αγριμολογος

Immanuel Kant (1724-1804)

Ο Λόγος, σε όλα του τα επιχειρήματα, πρέπει να υποβάλλεται στην κριτική και δεν μπορεί με καμιά απαγόρευση να επιφέρει ζημιά στην ελευθερία αυτής της ίδιας, χωρίς να ζημιώνει τον ίδιο τον εαυτό του και να επισύρει μιαν επιβλαβή επάνω του υποψία. Εδώ λοιπόν δεν υπάρχει τίποτε τόσο ιερό, που θα επιτρεπόταν να γλιτώσει από την εξεταστική και διεργαστική αυτή διερεύνηση, που δεν γνωρίζει κανένα κύρος του προσώπου. Στην ελευθερία αυτή βασίζεται μάλιστα και η ύπαρξη του Λόγου, που δεν έχει κανένα δικτατορικό κύρος, αλλ’ η απόφανσή του δεν είναι πάντα τίποτε άλλο παρά η σύμπνοια ελευθέρων πολιτών, εκ των οποίων ο καθείς οφείλει να δύναται να εκφράζει χωρίς επιφύλαξη τις αμφιβολίες του και μάλιστα το βέτο του [Ιμμάνουελ Καντ, ‘Η κριτική του καθαρού λόγου’]

Αντιθέτως:
1. Ο υμνητής του ναζισμού Μάρτιν Χάϊντεγκερ: » Η σκέψη αρχίζει μόνον όταν συνειδητοποιήσουμε ότι ο Λόγος, τον οποίο εξυμνούν επί αιώνες, είναι ο πιο αμείλικτος εχθρός της σκέψης» («Ο λόγος του Νίτσε: ‘Ο Θεός είναι νεκρός'»)

2. Και ο πολύς, ο θεοποιημένος από τους εθνικούς μας αριστερούς ‘διανοητές’, μεταμοντέρνος και ολοκληρωτικών αντιλήψεων Μισέλ Φουκώ: «Πώς μπορεί κανείς να μην είναι φασίστας, ακόμη και (ή μάλλον ιδίως) όταν πιστεύει ότι είναι επαναστάτης αγωνιστής; Πώς μπορούμε να αποκαθάρουμε το λόγο μας και τις πράξεις μας, τις καρδιές μας και τις απολαύσεις μας από τον φασισμό; Πώς μπορούμε να ξεριζώσουμε τον φασισμό που έχει βαθιές ρίζες στη συμπεριφοράς μας;» (Πρόλογος στον Αντί-Οιδίποδα)

[Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού, εκδόσεις Πόλις 2007]

Συνοπτικό σχόλιο σε μια διαμάχη

Ένα αρχείο ενός συγγραφέα, όσο μεγάλος κι αν είναι, δεν αποκτάται από ένα Ίδρυμα κοινής ωφελείας για να διαφημίσει το Ίδρυμα

Του Νάσου Βαγενά στο Βήμα

Με αφορμή το εξαίρετο ρεπορτάζ της Λαμπρινής Κουζέλη στο «Βήμα» της περασμένης Κυριακής («Το τίμιο ξύλο του καβάφη») για τη διαμάχη που έχει ξεσπάσει για το «Αρχείο καβάφη» θα μπορούσε κανείς να πει τα εξής:

Ένα αρχείο ενός συγγραφέα, όσο μεγάλος κι αν είναι, δεν αποκτάται από ένα Ίδρυμα κοινής ωφελείας για να διαφημίσει το Ίδρυμα. Δεν αγοράζεται για να προβάλλει το Ίδρυμα μέσω της προβολής του συγγραφέα, ιδίως όταν αυτός δεν έχει ανάγκη προβολής. Δεν αγοράζεται για να κατευθύνει τη μελέτη του έργου του συγγραφέα προς κατευθύνσεις της επιλογής του Ιδρύματος.

Το Ιδρυμα Ωνάση αγοράζοντας το «Αρχείο καβάφη» από τους κληρονόμους του προηγούμενου κατόχου του έκανε ακριβώς αυτά που δεν έπρεπε: Ανακοίνωσε με τυμπανοκρουσίες το απόκτημά του μεταφέροντάς το στην έδρα του με τιμές Αγίου Φωτός. Αρχισε πάραυτα την επιχείρηση της αυτοδιαφήμισης μέσω της διαφήμισης του «Αρχείου», διά των προγραμματιζόμενων από τον «Επιστημονικό Σύμβουλό» του (Δ. Παπανικολάου) «δράσεων του Αρχείου καβάφη» (όπως τις βάφτισε το Ιδρυμα), οι οποίες δεν έχουν οργανική σχέση με το «Αρχείο», αφού θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν και χωρίς αυτό. Και έδειξε με τις έως τώρα «δράσεις του Αρχείου» ότι προσπαθεί να οδηγήσει την καβαφική κριτική προς μιαν ορισμένη κατεύθυνση.

