαινόμενα είναι τουλάχιστον πέντε:

1. Το πρωτείο του εθνικού συμφέροντος, προκειμένου όμως να εξαρθεί η αλαζονική συμπεριφορά της κυβέρνησης στην εφαρμογή εθνικιστικών πολιτικών απέναντι στο εξωτερικό αλλά και απέναντι στις μειονότητες στο εσωτερικό. Δεξιά και Αριστερά διακρίνονται σήμερα και από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται το εθνικό συμφέρον.

2. Η ανάδειξη της πλειοψηφίας, όχι σε κανόνα ή αρχή απόφασης, αλλά σε εξουσία του πιο ισχυρού ο οποίος διεκδικεί ένα πεδίο ανώτερης εξουσίας και για να το πετύχει αυτό αλλάζει -όταν αυτό είναι εφικτό- το Σύνταγμα, όπως συνέβη στην Ουγγαρία αλλά εν μέρει και στην Πολωνία.

3. Ο εγκωμιασμός των παραδόσεων, των θρησκευτικών παραδόσεων και των παραδοσιακών μοντέλων ζωής, ιδιωτικής και κοινωνικής, του τρόπου με τον οποίο το έθνος θέλει να ζουν τα μέλη του. Δεν είναι αναγκαίο να παρέμβουν στα θεμελιώδη δικαιώματα για να εφαρμόσουν αυτό το σχέδιο. Αρκεί να ξεκινήσουν μια εκστρατεία επηρεασμού της κοινής γνώμης μέσω του σχολείου, των μέσων μαζικής επικοινωνίας και των οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών.

4. Η χωρίς τυμπανοκρουσίες αλλά γοργή κατάκτηση των μέσων πληροφόρησης και διαμόρφωσης της κοινής γνώμης. Η Ουγγαρία, την οποία θαυμάζουν όλες οι Δεξιές, άνοιξε την πόρτα σε τέτοιες αυταρχικές επεμβάσεις.

5. Η πρόταση ή η προσπάθεια να αναμορφωθεί η Ευρωπαϊκή Ενωση, περιορίζοντας για παράδειγμα τις ρυθμιστικές παρεμβάσεις σε σημαντικούς τομείς, κοινωνικούς και οικονομικούς, προκειμένου να παραχωρηθεί περισσότερος χώρος στις διμερείς διαπραγματεύσεις μεταξύ των κυβερνήσεων και των Βρυξελλών.

Αν τώρα από τις πολιτικές επιλογές περάσουμε στην αυταρχική νοοτροπία, βλέπουμε ότι η αυταρχική στροφή έχει μια επεκτατική και διακομματική επίπτωση. Αυτή η νοοτροπία αφορά τόσο τις κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις όσο και τις ιδιωτικές. Ας ξεκινήσουμε από την πρώτη πλευρά, που μπορεί να καταγραφεί ως ένα κίνημα της τάξης το οποίο έχει στο επίκεντρό του την ιδεολογία της αξιοκρατίας. Αυτή έγκειται στο να φορτώνουν στους χαμένους της πάλης για την ευημερία όλες τις ευθύνες για την κακοτυχία τους. Αθωώνοντας παράλληλα την «κοινωνία» η οποία αντίθετα, όπως είδαμε κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, δεν ανέχεται εκείνες τις μορφές κοινωνικής αρωγής «που τροφοδοτούν την τεμπελιά». Η κοινωνική νοοτροπία της τάξης εκπροσωπείται από την οργισμένη και μνησίκακη επίθεση στο βασικό εισόδημα.

Το αυταρχικό τόξο είναι σε αυτή την περίπτωση ευρύτερο και στην Ιταλία περιλαμβάνει τη Δεξιά και το Κέντρο (από τη Μελόνι ώς τον Ρέντσι). Συμμερίζεται μια νεοφιλελεύθερη λογική που προπαγανδίζει το επιχειρηματικό πνεύμα και την προστασία των οικονομικών συμφερόντων, με ένα κράτος βέβαια λιγότερο ογκώδες από εκείνο το φασιστικό, αλλά όχι λιγότερο αυταρχικό απέναντι στα οικονομικά αδύναμα υποκείμενα. Είναι όμως η πλευρά η σχετική με τις ιδιωτικές και σεξουαλικές σχέσεις, με τα ζητήματα του γένους (των γενών) και με εκείνα που συνδέονται με την τεκνοποιία αυτή που ενδιαφέρει κυρίως την αυταρχική νοοτροπία. Η εκστρατεία για την αποκατάσταση της κεντρικής θέσης της μητρότητας θα πρέπει να μελετηθεί σε βάθος, επειδή συνδέεται με τη ρητορική της δημογραφικής παρακμής των δυτικών χωρών και δεν είναι απλώς ένα ζήτημα ηθικολογικό. Συνδέεται με τον ρατσισμό και την ξενοφοβία.

