[Μαίνομαι σπίτι ·
18/11/2020 § Σχολιάστε
Να μαίνομαι σπίτι
Πολύ λιγότερο, ευτυχώς, από όσο μαίνονται εκείνοι που, στα δικά τους σπίτια, ετοιμάζουν «τσακίσματα» υπευθύνων στο τέλος της πανδημίας.
Edward Hopper, Room in New York, 1932
Γράφει ο ©Πέτρος Μαρτινίδης στο Athens Review of Books 05/04/2020, Παρεμβάσεις
Όλοι οι πόλεμοι αποτέλεσαν ακολουθίες φόνων, με συνέπεια να ζουν οι πατεράδες περισσότερο από τους γιους τους. Με τον «πόλεμο» κατά του κορωνοϊού συμβαίνει συστηματικά το αντίθετο, για πρώτη φορά. Ποιητική δικαιοσύνη θα λέγαμε, αν επρόκειτο για μυθοπλασία και όχι για καθημερινές, συγκλονιστικές στατιστικές με πραγματικά θύματα.
Εκεί όπου από την ποιητική δικαιοσύνη περνάμε στην τραγική ειρωνεία είναι ο εμφύλιος σπαραγμός που προαναγγέλλουν κάποιοι, μετά το τέλος αυτού του «πολέμου». Όπως κάναμε στην Ελλάδα και μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο. Για να μην ξεχνάμε ηρωικές παραδόσεις. «Τσακίστε τους υπεύθυνους που δεν μας προφύλαξαν, τσακίστε αυτούς που μας σκότωσαν» είναι το κάλεσμα διαφόρων μελών του ΑΠΘ στον πανεπιστημιακό «διάλογο», ενόψει του τέλους της δοκιμασίας. Με μερικούς, μάλιστα, να νοσταλγούν «αγώνες και χαρές / αρματωσιές και βόλια»! Αλλά και διεθνείς διασημότητες, τύπου Νόα Χαράρι ή Τζόρτζιο Αγκάμπεν, καταγγέλλουν την έλλειψη προφυλάξεων, η οποία επέτρεψε τη διάδοση του μοιραίου ιού, καθώς και προοπτικές ενός κράτους «Big Brother», που εγκαθίσταται τεχνηέντως. Ένας φοβισμένος, όχι γενναίος, «καινούργιος κόσμος» μας περιμένει, κατά τα λεγόμενά τους.
Δεν ξέρει κανείς, έτσι, αν είναι προτιμότερο να γυρίσουμε στην προηγούμενη κατάστασή μας και ν’ αρχίσουν οι Βελουχιώτες με διδακτορικά το μακελειό όσων «δεν μας προφύλαξαν και μας σκότωσαν», ή να προκύψει μια παγκόσμια δικτατορία που θα ελέγχει τους πάντες με ηλεκτρονικά βραχιόλια. Με πρόσχημα τη μέτρηση αυξομειώσεων της θερμοκρασίας μας, θα αστυνομεύει κάθε διαμαρτυρία. Οπότε κανείς δεν θα «τσακίζει» κανέναν, δεδομένου ότι ο συνεχής έλεγχος θα μας τσακίζει μαζικά.
Με την ανοησία της αγέλης να μένει ακατάβλητη, είναι να απορείς πόσο δύσκολα δείχνει να έρχεται η ανοσία της. Ωστόσο, η πολυπόθητη ανοσία θα έρθει κάποια στιγμή. Έχει συμβεί κι άλλες φορές στην ιστορία της ανθρωπότητας (το είδος μας θα είχε προ πολλού εκλείψει αν δεν γινόταν αυτό). Μόνο για την ανοησία οι ελπίδες εξακολουθούν να μένουν περιορισμένες. Η άλλη ελπίδα είναι κάποιο ειδικό φάρμακο ή εμβόλιο. Ίσως σ’ ένα χρόνο, ίσως περισσότερο, λένε. Που σημαίνει ότι οι άνθρωποι της ηλικίας μου θα κάνουν καλά να προετοιμάζουν μια συνετή διαθήκη ή κάποιες ευφυείς τελευταίες λέξεις.
