αγριμολογος

bestiary.ca

Οι πιο δραστήριοι και φιλόδοξοι εκπρόσωποι αυτής της πολυποδίας, όταν είναι επιστήμονες ή λόγιοι καταλαμβάνουν μεγάλο χώρο με ελάχιστο βάρος· όταν δεν είναι, δηλαδή όταν είναι «ερασιτέχνες», αντί να ασκήσουν την όποια τέχνη ξέρουν καλύτερα, απλώνονται με διάθεση πεινασμένων πολυπόδων σε όλο το πεδίο.

του ©Δημήτρη Δημηρούλη ―12/09/2023, Athens Review of Books, Τεύχος 153

Δίπλα στον πολιτικό «πολυποδισμό» υπάρχει και μια χαμαιλεοντική και ανθεκτική πολυποδία του «πνεύματος» η οποία:

α) ως κάτοχος ισχύος και προαγωγός αλήθειας ρυθμίζει σε μεγάλο βαθμό τους κανόνες του παιχνιδιού·

β) απορρίπτει ή εξουδετερώνει την αναθεωρητική σύνδεση της λογοτεχνίας και της τέχνης με την ιδεολογία και την πολιτική·

γ) περιφρονεί και ειρωνεύεται τον θεωρητικό στοχασμό και αναστοχασμό, καθώς και κάθε λόγο περί μεθόδου που αντιτίθεται στις «αξίες» της·

δ) αντιστέκεται στην απαίτηση του χρόνου για αναπροσαρμογή μέσων και επιδιώξεων·

ε) αποφεύγει την ουσιαστική αναμέτρηση με την πίεση που ασκεί στο παρόν η σαρωτική μεταβολή που επέφερε στον κόσμο η τεχνολογική επανάσταση και η κοινωνική παράλλαξη·

στ) διαιωνίζει την επιβολή της με την άσκηση καθολικής εποπτείας και με την ανάπτυξη στοχευμένων δημοσίων σχέσεων και προσοδοφόρων ανταλλαγών·

ζ) βεβαιώνει τη μονιμότητα της επιβολής της με την επανάληψη κοινοτοπιών και την αναπαραγωγή του εαυτού της·

η) επικεντρώνεται μονοπωλιακά στον κανόνα και αφοσιώνεται στην υπεράσπισή του με παραπλανητικά τεχνάσματα, υποτιμώντας μορφές τέχνης και σκέψης που αντιδικούν με τη δυναστευτική επεκτατικότητά της·

θ) κυριαρχεί στα μέσα επικοινωνίας και παριστάνει την αδιάβροχη στην αμφισβήτηση·

ι) εναγκαλίζεται προσχηματικά το, κατά την κρίση της, πιο επωφελές «καινούριο», για να μη φανεί ξεπερασμένη∙ έτσι φαντάζεται ότι εξουδετερώνει τις άμεσες ή επερχόμενες απειλές·

ια) εξασφαλίζει το «απυρόβλητο» με τις απαραίτητες συναλλαγές, πράγμα που επιτρέπει την επίδειξη υπερφίαλου θράσους, αφού δεν φοβάται την κριτική και αφού έχει επιτύχει την αποδοχή ή την ανοχή όλων των πλευρών (πολιτικών και πολιτισμικών).

Οι πιο δραστήριοι και φιλόδοξοι εκπρόσωποι αυτής της πολυποδίας, όταν είναι επιστήμονες ή λόγιοι καταλαμβάνουν μεγάλο χώρο με ελάχιστο βάρος· όταν δεν είναι, δηλαδή όταν είναι «ερασιτέχνες», αντί να ασκήσουν την όποια τέχνη ξέρουν καλύτερα, απλώνονται με διάθεση πεινασμένων πολυπόδων σε όλο το πεδίο.