Οπως επαναλαμβάνουν ακούραστα η Μελόνι και ο Σαλβίνι, το έθνος πρέπει να παράγει εργατικά χέρια, προκειμένου να μην υποχρεώνεται να τα εισάγει από το εξωτερικό και επομένως να εκτίθεται στον κίνδυνο της πολυπολιτισμικότητας και του θρησκευτικού και πολιτισμικού πλουραλισμού. Το ζήτημα της μητρότητας υπηρετεί επομένως την υπόθεση του εθνικισμού σε μια εποχή παγκοσμιοποίησης. Οπως και η πάλη εναντίον της φιλελεύθερης νοοτροπίας στις σεξουαλικές σχέσεις, με τη Δεξιά να θέλει να σταματήσει την ελευθεριακή παρέκκλιση που θέτει σε κρίση τη μητρότητα, η κοίτη της οποίας πρέπει να είναι η ετερόφυλη οικογένεια.

Γεννημένη στο Ρίμινι το 1955 η Νάντια Ουρμπινάτι είναι καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Εχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τη σύγχρονη δημοκρατική σκέψη, το φαινόμενο του λαϊκισμού και τις θεωρίες της πολιτικής αντιπροσώπευσης

*

[Επιμέλεια: Θανάσης Γιαλκέτσης ―Εφημ. τ. Συντακτών »»»

[Περικλής Κοροβέσης, Τώρα είμαι κι εγώ λεύτερος σαν κι εσάς· έχω και χαρτί μάλιστα, που λέει πως είμαι ελεύθερος. Εσείς έχετε χαρτί;

17/11/2022 § Σχολιάστε

Αφιερωμένιο στην επέτειο του Πολυτεχνείου

«Ένας φίλος» κι ο Επίλογος από τους «Ανθρωποφύλακες» του Περικλή Κοροβέση

«…Αυτό το βιβλίο δεν θα γραφόταν ποτέ, αν οι φιλήσυχοι και αντικειμενικοί άνθρωποι όλης της γης δεν βοηθούσαν, με την αδιαφορία τους και τη σιωπή τους, στην επέκταση και στη συνέχιση των βασανιστηρίων…»

Ένας φίλος

Μια νοσοκόμα αξιωματικίνα, όταν τύχαινε να ‘ναι μόνη της στο δωμάτιο, μου μίλαγε μ’ έναν τέτοιο τρόπο, που ένας μη φανατικός θα μπορούσε να το ονομάσει ακόμα και συμπάθεια. Μου έσιαχνε το μαξιλάρι, τα σκεπάσματα, με φώναζε – δεν ξέρω για ποιο λόγο – Νικολάκη, επέμενε να τρώω όλο το φαγητό και πραγματικά θύμωνε όταν έπαιρνε τον δίσκο απείραχτο. Μου έλεγε πως μού χρειάζεται ένα γερό ξύλο για να βάλω μυαλό. Αλλά το έλεγε με τέτοιο αθώο τρόπο, που σίγουρα αγνοούσε τι σήμαινε πραγματικά ένα γερό ξύλο και μου ερχόταν κάτι σαν διάθεση γέλιου.

Μια μέρα ήρθε να πάρει το φαγητό. Με έκπληξη διαπιστώνει πως ο δίσκος ήταν εντελώς άδειος. Πραγματικά ενθουσιάστηκε. Ο ασφαλίτης έλειπε και ο απ’ έξω φρουρός, ο φαντάρος, είχε πιάσει την κουβέντα στο βάθος του διαδρόμου. Αφού βεβαιώθηκε δυο τρεις φορές πως έτσι έχουνε τα πράγματα, μου είπε:

«Γιατί, βρε Νικολάκη μου, δεν κάνεις κάθε μέρα το ίδιο; Είσαι πολύ αδύνατος. Τρώε το φαγητό σου να γίνεις καλά, να πας όπου αλλού στην ευχή της Παναγίας, να ησυχάσεις από δαύτους. Μην τους μπαίνεις, κάνε τον κουτό λιγάκι. Χέρι που δεν μπορείς να το δαγκάσεις, φίλα το».