Με τους συμβολαιογράφους σε αναστολή εργασιών, οι διαθήκες θα έχουν πρόβλημα. Ούτε για ευφυείς τελευταίες λέξεις, όμως, βλέπω πολλές δυνατότητες. Λεονάρντο ντα Βίντσι, Ντέιβιντ Χιουμ, Γκαίτε και μερικοί ακόμα, κάλυψαν τις πιο ευφυείς. Άλλοι διάσημοι ξέπεσαν στο γλυκανάλατο: Ο Κόναν Ντόυλ ψιθύρισε στη γυναίκα του πόσο όμορφη είναι κι ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ στη Σιμόν ντε Μποβουάρ πόσο την αγαπάει. Αντίθετα, ένας καταδικασμένος σε θάνατο στη Γιούτα των ΗΠΑ, ο James W.Rodgers, οδηγούμενος το 1960 στο εκτελεστικό απόσπασμα ζήτησε, ως έσχατη χάρη, «να του φορέσουν ένα αλεξίσφαιρο γιλέκο». Μάλλον τους ξεπέρασε όλους· αν όχι σε ευφυΐα, σίγουρα σε χιούμορ. Κι όπως, αλίμονο, ήρθαν τα πράγματα, το αίτημά του δεν απέχει από 75άρηδες ή 80ρηδες με κορωνοϊό, σε Ιταλία ή Ισπανία, που ζητούν θέση σε ΜΕΘ. Όλως απροσδοκήτως, στην Ελλάδα καταφέρνουμε και τους την παρέχουμε. Με ακόμη και τον πιο ατίθασο αντιεξουσιαστή να οφείλει να αναγνωρίσει ότι τις καλές πιθανότητες περιορισμένων θυμάτων τις έχουμε επειδή βρεθήκαμε με κυβέρνηση που δεν χρονοτρίβησε, σταθμίζοντας πόσοι περιορισμοί ελευθερίας είναι ανεκτοί εν ονόματι της δημόσιας υγείας.
Κατά τα άλλα η σωτηρία, όπως συνήθως, έρχεται από τους νεότερους. Ιδίως από όσους πηγαινοέρχονται στις δουλειές τους – γιατρούς, φαρμακοποιούς, αγρότες, υπαλλήλους αγορών τροφίμων, οδηγούς λεωφορείων ή ταξί. Όχι μόνο ως προοπτική επιβίωσης της ανθρωπότητας (αυτό σίγουρα ισχύει), αλλά ως αίσθηση ομαλής ζωής που προσφέρουν στους έγκλειστους που είμαστε οι υπόλοιποι. Με την εντύπωση ότι ανεβάζουμε πυρετό, ιδίως στα βραδινά δελτία ειδήσεων· με την ανάγκη ηρεμιστικού, για να βγάλουμε τη νύχτα· με μια εγωιστική αγαλλίαση, όσο παραμένουμε υγιείς· και με την αναζήτηση κάποιου ξεχασμένου από χρόνια μυθιστορήματος στη βιβλιοθήκη μας, να το ξαναδιαβάσουμε ώσπου να φτάσει το βράδυ. Λοιπόν όλοι οι έγκλειστοι έχουμε την παρηγοριά πως η ζωή συνεχίζεται, χάρη στους άλλους που δουλεύουν. Πρόκειται για κάτι εφάμιλλα σημαντικό με την άμεση βοήθεια που παρέχουν, σε ιάσεις, προμήθειες, μεταφορές.
Οι ανήκοντες στις «ευπαθείς ομάδες» θα πρέπει να τους ευγνωμονούμε. Με ευγνωμοσύνη νοερή, εννοείται, ή, αν τύχει να συναντήσουμε κάποιους, με νεύματα από απόσταση. Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι ο περίφημος όρος του Μπέρτολντ Μπρεχτ –«αποστασιοποίηση»– θα έβρισκε τόσο κυριολεκτική εφαρμογή εκτός θεάτρου. Κι ασφαλώς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι νεότεροι οφείλουν να είναι πιο καρτερικοί, δεν φανταζόμουν ότι ένα-δυο χρόνια, από τα όχι τόσα πολλά που μου απομένουν, θα τα περνούσα σε εθελούσια απομόνωση. Ναι μεν ευγνώμων, για όποιους κρατούν την κοινωνία σε λειτουργία, μα και χωρίς δυνατότητα να δω από κοντά κάποιους φίλους, να ψάξω σ’ ένα βιβλιοπωλείο τι καινούργιο κυκλοφόρησε, να παρακολουθήσω μια ταινία σε κινηματογραφική αίθουσα.