Ως προς τα δύο πρώτα παραπάνω «δεν», αναφέρω, χαρακτηριστικά, ότι οι δύο πρώτες «δράσεις» του «Αρχείου» μετά την αγορά του από το Ιδρυμα Ωνάση (τέλος του 2012) ήταν: 1) η «παραχώρηση» ή πώληση στη Διεύθυνση Κρατικών Λαχείων (Μάρτιος 2013) μιας ρετουσαρισμένης επί το νεανικότερον φωτογραφίας του καβάφη (στην αρετουσάριστη μορφή της πολυδημοσιευμένη ήδη από το 1930), με την υποχρέωση να αναγράφεται στο λαχείο η προέλευσή της από το «Αρχείο» (ως εάν αυτό κατείχε το κοπιράιτ της)· και 2) το γνωστό φιάσκο με τους τεραστίων διαστάσεων, στις πλευρές των τρόλεϊ, αποκομμένους από τα συμφραζόμενά τους και με αλλοιωμένο σε κάποιους νόημα, καβαφικούς στίχους (Οκτώβριος 2013). Ως προς το τρίτο «δεν», αρκεί να αναφερθεί η επίσης τεραστίων διαστάσεων (σε μέγεθος σελίδας εφημερίδας) διαφήμιση της «δράσης» με τίτλο «Από τους καβαφιστές στους Cavafistas» (6-4-2014), με την οποία αναγγελλόταν η μετάβαση, μέσω του Ιδρύματος Ωνάση, σε μια νέα εποχή καβαφικής κριτικής.

Οτι η «δράση» αυτή αποτελούσε τα επίσημα εγκαίνια της νέας εποχής δηλωνόταν από το γεγονός ότι, παρά την πολυδιαφημιζόμενη από το Ιδρυμα «ανοιχτότητα και προσβασιμότητα του Αρχείου καβάφη» για όλους, με σκοπό την «πληθυντικότητα και πολυδυναμικότητα» των αναγνώσεων της καβαφικής ποίησης, συμμετείχαν σε αυτήν μόνο Cavafistas (εν αναπτύξει και εν εκκολάψει), ενώ αποκλείστηκαν οι αποκαλούμενοι περιφρονητικά από τον «Επιστημονικό Σύμβουλο» «καβαφιστές», ως ασχολούμενοι μόνο «με τη στατική έκδοση των κειμένων του καβάφη ή τους μικροφιλολογικούς καβγάδες για το μήκος των στίχων του». Αμέσως μετά άρχισαν και οι εργασίες (30-9-2014) της νέας εποχής, με την κατάθεση μιας κύριας πλατφόρμας των κατευθύνσεών της: την παρουσίαση του βιβλίου του «Επιστημονικού Συμβούλου» για τον καβάφη, θέμα του οποίου είναι, όπως ακριβώς το προσδιορίζει ο συγγραφέας του, «ο ομοφυλόφιλος (ή ο κουίρ, ή ο πούστης, ή η αδερφή) καβάφης και η ποιητική της σεξουαλικότητας» (βλ. σελίδα 90 του βιβλίου του). Ακολούθως, και άλλες «δράσεις του Αρχείου καβάφη» σχεδιάστηκαν για την ανίχνευση «των πολλαπλών διασυνδέσεων των ποιημάτων του καβάφη με τη σωματικότητα και τη σεξουαλικότητα».

Παράλληλα, προφανώς προς διασφάλιση του ομόρροπου των νέων κατευθύνσεων, το Ιδρυμα αποφάσισε να θυσιάσει ένα ακόμη ποσοστό της «ανοιχτότητας» και της «πληθυντικότητας» της έρευνας στο «Αρχείο». Απέστειλε εξώδικο (7-9-2016) και επιστολές (17-10-2016) προς όσους μελετητές του «Αρχείου» είχαν αναλάβει να εκπονήσουν εργασίες πριν από την αγορά του από το Ιδρυμα Ωνάση (τις είχαν ολοκληρώσει ή δουλεύουν ακόμη πάνω σε αυτές), με σκοπό να ελέγξει (ως εάν είχε αυτό το δικαίωμα, μάλιστα και αναδρομικά) την ποιότητά τους, προκειμένου να αποφασίσει αν θα επέτρεπε ή όχι τη δημοσίευσή τους. «Η συγκατάθεσή μας για τη δημοσίευση οποιασδήποτε εργασίας (οποιασδήποτε μορφής) οποιουδήποτε υλικού που σχετίζεται με το Αρχείο καβάφη», καταλήγει η επιστολή, «δίδεται ή όχι ανάλογα με την αξία της» («on the basis of its merits»).