Μού μίλαγε με πραγματική συγκίνηση. Μού ‘ρθε να της φιλήσω το χέρι. Πήρα θάρρος και τη ρώτησα γιατί με φωνάζει Νικολάκη κι όχι με το πραγματικό μου όνομα, που είναι Περικλής Κοροβέσης. Έδειξε κατάπληξη. Μετά μου εξήγησε πολύ φυσικά πως μ’ έχουν γραμμένο Νικόλαο Πανόπουλο, Σταυρόπουλο, κάπως έτσι· δεν το θυμότανε καλά. Σταμάτησε απότομα. Κάτι κατάλαβε, κάτι κατάλαβα κι επακολούθησε εκείνη η αμηχανία που δημιουργείται μετά τις γκάφες. Ύστερα, συνέχισε με τον ίδιο πονεμένο και τρυφερό πόνο τις απόψεις της για τη Χούντα, που την πίστευε.

Από τα πολλά παραδείγματα, θα διάλεγε μόνο κάτι δικό της. Είχε ένα μικρό αυτοκινητάκι που το ‘χε πάρει με πολλές θυσίες. Εκείνη μονάχα ήξερε πώς το πήρε· το χρωστάει ακόμα. Ε, λοιπόν, πριν από την 21η, κάθε βράδυ πήγαιναν Λαμπράκηδες και της κατουράγανε την πόρτα του αυτοκινήτου και κάθε πρωί πήγαινε μ’ έναν κουβά νερό να το καθαρίσει. Αυτό είχε γίνει πραγματικό μαρτύριο. Σε τι αστυνομίες είχε πάει, σε τι εκατό είχε τηλεφωνήσει! Τίποτα! Οι αστυνομίες πού να προλάβουν. Έπρεπε, κάθε μέρα, να τρέχουν στα συλλαλητήρια και να τρώνε ξύλο από τους κομμουνιστές. Μόλις έγινε η «επανάσταση», το κακό σταμάτησε με το μαχαίρι. Το αυτοκίνητο από τότε ήταν πεντακάθαρο.

«Να τι θα πει επανάσταση. Όλοι οι άνθρωποι έχουν βρει την ησυχία τους. Οι εφημερίδες πια δεν γράφουν ό,τι θέλουνε. Τα λεωφορεία δεν κάνουν απεργίες. Γιατί, βρε παιδάκι μου, δεν σ’ αρέσει το καλό του τόπου μας;»

…Επίλογος

Οι φυλακές είχανε γεμίσει και δεν χωράγανε άλλους. Όταν φτάσαμε στην Αίγινα, δεν είχανε κρεβάτια και μας δώσανε δυο σανίδες και δυο κουβέρτες. Οι παλιοί λέγανε πως όπου να ‘ναι θα δοθεί και μια αμνηστία για να βγάλουνε τουλάχιστον αυτούς που είχανε πιάσει κατά τύχη. Πράγματι, δόθηκε κάτι που το λέγανε αμνηστία, φύγανε αυτοί που είχανε πιαστεί κατά τύχη κι εμείς μείναμε στη φυλακή. Πάλι όμως δεν είχε χώρο. Ύστερα από τρεις μήνες, δώσανε απολυτήριο σε όσους από μας τύχαινε να ‘ναι η πρώτη φυλακή.

Έγινε όμως κάτι περίεργο. Μόλις υπογράψαμε το απολυτήριο, μας περάσανε πάλι τις χειροπέδες και, με τεράστια συνοδεία, μας βάλανε στη γραμμή δυο-δυο και – με το απολυτήριο στην τσέπη – μας πήγανε ξανά στην Ασφάλεια. Κάποιος από μας είχε καρφιτσώσει το απολυτήριο στον κόρφο του και φώναξε μέσα στο πλοίο που μας πήγαινε από την Αίγινα στον Πειραιά:

«Τώρα είμαι κι εγώ λεύτερος σαν κι εσάς· έχω και χαρτί μάλιστα, που λέει πως είμαι ελεύθερος. Εσείς έχετε χαρτί; Τώρα για τις χειροπέδες θα μου πείτε «ψιλά γράμματα!». Κι εσείς έχετε, αλλά δεν τις βλέπετε».

Η συνοδεία δεν του είπε τίποτα.

Στην Ασφάλεια μάς ζητάγανε δηλώσεις μετανοίας. Από μας κανείς δεν υπέγραψε. Τους πάνω από τα τριάντα τους στείλανε εξορία. Τους υπόλοιπους, ύστερα από αρκετές μέρες στην Ασφάλεια, μας άφησαν ελεύθερους, με την υποχρέωση να δίνουμε δύο φορές παρόν στην Ασφάλεια.