Το μόνο που μένει, για απροσδιόριστο ακόμη διάστημα, είναι να υφίσταμαι, όταν δεν καταφέρνω να το αποφύγω, τα κακά ελληνικά της τηλεοπτικής ενημέρωσης, με τις διαδοχικά επαναλαμβανόμενες διαφημίσεις, και να εξοργίζομαι. Με δυο λόγια: να «μαίνομαι σπίτι». Πολύ λιγότερο, ευτυχώς, από όσο μαίνονται εκείνοι που, στα δικά τους σπίτια, ετοιμάζουν «τσακίσματα» υπευθύνων στο τέλος της πανδημίας.
[Περιέργως οι απόψεις αυτών, που υπόσχονται Επίγειους ή Ουράνιους παραδείσους, συγκλίνουν ·
17/11/2020 § Σχολιάστε
Τα περιοριστικά μέτρα,
εκτός από τον κορωνοϊό, απειλούν και τα επαγγέλματά τους
«[…]Τίποτα δεν θα αλλάξει στη χώρα αν οι εκκλησίες μείνουν κλειστές για λίγους μήνες και τίποτα δεν θα αλλάξει στη χώρα αν δεν γίνει η φετινή πορεία του Πολυτεχνείου (ή οποιαδήποτε άλλη πορεία). Όπως δεν άλλαξε τίποτα που δεν έγιναν οι παρελάσεις της 25ης Μαρτίου και της 28ης Οκτωβρίου, όπως δεν άλλαξε τίποτα που η Ανάσταση δεν έγινε όπως κάθε χρόνο. Στην πραγματικότητα, από όλες τις συνέπειες της πανδημίας αυτές ήταν οι πιο ασήμαντες.
Αλλά πιθανόν αυτή να είναι η βασική αιτία που οι αρχιερείς της Εκκλησίας και της Αριστεράς θέλουν να γίνονται κανονικά οι τελετές τους: γιατί όταν δεν γίνονται, φαίνεται ολοκάθαρα πως δεν έχουν καμία απολύτως σημασία. Γιατί αποδεικνύεται ότι η πραγματικότητα όχι απλώς είναι πολύ πιο ισχυρή από την πίστη και το δόγμα τους, αλλά αδιαφορεί εντελώς και για πίστη και για δόγματα.
Πώς να δεχτεί ο Αριστερός Ιεράρχης την απόδειξη του ότι οι πορείες στις οποίες χοροστατεί και τα συνθήματα και ο κλεφτοπόλεμος με την αστυνομία, δεν αλλάζουν απολύτως τίποτα;
Πώς να δεχτεί ο Ιεράρχης της Εκκλησίας την απόδειξη του ότι οι τελετές και οι λιτανείες και τα προσκυνήματα και οι ομαδικές προσευχές, δεν έχουν κανένα απολύτως αποτέλεσμα;
Πώς να δεχτεί ο Ιεράρχης της Εκκλησίας ότι κάτι τόσο μικροσκοπικό όσο ένας ιός δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με την πίστη και πώς να δεχτεί ο Ιεράρχης της Αριστεράς ότι οι μαζικές εκδηλώσεις δεν είναι το φάρμακο για όλα τα δεινά της ανθρωπότητας;
Και οι μεν και οι δε, πέρα από την αλλοιωμένη αντίληψη της πραγματικότητας στην οποία αναπόφευκτα οδηγεί η επαγγελματική ενασχόληση με την πίστη, έχουν και επαγγελματικό συμφέρον να σταθούν απέναντι στα μέτρα για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Γιατί τα μέτρα αυτά, εκτός από τον κορωνοϊό, απειλούν και τα επαγγέλματά τους. Καταδεικνύουν την ελάχιστη σημασία που πραγματικά έχουν και δείχνει στους ανθρώπους ότι μπορούν άνετα να ζήσουν και χωρίς αυτά.[…]»
[Η πολυπολιτισμικότητα, από παράγων ανανέωσης, κατέληξε κοινοτισμός ·
25/10/2020 § Σχολιάστε
Θα υπερασπιστούμε τον τρόπο ζωής μας;
Ο Γάλλος εκπαιδευτικός Samuel Paty που αποκεφαλίστηκε από τον 18χρονο Ισλαμιστή
❈
Η αποτρόπαια δολοφονία του Σαμιέλ Πατί χτυπάει το δημόσιο σχολείο, τη δημόσια εκπαίδευση της ελευθερίας, της ανεξιθρησκίας, της αμφισβήτησης.