Αυτό το τελευταίο έκανε το ποτήρι να ξεχειλίσει προκαλώντας την αντίδραση, όχι μόνο των άμεσα θιγομένων, αλλά και άλλων καβαφιστών. Με κείμενά τους στην Athens Review of Books (Νοέμβριος 2016, Φεβρουάριος 2017) επέκριναν την εσφαλμένη και ιδιοτελή χρήση του «Αρχείου» από το Ιδρυμα. Η παραπλανητική ως προς την «ανοιχτότητα του Αρχείου» απάντηση του Ιδρύματος (ARB, Φεβρουάριος) προκάλεσε την οργισμένη και συντονισμένη ανταπάντηση των επικριτών του (ARB, Απρίλιος). Το Ιδρυμα Ωνάση, διά του «Project Manager» του «Αρχείου» πάντα (ο προϊστάμενός του «Επιστημονικός Σύμβουλος» παραμένει όλο αυτό το διάστημα κρυπτόμενος) προσπάθησε – στο ρεπορτάζ της κυρίας Κουζέλη – να πείσει ότι η κατηγορία περί ελέγχου της αξίας της έρευνας οφείλεται σε παρανόηση. «Η έννοια του «on the basis of its merits»», ισχυρίζεται, «είναι ότι, όταν πρόκειται για αυτοτελείς δημοσιεύσεις τεκμηρίων, θεωρούμε αυτονόητη την πρότερη συνεννόηση με το Αρχείο καβάφη, ώστε να τηρηθεί η πρακτική της ισότιμης ανοιχτής έρευνας».
Ο νοών νοείτω.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Διαβάστε επίσης:
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [1]
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [2]

Walt Whitman (1819–1892)
‘When I read the book’ from Leaves of Grass. 1900 – και μερικές δικές μου,
ενδεχομένως αυθαίρετες σκέψεις για το ποίημα…

When I read the book

WHEN I read the book, the biography famous,
And is this, then, (said I,) what the author calls a man’s life?
And so will some one, when I am dead and gone, write my life?
(As if any man really knew aught of my life;
Why, even I myself, I often think, know little or nothing of my real life; 5
Only a few hints—a few diffused, faint clues and indirections,
I seek, for my own use, to trace out here.)

Όταν διάβασα το βιβλίο, τη σπουδαία βιογραφία,
αυτό είναι (σκέφτηκα) λοιπόν η ζωή ενός ανθρώπου;
Κι έτσι θα γράψει κάποιος και για μένα όταν πεθάνω;
(Μα ποιος ξέρει το παραμικρό για τη ζωή μου;
Καμιά φορά κι εγώ ο ίδιος σκέφτομαι πως ξέρω ελάχιστα
ή τίποτα απ’ την αληθινή ζωή μου.
Κάτι σημάδια μόνο, κάτι θολά κλειδιά κι ενδείξεις
σκοπεύω εδώ να λύσω για λογαριασμό μου.)
[μτφρ: Αχιλλέας Κυριακίδης, Χόρχε Λούις Μπόρχες, Δοκίμια Ι]

Μια μερική δική μου άποψη: O εαυτός μας ο ίδιος  είναι η εγκυρότερη πηγή για τη ζωή και το έργο μας, το αυτό εξομολογείται εδώ από τον Ουίτμαν. Και το «Καμιά φορά κι εγώ ο ίδιος σκέφτομαι» λειτουργεί ως παρενθετική εισαγωγή μέσα σε μια παρενθετική εισαγωγή. Και η παρατήρηση είναι ότι ακόμη και όταν η φωνή του ποιητή τονίζει τη χρονική του ακεραιότητα, η «πραγματική του ζωή» ξεφεύγει από την αποκάλυψη σαν να αποκαταστάθηκε βαθιά μέσα σε αμέτρητα στρώματα παρενθέσεων…

Ο Μπόρχες περιγράφει το συγκεκριμένο ποίημα με λιτό, και μάλλον διαυγέστερο τρόπο:  «Άγνοια και αιδημοσύνη της ζωής μας»

Η αφεντιά μου χρειάστηκε (και μάλλον δεν ολοκλήρωσε) 75 λέξεις, και ο Μπόρχες μόνον 6.

Κ α τ α λ ά β α τ ε…