Είχα και δύο τελευταίες συζητήσεις με τον Γκραβαρίτη και τον Καραπαναγιώτη. Ο Γκραβαρίτης μού έλεγε πως ό,τι έγινε, έγινε και πρέπει να το ξεχάσουμε. «Πάνε αυτά, περάσανε, τώρα είμαστε φίλοι!». Δεν φταίει αυτός. Τι να σου κάνει; Υπάλληλος είναι, έχει γυναίκα και δύο παιδιά. Τι νομίζω πως παίρνει; Πενταροδεκάρες. Ύστερα από είκοσι χρόνια υπηρεσίας δεν μπορεί να πάρει ένα δεύτερο πουκάμισο· κι αυτός προλετάριος είναι, που τον εκμεταλλεύονται άλλοι. Βγάζει όλη τη δουλειά αυτός και τελικά ο Καραπαναγιώτης παίρνει τους βαθμούς. Έτσι του ‘ρχεται να δώσει μια κλωτσιά και να τα παρατήσει όλα, να γίνει αλήτης και να κοιμάται κάτω από τις γέφυρες. Καλύτερα θα ‘ναι. Εμένα πολύ μ’ έχει εκτιμήσει και μ’ έχει παραδεχτεί. Ό,τι θέλω, στη διάθεσή του. Να περνάω να τον βλέπω, να πίνουμε καφέ και κανένα βραδάκι να πάρουμε τις γυναίκες μας και να πάμε να πιούμε κανένα κρασάκι. Να γνωριστούμε και οικογενειακώς.

Ο Καραπαναγιώτης μ’ αποχαιρέτησε αλλιώς.

«Είμαι σίγουρος πως θα το μετανιώσω που σ’ αφήνω. Από την πρώτη στιγμή που σε είδα, δεν σε χώνεψα. Μη γελαστείς και νομίσεις πως μπορείς να μου κάνεις τίποτα. Έχω διαταγές για όλα όσα κάνω», μου έδειξε ένα ντοσιέ. «Εγώ εκτελώ διαταγές και δεν μ’ ενδιαφέρει η πολιτική. Όποια κυβέρνηση και να ‘ναι, δεν μ’ ενδιαφέρει. Εγώ διαταγές εκτελώ. Μη νομίσεις πως θα σε στείλω στην εξορία για να μου κάνεις τον ήρωα. Δεν είμαι τρελός να δώσω στελέχη στο ΚΚΕ. Και πέντε χρόνια να μείνεις εξορία, θα γυρίσεις επαγγελματικό στέλεχος του ΚΚΕ. Μη νομίσεις πως τώρα είσαι ελεύθερος, φυλακή είσαι πάλι, αλλά με πιο μεγάλη αυλή. Κιχ να κάνεις, χάθηκες. Στη φυλακή είχες μάσες, ξάπλες, φούμες, όλα τζάμπα. Άντε τώρα να δουλέψεις, να βγάλεις το μεροκάματο, και τα λέμε. Να δούμε αν θα μείνει καιρός για πολιτική. Λοιπόν, τελευταία συμβουλή: μακριά από το θέατρο. Να αλλάξεις επάγγελμα, να γίνεις υπάλληλος, να νοικοκυρευτείς. Να ‘χεις μια τακτική ζωή. Παρέες και τέτοια κομμένα. Είναι ο μόνος τρόπος να σωθείς. Αν τυχόν σε ξαναφέρουνε εδώ, έχεις τον λόγο της τιμής μου: χάθηκες. Τώρα μπορείς και περπατάς. Ε, την άλλη φορά δεν πρόκειται να ξανασηκωθείς. Στρίβε.»

Υστερόγραφο

Αυτό το βιβλίο δεν θα γραφόταν ποτέ, αν οι φιλήσυχοι και αντικειμενικοί άνθρωποι όλης της γης δεν βοηθούσαν, με την αδιαφορία τους και τη σιωπή τους, στην επέκταση και στη συνέχιση των βασανιστηρίων. Εδώ, θα μπορούσαμε να εντάξουμε και ανθρώπους σαν τον ερευνητή του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, Μαρτί, που δεν βρήκε την ταράτσα ή σαν τον Αμερικανό γερουσιαστή Πουσίσκυ, που αφού «συνομίλησε με εκατοντάδες κρατουμένων, κατέληξε εις το συμπέρασμα ότι αι καταγγελίαι περί βασανιστηρίων και απανθρωπιών ήσαν τελείως αναληθείς και καθαρά μυθεύματα» ή ακόμα ανθρώπους σαν τους Εγγλέζους βουλευτές που συμμετείχαν στην περίφημη αποστολή Φρέιζερ, και που αποκάλυψαν, μαζί με τους Sunday Times, ότι «αυτές οι δουλειές είναι λίαν επικερδείς».

✳︎

[Ευχαριστίες στον φίλο Μανώλη Γιούργο στο fcbk

Where Am I?

You are currently browsing the πολιτική category at αγριμολογος.