Ο ©Φωτής Γεωργελές στην Athens Voice σχολιάζει με αφορμή τον αποκεφαλισμό του Σαμιέλ Πατί: Υπερασπιζόμαστε και τους μετανάστες και τις δημοκρατικές κοινωνίες μας.
Η δολοφονία του γάλλου καθηγητή από τον τσετσένο τζιχαντιστή φαίνεται ότι ήταν η μαρτυρική θυσία που αφύπνισε τη γαλλική κοινωνία. Η επίθεση πριν λίγα χρόνια στο Charlie Hebdo και η μαζική δολοφονία της συντακτικής του ομάδας στόχευσαν την ελευθεροτυπία και την ελευθερία της έκφρασης. Η δολοφονία του Σαμιέλ Πατί χτυπάει το δημόσιο σχολείο, τη δημόσια εκπαίδευση της ελευθερίας, της ανεξιθρησκίας, της αμφισβήτησης. Η περίφημη γαλλική laïcité δεν είναι πια δεδομένη. Πολύ αργά και με μεγάλη καθυστέρηση η Γαλλία και η Ευρώπη ολόκληρη συνειδητοποιούν το τέλος της εποχής της «πολυπολιτισμικότητας».
Ο παράγοντας που άλλαξε τα πάντα, ήταν ο επεκτατικός ισλαμικός φονταμενταλισμός, ο οποίος τα τελευταία 30 χρόνια κερδίζει δρόμο τον δρόμο, συνοικία τη συνοικία, θεσμό τον θεσμό, έδαφος εις βάρος του κοσμικού κράτους. Ο Μακρόν προωθεί εσπευσμένα νόμους για να αντιμετωπίσει τον «αυτονομισμό», τη δημιουργία δηλαδή ανεξέλεγκτων νησίδων στις οποίες δεν έχουν ισχύ οι ευρωπαϊκοί νόμοι του κράτους αλλά η εξουσία του ιμάμη. Απαγορεύει την κατ’ οίκον διδασκαλία που επέτρεπε σε δεκάδες χιλιάδες παιδιά να μην πηγαίνουν στο δημόσιο σχολείο, καταργεί τις ξεχωριστές ώρες στα δημόσια κολυμβητήρια και τα γεύματα χαλάκ, απαγορεύει τη χορήγηση πιστοποιητικών παρθενίας, παίρνει μέτρα κατά των αναγκαστικών γάμων και βάζει όρο τη θρησκευτική ουδετερότητα όχι μόνο στον δημόσιο τομέα αλλά και στις συνεργαζόμενες επιχειρήσεις με το δημόσιο. Και μόνο η απαρίθμηση αυτών των απαγορεύσεων μαρτυράει πόσο είχαν κυριαρχήσει στη ζωή της Γαλλίας.
Το μάθημα είναι πικρό για τους Γάλλους και για κάθε Ευρωπαίο. Απορροφημένη η Γαλλία στην προσπάθεια ενσωμάτωσης των μεταναστών στις δυτικές κοινωνίες, στην αντιμετώπιση του ρατσισμού, την αντίθεση στην ακροδεξιά προπαγάνδα της Λεπέν που τροφοδοτούσε την ξενοφοβία, δεν είδε έγκαιρα τον κίνδυνο της διείσδυσης του ισλαμικού φανατισμού.
Μικροπολιτικά παιχνίδια, ενοχές, πολιτική κατευνασμού, αδυναμία του κράτους να επιβάλει τον νόμο και οι πάντα «χρήσιμοι ηλίθιοι» που, στον μόνιμο πόλεμό τους εναντίον της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, βλέπουν ως σύμμαχο κάθε εχθρό της ακόμα κι αν είναι η πιο βίαιη εκδοχή του πολιτικού Ισλάμ.