Ενδεικτικά: το ίδιο άτομο-πολύπους μπορεί σε περίοδο λίγων χρόνων να μεταφράσει αρχαίους τραγικούς ή κωμικούς, καθώς και έργα από γλώσσες που δεν γνωρίζει, να γράψει μυθιστόρημα, να εκτοξεύσει ηθικολογικά ή θεολογικά κηρύγματα, να δημοσιεύσει ποιήματα, να εκφέρει γνώμη για τη μουσική ή τον κινηματογράφο ή τη ζωγραφική (ή για όλα μαζί), να τσαλαβουτήσει στην ασήμαντη (αλλά γραφική) αυτοβιογραφία του, να φέρει στο προσκήνιο προσωπικά ή οικογενειακά δράματα ως έργα τέχνης ή στοχασμού, να ισορροπήσει στα πιο αντιφατικά (κοινωνικά, πολιτικά, ιδεολογικά και λογοτεχνικά) μεταίχμια, χωρίς να κρημνίζεται και, γενικά, να πράττει πολλά άλλα και διάφορα (πάντα με το αζημίωτο).

Όλα τα προηγούμενα διαδραματίζονται μπροστά σε έναν όχι ευάριθμο θίασο χαινόντων και κοαζόντων βατράχων. Οι θάλλοντες μαϊντανοί του πολιτισμού (ως θορυβώδεις πολύποδες) θέλουν αποδοχή και χειροκρότημα. Και τα έχουν. Μολονότι παρουσιάζεται γλυκιά και χαμογελαστή η δημόσια όψη αυτής της πολύχρωμης πολυποδίας, είναι λιμασμένη για εξουσία και επιρροή. Αποδεικνύεται μνησίκακη και αδηφάγα. Έχει γνώμη για όλα, διατρέχει όλες τις τέχνες και τις επιστήμες, διαθέτει τεράστιο δίκτυο υποστήριξης και διαφήμισης.

Μόλις κουνήσουν το δαχτυλάκι τους τα πολυποδικά γκεσέμια, προστρέχει ο εσμός των υμνητών, των εξαρτημένων, των γνωστών και φίλων, των θαυμαστών, των ομοχνώτων, των τετριμμένων, των αλλοπαρμένων, για να επαινέσει, να εξάρει, να υποδείξει, να νουθετήσει και, πρωτίστως, να ασκήσει την παλαιά και δοκιμασμένη τέχνη του αχαλινώτως λείχειν (ακριβέστερα: του αλληλολείχειν).

Η επικράτειά της παραμένει ελεγχόμενη. Η φρουρά της αμετακίνητη. Οι διάδοχοι ήδη χειροτονημένοι. Οι πεποιθήσεις εύπλαστες. Υπηρετεί το κεκυρωμένο και το πρέπον. Έχει αναγνώριση, γιατί υπερασπίζεται το ωραίο και το λογικό, επιβεβαιώνει την κοινωνία, τροφοδοτεί την εκπαίδευση, υπηρετεί τη συναίνεση, εξοβελίζει τους σφετεριστές και ξεριζώνει τα ζιζάνια. Η δύναμη της πολυποδικής εξάπλωσης βρίσκεται στη διάρκεια και την αντοχή. Η ακτινοβολία της οφείλει πολλά στη σταθερή υποστήριξη από ισχυρές συμπράξεις συμφερόντων και νοοτροπιών.

Όταν δυσκολεύεται ή πιέζεται, έχει την ικανότητα να αφομοιώνει και να εξωραΐζει, ακόμη και εκείνα που την αμφισβητούν ή την υποσκάπτουν. Η αντοχή της και η επιρροή της οφείλονται στην υποστήριξή της από δύο ισχυρές γραφειοκρατίες: την κρατική και την ιδιωτική. Πρόκειται για συγκοινωνούντα δοχεία που μπορεί να μην ελέγχουν όλο το πεδίο του κοινωνικού, το εξουσιάζουν όμως με πολλούς τρόπους, κρυφούς και φανερούς. Οι πολιτισμικοί πολύποδες πολλαπλασιάζονται ακάθεκτα.

