αγριμολογος

Αξιόλογα Τύπου

Γιάννης Κουνέλης, κατασκευή, άτιτλο, 1979

Τα είπε όλα ο στιχουργός που έγραψε εκείνο το «του μυαλού σου ροκανίδια»

δοξαστικόν

Χρειάστηκαν οι όψιμες εμφάσεις της χριστιανικής δοξολογίας για να καταλήξουν το «δοξάζω» και η «δόξα» στη σημερινή σημασία τους. Το «ου κακώς δοξάζεις» του Πλάτωνα δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το «έχεις δίκιο», στον καιρό του η «δόξα» έκανε σημασιολογική καριέρα κυρίως ως «γνώμη/άποψη» και στις περιπτώσεις που έπαιρνε την εννοιολογική απόχρωση της «φήμης» η φήμη μπορούσε να είναι είτε για καλό είτε για κακό – μπορούσες, με άλλα λόγια, να πιστώνεσαι με «δόξαν επί σοφία» αλλά και να χρεώνεσαι με «δόξαν επ’ ασεβεία».

Πάντως, τον πιο ύποπτο ρόλο η «δόξα» τον είχε στη φιλοσοφία του Επίκουρου. Στην υλιστικό του σύστημα, όπου το μονοπώλιο της αλήθειας το είχαν οι αισθήσεις, η «δόξα» μοιάζει με δολιοφθορέα που παρεμβάλλεται και αλλοιώνει τα αισθητηριακά δεδομένα. Το αποτέλεσμα στην καλύτερη περίπτωση είναι η παρερμηνεία, στη χειρότερη η φαντασίωση ή η παραίσθηση. Όταν ο μητροκτόνος Ορέστης του Αισχύλου βλέπει μπροστά του τις Ερινύες, η κορυφαία του Χορού (που δεν έχει λόγο να τις βλέπει) τον ρωτάει έκπληκτη «τίνες δόξαι σε στροβούσιν;» (=ποιες παραισθήσεις σε δέρνουν;).

Παραισθήσες, κενοδοξίες και φαντασιώσεις είχε κατά νου και ο ιερός Αυγουστίνος όταν αναφερόμενος στον παγανιστικό εαυτό του πριν από τη συνάντησή του με τον χριστιανισμό γράφει ότι η ψυχή του ήταν γεμάτη με «illusiones» (= ψευδαισθήσεις). Η λατινική λέξη παραπέμπει στα συνώνυμα και συγγενικά του «παιχνιδιού» και είναι αυτή που επικράτησε στη σύγχρονη ορολογία της ψυχιατρικής (illusion, delusion), είναι όμως ενδιαφέρον ότι οι κλινικές περιγραφές τέτοιων καταστάσεων μιλούν για «δοξαστικές διαταραχές» – η πιο γνωστή από τις οποίες είναι ίσως αυτή που πυροδοτείται από υπερβάλλουσα αίσθηση προσωπικής ισχύος και μεγαλείου.

Και δεν προβλέπονται βραβεία για όποιον μαντέψει ποιο είναι το διασημότερο κρούσμα των ημερών μας.

*

[πηγή: Το Βήμα της Κυριακής – 01.02.2026 via Λεξιλογείον: μιλώντας για λέξεις

◉

Αξιόλογα Τύπου

©Beaux Mendes, Margaret on a Bird, 2021
Charcoal, oil and marble dust on wood panel. Courtesy the Artists and MAMOTH. Photo: M8R8S STUDIO, Daniel Browne.

Έχουν και οι λέξεις τη μοίρα τους. Κάποιες είναι σαν να ταξιδεύουν άφθαρτες μέσα στον χρόνο, κάποιες εξαγοράζουν την επιβίωσή τους με αλλαγή της σημασίας τους, άλλες μαραζώνουν στη λησμονιά και γίνονται δυσνόητες, άλλες χορταριάζουν στο αρχαίο κοιμητήριό τους. Είναι και άλλες ξενόφερτες που, εκτελωνισμένες ή όχι, γυρεύουν άδεια παραμονής ενώ κάποιες άλλες αναλαμβάνουν πρόσθετα σημασιολογικά καθήκοντα για να ονοματίσουν νέα ήθη και «καινά δαιμόνια». Κάποιες που μοιάζουν να κρατάνε από δικό μας παλιό τζάκι στην πραγματικότητα είναι εισαγόμενες και φτιαχτές, συχνά με δικές μας πρώτες ύλες. Όλες έχουν τη μοίρα τους και, τώρα που τα επικοινωνιακά αντηχεία περίσσεψαν και δυνάμωσαν, καθεμιά διεκδικεί το δικό της 15λεπτο φήμης, ανεβαίνοντας στο «λογείον», τουτέστιν στη θεατρική σκηνή: λέξη της ημέρας, λέξη του μήνα, λέξη της χρονιάς. Η δική μας δοσολογία είναι δυο λέξεις την εβδομάδα, και τα κριτήρια της επιλογής μας πολλαπλά: άλλοτε το σημασιολογικό μητρώο και η πρώτη ρίζα (το λένε και ετυμολογία), άλλοτε η τροχιά της λέξης στη σύγχρονη γλωσσική πραγματικότητα, άλλοτε λέξεις πριμοδοτημένες από την τρέχουσα επικαιρότητα, συχνά όλα μαζί. Σε κάθε περίπτωση, προσκαλούμε σε ένα τερπνό θέατρο λέξεων, όχι σε σεμινάριο γλωσσικής διδασκαλίας και κατήχησης. Και η πρεμιέρα μας είναι μονολεκτική.

*

[Το Βήμα της Κυριακής, Νέες Εποχές, 17.11.202 >>>

◉

Ζητήματα ελευθερίας

του ©Δημήτρη Χαντζόπουλου, Καθημερινή 14 Ιαν. 2025

◉