Η πολυπολιτισμικότητα, από παράγων ανανέωσης της κοινωνίας, κατέληξε κοινοτισμός, πόλεις όπως το Παρίσι και οι Βρυξέλλες απέκτησαν περιοχές-αυτόνομα εδάφη με διαφορετικούς νόμους και εξουσίες, διαφορετικές ηθικές αξίες και κώδικες.
Στα σύγχρονα προβλήματα της υπονόμευσης του κοσμικού κράτους, της υποχώρησης των κατακτημένων με αίμα κοινωνικών ελευθεριών και ατομικών δικαιωμάτων, η κοινωνία απαντούσε με τη φρασεολογία του 1970: Είμαστε ακροδεξιοί, ρατσιστές, ξενόφοβοι, ή ευαίσθητοι, προοδευτικοί, no borders; Όπου οι δήθεν προοδευτικοί συντάσσονταν με τις πιο ακραίες μορφές καθυστέρησης, δικαιολογούσαν την απόσυρση των γυναικών πίσω από ένα ύφασμα, την αντιμετώπιση της ομοφυλοφιλίας ως αμαρτίας, την αποδοχή της βίας ως «δικαιολογημένης», αφού άλλωστε η αποικιοκρατία πριν 1-2 αιώνες και οι σταυροφορίες πριν 5, θα δίνουν πάντα άλλοθι σε όσους σαγηνεύονται από τον μεσαίωνα και τον αυταρχισμό της βίας. Δεν τους ενοχλούν οι μπούργκες, δεν τους νοιάζει αν οι gay ακτιβιστές δολοφονούνται από τις ταράτσες στο κενό, δεν τους ενοχλεί ο επιθετικός θρησκευτικός φανατισμός, αρκεί να είναι εναντίον της Δύσης.
Μέχρι σήμερα έχουν γίνει 15 συλλήψεις για τη δολοφονία του γάλλου καθηγητή. Όχι μόνο οι συνεργάτες του δολοφόνου αλλά και όλοι αυτοί που τις προηγούμενες μέρες με τη ρητορική του μίσους στα σόσιαλ μίντια τον παρουσίαζαν σαν ένα βλάσφημο τέρας, εχθρό του Ισλάμ που πρέπει να τιμωρηθεί. Αυτό τον καιρό επίσης διεξάγεται η δίκη της ομαδικής δολοφονίας στο Charlie Hebdo. Η οποία πέρα από τους φυσικούς αυτουργούς, που είναι νεκροί οι περισσότεροι, έχει μετατραπεί σε ένα «κατηγορώ» προς όλους εκείνους τους ηθικούς αυτουργούς που προετοίμαζαν το κλίμα. Τους δήθεν προοδευτικούς συνηγόρους του φονταμενταλισμού που κατηγορούσαν όποιον υπερασπιζόταν τις κοινωνικές ελευθερίες και τα ατομικά δικαιώματα που έχει κατακτήσει η δύση, ως ρατσιστή και ισλαμόφοβο. Εξοντώνοντας κάθε προσωπικότητα που προσπαθούσε να αρθρώσει διάλογο με επιχειρήματα, αφήνοντας έτσι το πεδίο ελεύθερο για τα δύο στρατόπεδα: τον ισλαμοφασισμό των τζιχαντιστών από τη μία και τον φασισμό του Εθνικού Μετώπου από την άλλη. Γιατί έτσι ονειρεύονται τον κόσμο, μάχη δύο στρατοπέδων και διαλέγουν απλώς το δικό τους.