Υπάρχουν συγγραφείς, λόγιοι, κριτικοί, φιλόλογοι, κοινωνιολόγοι, πολιτικοί επιστήμονες, δημοσιογράφοι, κάθε είδους δημοσιολογούντες, κοσμικοί του πνεύματος και πολλοί από το ευρύ λεγόμενο κοινό, που δεν στρέφουν εύκολα το βλέμμα πέρα από το εγγυημένο αρχείο των πολυπόδων και τους «κομματάρχες» του. Όλα πρέπει να μείνουν στη θέση τους, σε αέναη επανάκαμψη. Αυτό σημαίνει ότι η μονομερής έκθεση των αναγνωστών στην αγωγή των κειμένων διαμόρφωσε ένα αισθητήριο που λειτουργεί πλέον ενστικτωδώς ως προς τι θεωρείται αξιόλογο και τι όχι, ως προς το τι είναι ωραίο και τι όχι, ως προς το τι γίνεται αποδεκτό και τι όχι.

Ακόμη και ένα κακό ή μέτριο κείμενο δεν εντοπίζεται ως τέτοιο, γιατί λειτουργεί αυτόματα η αίγλη της πολυποδικής έγκρισης, το εκτόπισμα του συγγραφικού ονόματος και το κύρος της χρήσης. Το κείμενο διαβάζεται ως καλό γιατί καθιερώθηκε ως καλό. Είναι δύσκολο να βγει κανείς από αυτή την περιχαράκωση και να γυμνάσει τη ματιά του σε διαφορετικές προτάσεις, θεωρήσεις, ερμηνείες, σκέψεις, τρόπους γραφής· να δεχτεί το διαφορετικό, το καινούριο, το ανατρεπτικό – να μην εφησυχάσει και να μην αποσυρθεί από τη δοκιμασία. Να ξανακοιτάξει το παρελθόν από άλλη προοπτική. Οι πολύποδες δεν θέλουν να φανούν ότι είναι ξεπερασμένοι και συντηρητικοί. Ξέρουν να προσεταιρίζονται και να προωθούν τις ιδέες που έχουν τη νομιμοποίηση της εποχής. Νοιάζονται να φανούν ταυτόχρονα επίκαιροι και διαχρονικοί.

Οι άνθρωποι, το κοινωνικό σώμα, νιώθουν συχνά την ανάγκη να εξαπατηθούν με μυθολογήματα, ιδεολογήματα, τελετουργίες, εξιδανικεύσεις, εξάρσεις, ενθουσιασμούς, ακόμη και με κατά συνθήκη ψεύδη, που μετατρέπονται σε παρηγορητικές αλήθειες, σε ακατανίκητη πραγματικότητα. Επιθυμούν να ενταχθούν σε κάποια μορφή κοινότητας, να νιώσουν ότι συμμετέχουν σε κάποια μορφή συλλογικής μυθολογίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να θυσιάσουν πολλά για να αποκτήσουν ή να ενισχύσουν μια ταυτότητα, ό,τι και αν σημαίνει αυτή η έννοια, όσο θολή ή απροσδιόριστη και αν είναι. Για να λειτουργήσει η ταυτότητα ως συνεκτικός κρίκος ενός συνόλου, έχει ανάγκη από τον λόγο του ιδεολογικού φενακισμού στην απλοϊκή εκδοχή του· ο λόγος αυτός όμως για να υπερισχύσει ενδύεται τον χιτώνα της αυθεντίας, εμφανίζεται ως επιστημονική άποψη ή φιλοσοφική θεώρηση ή, πιο πρακτικά, σαν σωτήριο φάρμακο που θεραπεύει τις κοινωνικές αντιθέσεις και μειώνει τις ανισότητες, απαλείφει τις ρωγμές.

Η περιπλοκότητα του κόσμου εξηγείται με απλές διαδικασίες, ενώ προσφέρονται εύκολες λύσεις για τη ανάδειξη κοινού οράματος. Η συγκρότηση συλλογικής συνείδησης χρειάζεται να εντοπίσει τον κοινό εχθρό, να αντιπαρατεθεί σε μια πραγματική ή φανταστική απειλή. Το φαινόμενο του αποδιοπομπαίου τράγου. Οι άλλοι, οι διαφορετικοί, δεν υπάρχουν παρά ως κίνδυνος, ως ανυπόληπτοι αντίπαλοι. Υπερισχύουν οι έννοιες της συνοχής, της συστράτευσης, της ομοιογένειας, της συμπόρευσης. Γι’ αυτό αναπτύσσεται ένας λόγος που θέλει να καλύψει όλο το πεδίο του πραγματικού, να ελέγξει τις διαφορές και τις παρεκκλίσεις, και έτσι να σχηματίσει συμπαγές κέντρο. Στο κέντρο αυτό η εμπέδωση μιας κοινής καλαισθησίας είναι απαραίτητη για να ενισχυθεί το κύρος των πολυπόδων και να ποδηγετηθεί η κοινή αποδοχή. Η αισθητική όμως δεν είναι ποτέ μόνο και απλά αισθητική.