Βλέπω κι εδώ πολλούς συγκινημένους τώρα με τον θάνατο του γάλλου καθηγητή. Κάποιοι από αυτούς πρωτοστατούσαν πριν λίγο καιρό στην καταδίκη συγγραφέων, δημοσιογράφων και εφημερίδων με την κατηγορία του «ρατσισμού και της ισλαμοφοβίας». Με ναρκισσιστική ανευθυνότητα όξυναν συνεχώς τα επίθετα, «ξενόφοβη», «ρατσίστρια», «ισλαμοφοβική», «οπαδό της Λεπέν», και ζητούσαν την εφαρμογή του αντιρατσιστικού νόμου. Για άρθρα σε εφημερίδες! Την ώρα που εμείς αποφεύγαμε ακόμα και να απαντήσουμε δημοσίως, αν ήταν δυνατόν, για να μη διαδίδονται οι κατηγορίες και τα ονόματα. Δημοσιολογούντες και δημοσιογράφοι, άνθρωποι δηλαδή που έχουν όλη την πληροφόρηση που υπάρχει, που ξέρουν ακόμα και τα ανείπωτα, αυτά που δεν πρέπει να λέγονται δημοσίως, άραγε δεν είχαν καν συναίσθηση σε πόσο επικίνδυνη θέση έβαζαν συνανθρώπους τους για να πουν τη γνώμη τους; Δεν τους πέρναγε καν από το μυαλό ότι η ευκολία τους να μοιράζουν επίθετα στο πληκτρολόγιο, οδηγούσε συνανθρώπους τους στον κίνδυνο, σε μια ζωή σε απόκρυψη, υπό προστασία, εκπατρισμένη; Τι θα έκαναν αν κάποιος τζιχαντιστής έπαιρνε τα λεγόμενά τους στα σοβαρά;
Σήμερα η Ευρώπη αντιμετωπίζει πρόβλημα επιβίωσης. Οι προοδευτικοί άνθρωποι της ηπείρου υπερασπίζονται και τους μετανάστες και τις δημοκρατικές κοινωνίες τους και δεν δείχνουν καμία ανεκτικότητα στον σκοταδισμό και τη δογματική αδιαλλαξία της βίας από όπου κι αν προέρχεται.
Όταν η Ευρωπαία επίτροπος είπε ότι οφείλουμε να υπερασπιστούμε τον «ευρωπαϊκό τρόπο ζωής», πολλοί την κατηγόρησαν. Μήπως είναι πολύ «αμερικανικό», μήπως είναι «ακροδεξιός» ο όρος; Έτσι κι αυτή διευκρίνισε τι πρέπει να υπερασπιστούμε: Τις αξίες της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα περιλαμβανομένων των δικαιωμάτων προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες. Τις κοινωνίες μας οι οποίες είναι βασισμένες στον πλουραλισμό, την απουσία διακρίσεων, την ανοχή, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και την ισότητα.
Δεν ζούμε ακόμα στον 20ό αιώνα. Δεν είμαστε πια τα καλομαθημένα παιδιά της κυρίαρχης και πλούσιας Δύσης που είχαμε την πολυτέλεια να αμφισβητούμε το δικό μας «κατεστημένο». Το παιχνίδι τώρα παίζεται αλλού, ο πλούτος και η εξουσία μετακομίζουν ραγδαία. Η Ευρώπη της Δημοκρατίας, των κοινωνικών ελευθεριών, των ατομικών δικαιωμάτων, της ανεκτικότητας, βρίσκεται σε κίνδυνο. Στον καινούργιο, αυταρχικό κόσμο που εξαπλώνεται γύρω μας, απαγορεύεται η διαφωνία, τιμωρείται η βλασφημία. Όμως η ανοχή στην αμφισβήτηση και στην εικονοκλασία απελευθερώνει τη σκέψη και οδηγεί στο μέλλον. Οι ευρωπαϊκές αξίες χρειάζονται υπερασπιστές. Αν αυτό δεν το καταλάβουν οι προοδευτικοί του 20oύ αιώνα θα γίνουν οι συντηρητικοί του 21ου.
❈
[γελοιογραφία·
11/10/2020 § Σχολιάστε
Ζητήματα ελευθερίας
©Δημήτρης Χαντζόπουλος, Καθημερινή 10/10/2020
❂
Ως γελοιογραφία χαρακτηρίζεται κάθε ζωγραφική παράσταση της οποίας τα κύρια γνωρίσματα προσώπων ή πραγμάτων αποδίδονται κωμικά παραλλαγμένα. Στόχος της γελοιογραφίας είναι η διακωμώδηση προσώπων από τους λόγους ή των πράξεών τους καθώς και καταστάσεων που όμως δεν συμβιβάζονται στη κοινή αντίληψη. Η σημασία δε της γελοιογραφίας συνήθως υποδηλώνεται με σχετικό υπότιτλο ή στιχομυθία αν πρόκειται για γελοιογραφικό σύμπλεγμα.
Γεγονός πάντως είναι ότι η γελοιογραφία μεγαλοποιεί τα φυσικά γνωρίσματα και κυρίως τα ελαττώματα, ή με αντιθέσεις, καταδεικνύει την ασυμφωνία των φυσικών χαρακτηριστικών ή των ηθικών ιδιοτήτων του γελοιογραφουμένου προκειμένου ν΄ αναδείξει κωμικό στοιχείο. Ως θέματα της λαμβάνονται συνήθως άστοχοι ή ανόητες φράσεις, έργα, ή υποσχέσεις κλπ. Η αξία δε της γελοιογραφίας συνάγεται από το λεπτό και συνάμα δριμύ πνεύμα, συνδυαζόμενο με σαφήνεια και απλότητα έτσι ώστε να προκαλείται αυθόρμητα στον παρατηρητή εύθυμη διάθεση ακόμα και όταν αυτή αποσκοπεί στο σαρκασμό ή στην εχθρότητα. Αντίθετα η ψυχρότητα και η ασάφεια έχουν ως συνέπεια την αποτυχία της γελοιογραφίας.
Ιστορία
Η γελοιογραφία ήταν γνωστή από τους αρχαίους χρόνους. Κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, στις αρχές του 4ου π.Χ. αιώνα στην Αθήνα ζούσε ο ζωγράφος Παύσων που κατά τον Αριστοτέλη παρίστανε τους ανθρώπους, όπως οι κωμικοί ποιητές, πολύ χειρότερους σε μια ρεαλιστική τάση παρωδίας και διακωμώδησης. Άλλος γνωστός γελοιογράφος ήταν ο Αντίφιλος της Αιγύπτου (β’ ήμισυ 4ου π.Χ. αιώνα) που λέγεται πως αυτός εισήγαγε τη γελοιογραφία ως είδος της ζωγραφικής και του οποίου τα έργα επειδή σατίριζε κάποιον Γρύλλο ονομάσθηκαν «Γρύλλοι».
Στα ερυθρόμορφα αγγεία της Μεγάλης Ελλάδος (Νότια Ιταλία) τα καλούμενα «φλυακογραφίες» ήταν παραστάσεις από κωμικά λαϊκά δράματα τα οποία ειδικά στον Τάραντα λέγονταν «φλύακες». Σε αυτά παρωδούνταν μύθοι θεών και Ομηρικών επεισοδίων. Γνωστός εκεί ως γελοιογράφος ήταν και ο ζωγράφος Ασστέας.
Στην Ελληνιστική περίοδο η Αλεξάνδρεια εκπροσωπεί κάθε τι σκωπτικό και γελοιογραφικό είδος στη Τέχνη. Αλεξανδρινός ήταν πιθανώς και ο Γαλάτων που ζωγράφισε τον Όμηρο «ἐμοῦντα» και τους άλλους ποιητές «ἀρυομένους τὰ ἐμημεσμένα», καυτηριάζοντας έτσι τους ποιητές ότι δεν φτιάχνουν τίποτε νέο, αλλά διατηρούν ως πηγή έμπνευσης τον Όμηρο. Άλλοι γελοιογράφοι της εποχής εκείνης ήταν ο Γραφικός, ο Καλάτις κ.ά.
Στο Μεσαίωνα η γελοιογραφία αποτελεί όπλο της Εκκλησίας για να σατιρίσει τους άπιστους και αιρετικούς αλλά και την όποια εκδήλωση Τέχνης πέραν της θρησκευτικής. Αντίθετα η κοσμική Τέχνη χρησιμοποιεί τη γελοιογραφία προς διακωμώδηση έκλυτου βίου μοναχών και σατυρικής αναπαράστασης έμμετρων μεσαιωνικών μύθων.
Κατά τον 16ο αιώνα με την διάδοση της τυπογραφίας συντελείται και η ανάπτυξη της γελοιογραφίας με θέματα από τον καθημερινό βίο. Παρότι τότε η κοινωνική και πολιτική ζωή παρείχαν άφθονο υλικό τα Μοναρχικά καθεστώτα καταδίωκαν κάθε σάτιρα κατά των ισχυρών και των καθεστώτων έστω και αν εύρισκαν διέξοδο δι΄ αυτής στη σάτιρα των αντιπάλων. Έτσι η γελοιογραφία άρχισε να αναπτύσσεται επί Λουδοβίκου ΙΔ’ στη Γαλλία, Αγγλία και λοιπή Ευρώπη μέχρι τη Γαλλική Επανάσταση (1789) όπου και έφθασε στη μεγαλύτερη ακμή της γενόμενη πλέον και προπαγανδιστικό μέσον με ιδιαίτερες εκδόσεις γελοιογραφικών περιοδικών.