Ως γενικό φαινόμενο η στασιμότητα, με την επίβλεψη και την ισχυρή υπεράσπιση των μανδαρίνων του πολιτισμού και των φιλισταίων της τέχνης, καλλιεργεί τη νωθρότητα της σκέψης και την αδράνεια της αίσθησης. Για να λειτουργήσει το σύστημα και τα προϊόντα του, αναπτύσσεται ανεπαίσθητα το καθεστώς της συλλογικής τυφλότητας και αυτό με τη σειρά του παρέχει την ικανοποίηση της συμμετοχής, της κατανόησης, της εκτόνωσης, της ευκολίας, της σαφήνειας. Η νωθρότητα δεν είναι όμως απλό σύμπτωμα, είναι ο θάνατος της σκέψης και της αίσθησης· ο νεκροθάφτης της φαντασίας και της διαφοράς.

Οι πολύποδες είναι αμείλικτοι. Δεν δέχονται κριτική ή αμφισβήτηση. Τα έχουν διευθετήσει όλα. Η μόνη δυνατότητα είναι η απόλυτη περιχαράκωση. Όσο συντονίζεται κανείς με το εσωτερικό ρεύμα παραμένει αναγνωρίσιμος και αποδεκτός, κατοχυρώνει μια θέση στην ακινησία της αυτάρκειας. Η δυσανεξία στην αντίθετη άποψη είναι το κύριο γνώρισμα όσων δρουν ανενόχλητοι, με την προστασία που τους παρέχει το κεκτημένο «απυρόβλητο».

Υπάρχουν πολλοί τρόποι εξουδετέρωσης των διαφωνούντων. Ο πιο αποτελεσματικός (εκτός από την φρυάττουσα σιωπή) είναι να επικαλεστούν τον κίνδυνο αποσταθεροποίησης της νωθρότητας, η οποία τώρα ονομάζεται ευφημιστικά σοβαρότητα ή αξιοπιστία. Βοηθάει σε αυτή την μοχθηρή πολιτική το πρόσχημα της ενόχλησης. Όποιος διαφωνεί είναι ενοχλητικός και επομένως ύποπτος, με άλλα λόγια όχι ένας από εμάς· στιγματίζεται σαν παρείσακτος που πρέπει να εκδιωχθεί και να απομονωθεί από την αγέλη των νομιμοφρόνων.

Πολλοί εμπλεκόμενοι θα διαβάσουν αυτές τις αράδες και, στην καλύτερη περίπτωση, θα σηκώσουν αδιάφορα τους ώμους. Δεν τους αφορούν όλα αυτά. Προέχει το έργο και η σταδιοδρομία. Αυταπατώνται. Κανένα άξιο λόγου έργο δεν προκύπτει αν βασιστεί στο καθεστώς της νωθρότητας και της αυτολογοκρισίας. Καμιά σταδιοδρομία δεν έχει (τελικά) νόημα όταν δεν βλέπει πέρα από τον εαυτό της και παραμένει αδρανής απέναντι στους μεταμφιεσμένους πολύποδες. Καμιά κοινωνία δεν δημιουργεί αξιόλογο πολιτισμό αν αφήσει στο απυρόβλητο τους πολυποδίζοντες γυρολόγους της τέχνης και της σκέψης.

◉

©Mariza Merz: Sprayed box Paraffin And Flowers. Courtesy Thomas Daine gallery London.

Άρθρο του ©Δημήτρη Δημητράκου, στα ΝΕΑ 26 Ιουλίου 2023

[Η πολυπολιτισμικότητα και η ανοχή είναι αρχές που διέπουν τις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες. Είναι μάλιστα τα κύρια ελκυστικά τους χαρακτηριστικά. Δεν αποτελούν μια ιδεολογία σύμφωνα με την οποία πρέπει να υπάρχει ανοχή ακόμα και γι’ αυτούς που είναι καταστατικά αντίθετοι στην ανοχή· που απορρίπτουν την ανοχή στο όνομα της δικής τους κουλτούρας, και που απαιτούν από τους υπόλοιπους να είναι ανεκτικοί με την μη ανεκτικότητά τους…στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας και της ανοχής] .
https://www.tanea.gr/…/polypolitismikotita-lfkai-anoxi/
Μια προηγμένη πλουραλιστική κοινωνία είναι πολυπολιτισμική και ανεκτική με την έννοια ότι είναι δυνατή και ευκταία η αρμονική συμβίωση μεταξύ ανθρώπων που έχουν μεταξύ τους πολλές πολιτιστικές διαφορές.
Τόσο η πολυπολιτισμικότητα όσο και η ανοχή είναι αρχές συνυφασμένες με τον πολιτισμό της ανοιχτής, δημοκρατικής κοινωνίας. Έχουμε συνηθίσει να τις αποδίδουμε στον δυτικό πολιτισμό. Όμως είναι καθολικές αξίες. Πολυπολιτισμική ήταν η Περσική αυτοκρατορία, που δεν συγκαταλέγεται στη δυτική πολιτισμική παράδοση. Και έδειξε πολύ μεγαλύτερη ανοχή η Οθωμανική αυτοκρατορία από χώρες της δυτικής Ευρώπης όταν υποδέχθηκε χιλιάδες Εβραίους πρόσφυγες που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία και την Πορτογαλία στο τέλος του 15ου αιώνα.
Ας δούμε τον συνδυασμό αυτόν της πολυπολιτισμικότητας με την ανεκτικότητα θαρραλέα και όχι ως μια στάση υποχώρησης σε μια πίεση. Στη σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία το κόστος – δηλαδή το συνολικό μέγεθος ζημίας σε κόπο, χρόνο, χρήμα, κίνδυνο- μη ανοχής ομάδων ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές μεταξύ τους πολιτιστικές παραδόσεις είναι μεγαλύτερο από το κόστος ανοχής συμβίωσης μαζί τους.
Βέβαια δεν μπορεί να υπάρξει ανοχή για κάθε είδος ανοχής – ακόμα και στους οίκους που φέρουν το όνομά της. Κυρίως δεν μπορεί να υπάρξει ανοχή για τον μη… ανεκτικό. Υπάρχουν κουλτούρες που είναι καταστατικά ασύμβατες με την πολυπολιτισμικότητα, με την έννοια ότι για τους φορείς της, το κόστος ανοχής άλλου έθους, άλλου συστήματος δοξασιών και άλλου τρόπου ζωής είναι δυσβάστακτο. Ενσωματώνουν, επομένως, την εναντίωση στη πολυπολιτισμικότητα μέσα στο έθος τους. Αξιώνουν να μην καταβάλουν το κόστος προσαρμογής στο θεσμικό πλαίσιο που εξασφαλίζει την πολυπολιτισμικότητα και την ανοχή, δηλαδή να εξαιρεθούν από ορισμένες υποχρεώσεις επικαλούμενοι την κουλτούρα τους.
Αξίζει στο σημείο αυτό να θυμηθούμε τι έγραφε ο Καρλ Πόπερ το 1943-5, έχοντας κατά νου τα ολοκληρωτικά καθεστώτα με τα οποία βρισκόταν σε πόλεμο ο ελεύθερος κόσμος: «το παράδοξο της ανοχής: η απεριόριστη διαλλακτικότητα θα πρέπει να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Αν επεκτείνουμε την απεριόριστη ανοχή ακόμα και σ’ εκείνους που είναι αδιάλλακτοι, αν δεν είμαστε προετοιμασμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία από την απειλή των αδιάλλακτων, τότε οι ανεκτικοί θα αφανιστούν μαζί μ’ αυτούς η ίδια η ανοχή».
Όσοι αγνοούν ή παραθεωρούν την έκκληση του Karl Popper, δίνουν ένα εντελώς διαφορετικό νόημα στην πολυπολιτισμικότητα. Θεωρούν ότι εκφράζει μια ανυπαρξία φρονήματος και ουσίας στο δυτικό πολιτισμό, ότι είναι ένας κενός χώρος υποδοχής νέων στοιχείων στα οποία καλό είναι να υποχωρούν.
Την αρχή της πολυπολιτισμικότητας είχε εφαρμόσει, χωρίς να την διατυπώσει, για πρώτη φορά μια εκπληκτική ιστορική προσωπικότητα, Η προσωπικότητα αυτή είναι ο Sir Charles James Napier (1782-1853), ο οποίος διατέλεσε τοποτηρητής της Κεφαλονιάς το 1822-30. Είκοσι χρόνια αργότερα διορίστηκε κυβερνήτης της Β. Ινδίας. Έμαθε για το ινδουιστικό έθιμο «σατί» που επικρατούσε εκεί, δηλαδή να καίγονται ζωντανές οι χήρες μαζί με τους νεκρούς συζύγους τους, και αποφάσισε την απαγόρευσή του. Πολλοί εναντιώθηκαν στην απαγόρευση εφόσον το «σατί» ήταν παμπάλαιο έθιμο και θα έπρεπε να το σεβαστεί ο νέος κυβερνήτης.
Ο πολυπολιτισμικός Napier τους έδωσε δίκιο. Απέσυρε την απαγόρευση. Τους είπε, μάλιστα, ότι έπρεπε ο καθένας να σέβεται τα έθιμα του άλλου. «Εσείς έχετε το έθιμο να καίγονται οι χήρες. Σεβαστό. Κι εμείς έχουμε ένα έθιμο: κρεμάμε τους άντρες που καίνε γυναίκες. Λοιπόν, θα στήνετε την πυρά, κι εμείς δίπλα θα στήνουμε μερικές κρεμάλες. Και θα ακολουθεί απαγχονισμός όσων συμμετείχαν στην καύση. Ο καθένας το έθιμό του». Το έθιμο αυτό εξαφανίστηκε σε σχετικά μικρό διάστημα.
Ο Napier είναι ο πρώτος διδάξας περί πολυπολιτισμικότητας. Αλλά το μάθημά του, δεν έγινε αντιληπτό στο βάθος του.