Τέτοιο ήταν και το γαλλικό Σαριβαρί (Le Charivari) που ιδρύθηκε το 1832 που δημοσίευσαν περίφημες γελοιογραφίες ο Ονορέ Ντωμιέ, ο Γκαβαρνί, ο Γκρεβέν, ο Ζίλ κ.ά. Στη Γερμανία αντίστοιχο περιοδικό ήταν το «Φλίγκεντε Μπέττερ» με γελοιογραφίες των Μελγεντόρφερ, Ράϊνικε, Ιμπάουερ, του λαϊκότερου γελοιογράφου του Αννοβέρου του Μπους κ.ά. Στην Αυστρία τα περιοδικά της Βιέννης «Νόϋε Ιλλουστρίρτε Τσάιτουνγκ» και «Χουμοριστίσε Μπλέττερ» διακωμωδούσαν τον Αυτοκράτορα της Γερμανίας, τον Βίσμαρκ, τον Βάγκνερ και την ελαφρά γυναίκα της Βιέννης. Στην Αγγλία δημιουργός της καλλιτεχνικής γελοιογραφίας ήταν ο Ουίλιαμ Ογκάρ. Το 1841 εκδίδεται το περιοδικό «Παντς» (Punch) που συγκεντρώνει την άριστη αγγλική γελοιογραφική παραγωγή από τους Κάρολο Κην, Ρίτσαρντ Ντόϋλ, Έντουαρτ Λίνλεϋ Σάμπουρν, κ.ά.
Στους ακόμη νεώτερους χρόνους αναδείχθηκαν πάμπολλοι γελοιογράφοι αξίας όπως ο Βέλγος Λέο Ζο, ο Ελβετός Ζυλλενμάχαρ, ο Ιάπωνας Ανταμαρακάρο, ο Ιταλός Καπιέλο, ο Μεξικανός Μοντενέγκρο, ο Ρώσος Ζλόνιτωφ, ο Τούρκος Χαλίντ Ρασίντ κ.ά. Επίσης ονομαστά ήταν και τα σατυρικά περιοδικά όπως το ιταλικό «Πασκουΐνο», το «Σουθέσος» του Σαντιάγκου, το «Φλόο» της Βιέννης, το «Καρέμ» της Κωνσταντινούπολης κ.ά.
Η γελοιογραφία στην Ελλάδα
Το γελοιογραφικό πνεύμα στην Ελλάδα εκπροσώπησαν τα περιοδικά «Ασμοδαίος» και «Άστυ». Πρώτος που καλλιέργησε με σαφήνεια, κομψότητα, απλότητα αλλά και πνευματώδη χαρακτήρα το είδος αυτό της τέχνης ήταν ο Θέμος Άννινος που υπήρξε και ο εκδότης των παραπάνω περιοδικών. Επόμενοι ήταν ο Δημήτριος Γαλάνης, ο Ζαχ. Παπαντωνίου, ο Φρ. Αριστεύς, ο Σταμ. Σταματίου, ο Ηλ. Κουμετάκης, ο Σοφοκλής Αντωνιάδης (ΣΟΦΟ), ο Φωκ. Δημητριάδης, και ο ζωγράφος Ροϊλός.
Νεότεροι αυτών μέχρι το 1950 διακρίθηκαν οι Ν. Καστανάκης, Γ. Μαυριλάκος (Noir), Δ. Παπαδημητρίου (Μιμ. Παπ.), Σ. Αντωνιάδης, Γ. Γκεϊβέλης, Αρσλόγλου, Κ. Μαραγκός (ο Κεμ Αλεξανδρείας), Κ. Ρωμανός του Καΐρου, Σ. Πολενάκης, Π. Παυλίδης, Μ. Γάλλιας, Ε. Τερζόπουλος, Α. Βλασσόπουλος, Αρχέλαος Αντώναρος, Β. Χριστοδούλου, Ν. Νομικός, Α. Θεοφιλόπουλος κ.ά.
Ο όρος δεν πρέπει να συγχέεται με την σκιτσογραφία (σκιαγράφημα), που δεν είναι απαραίτητα και γελοιογραφία.
*
αγριμολογος 