Διάλογος:

Stratos Fountoulis αλλο πολυπολιτισμικότητα κι άλλο πλουραλισμός, ο κ. Δημητράκος θα έπρεπε να το αναφέρει. Ο πλουραλισμός είναι σεβασμός στο κοινό σύνταγμα, όπου όλες οι μειονότητες και όλοι οι πολίτες υποτάσσονται στο σύνταγμα. Η πολυπολιτισμικότητα είναι ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή αυτά που λέει ο κ. Δημητράκος…

Απάντηση του Dimitris Dimitrakos

Stratos Fountoulis Πολυπολιτισμικότητα είναι η συμβίωση διαφόρων πολιτισμών στην ίδια χώρα, σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, καθώς και το Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας του Γιώργου Μπαμπινιώτη. Συμβίωση όμως σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει συμφωνία στους όρους που αυτή προϋποθέτει. Οι όροι αυτοί προβλέπονται από τους θεσμούς: το σύνταγμα, τους νόμους, αλλά και ορισμένες εδραιωμένες πολυτισμικές σταθερές. Ως ΙΔΕΟΛΟΓΗΜΑ όμως η πολυπολιτισμικότητα σημαίνει ενδοτικότητα στους …νταήδες που την επικαλούνται για να ορίσουν αυτοί πού πρέπει να υποχωρήσουν οι υπάρχοντες θεσμοί. Και υποστηρίζονται από ορισμένους πρωταγωνιστές της πολιτικής ορθότητας, που συγχέουν τον πλουραλισμό με αυτό το ιδεολόγημα και το παρουσιάζουν ως την τελευταία λέξη του φιλελευθερισμού.

απάντηση του Stratos Fountoulis