αγριμολογος

Τώρα χαϊδεύω με το βλέμμα μου τους σκεβρωμένους τοίχους των σπιτιών τους, που εξακολουθούν να κρύβουν πάντα το μυστήριο της φθοράς καθώς το πέρασμα του χρόνου καταγράφεται αθόρυβα επάνω τους με όλα τα σημάδια και τα ίχνη του, όπως η σάρκα των ανθρώπων.

Και τότε, νιώθεις ν’ αναδεύονται στους τοίχους οι σκιές, να αναδύονται οι μορφές, να ζωντανεύουν τα χιλιάδες σώματα που επέζησαν σ’ αυτή την πόλη προτού να γεννηθείς· οι αγωνίες, οι φιλοδοξίες και οι έρωτες ανθρώπων δίχως όνομα που ποτέ σου δε θα συναντήσεις. Τα άπειρα βλέμματα που πέσαν κάποτε τυχαία πάνω στους στους τοίχους των σπιτιών κι όλοι οι ήχοι κι οι φωνές εκείνων που περάσανε, οι οσμές του σώματός τους κι οι ανάσες που αποτυπώθηκαν για πάντα στους τοίχους των παλιών σπιτιών.

*

[©Κώστας Λογαράς, Σάββατα δίχως μύθο. Ρόπτρον, 1990]

η φωτογραφία είναι του αγριμολόγου από την Ερμούπολη της Σύρου 2009.

Κλείνοντας εισιτήρια Aegean από εδώ, ενισχύετε τις Στάχτες

O Αρκάς και το μέλλον του έθνους

Αρκάς: Ο προφήτης, εκδόσεις Γράμματα, Αθήνα 2016, σελ. 64

Η θαυματουργή προφητεία είναι παραμύθι. Η
επιστημονική όμως προφητεία είναι γεγονός… Ας
κρώζουν οι μαμόθρεφτοι «σοσιαλιστές», ας φρενιάζει κι
ας λυσσομανά η αστική τάξη. Μόνο άνθρωποι που
κλείνουν τα μάτια τους για να μη βλέπουν και βουλώνουν
τα αφτιά τους για να μην ακούνε μπορεί να μην
αντιλαμβάνονται πως για την παλιά καπιταλιστική
κοινωνία, που κυοφορεί τον σοσιαλισμό, άρχισαν οι
πόνοι της γέννας.
Β.Ι. Λένιν, «Προφητικά λόγια»

Από τον ΠΕΤΡΟ ΜΑΡΤΙΝΙΔΗ

Καθώς ο παρών χρόνος μας δεν είναι παρά μια ιλιγγιώδης αλληλουχία από «τώρα», τα οποία ακαριαία μετατρέπονται σε απροσέγγιστο παρελθόν, το μόνο που έχουμε στη διάθεσή μας είναι το μέλλον, κι ας μην το έχουμε ακόμα. Μπορούμε όμως να το φανταζόμαστε και να το περιγράφουμε. Αυτή η δυνατότητα, άλλωστε, μας έκανε ανθρώπους. Στο υπόλοιπο ζωικό βασίλειο, η ζωή συντελείται κατά έναν μη ιστορικό τρόπο και ο θάνατος ενός μέλους της αγέλης συνιστά ανησυχητικό αλλά παροδικό επεισόδιο. Στο είδος μας, η ζωή συντελείται μεταξύ αναπολήσεων και προσδοκιών και ο θάνατος κάθε μέλους της κοινότητας αποκτά τη δική του «χρονικότητα», με μνήματα, κειμήλια και δεήσεις που θα συνοδεύουν τις διαδρομές της ψυχής του στο επέκεινα. Οι άνθρωποι έχουμε πάντα ένα μέλλον, ακόμη και ως νεκροί, και το να μπορείς να προφητεύεις αυτό το μέλλον κρίθηκε σαν θεϊκό χάρισμα, σε κάθε εποχή και σε κάθε κουλτούρα.

Στην αρχή του 19ου αιώνα, ο Φρίντριχ Σλέγκελ εξηγούσε πως «ο ιστορικός είναι ένας προφήτης που κοιτάζει ανάποδα». Κατ’ αναλογία, ο προφήτης είναι ένας ιστορικός που αφηγείται τα επερχόμενα. Συχνά, και στις δύο περιπτώσεις, ο λόγος τους έχει αποδειχθεί αφερέγγυος. Ιδίως τον 19ο αιώνα, ενόσω μεταβάλλονταν αθρόα τα σύνορα αυτοκρατορικών επικρατειών και διαμορφώνονταν τα έθνη-κράτη, οι ιστορικοί εξιδανίκευαν φυλετικές καταγωγές, επινοούσαν «μακραίωνες παραδόσεις» ή ανέπτυσσαν σοβινιστικές και διαστρεβλωμένες εκδοχές της ιστορίας, με τις οποίες ήθελαν να ενισχύσουν την εθνική συνοχή. Ταυτόχρονα όμως, χάρη στην ανάπτυξη της βιομηχανίας, αποκτούσαν ορθολογική χροιά και προφητείες που μετέτρεπαν την εθνική συνοχή σε ταξική αλληλεγγύη και τα κρατικά σύνορα σε ρήξη μεταξύ αστών και προλεταριάτου. Με βάση τις οικονομικές αναλύσεις του Άνταμ Σμιθ και του Ντέιβιντ Ρικάρντο, όσο και τις «αντιφάσεις» της Χεγκελιανής διαλεκτικής, ο Μαρξ προφήτευσε («επιστημονικά», όπως το αναγνώριζε και ο Λένιν) την έλευση μιας παγκόσμιας κοινωνίας ευτυχισμένων εργατών, που θα αποδίδουν σύμφωνα με τις ικανότητές τους και θα αμείβονται σύμφωνα με τις ανάγκες τους.

Αυτή η «προφητεία», με τις μεταβάσεις από τη δουλοκτησία στη φεουδαρχία, στον καπιταλισμό κι εντέλει στον κομμουνισμό, δεν διαφέρει από τα όσα προφήτευε και ο Ιωακείμ ντε Φλόρε το 1200, για τη διαίρεση της ιστορίας της ανθρωπότητας σε περίοδο του Πατρός (μέχρι τη γέννηση του Ιησού), περίοδο του Υιού (από τη γέννηση ως το 1200) και περίοδο του Αγίου Πνεύματος (την οποία ο ντε Φλόρε έβλεπε να έρχεται οσονούπω, όπως ο Ένγκελς την προλεταριακή επανάσταση μετά το 1848). Μολονότι ο ντε Φλόρε εξήψε την προσοχή του Αγίου Μποναβεντούρα και του Θωμά Ακινάτη κι εξυμνήθηκε από τον Ντάντε, οι προφητείες του δεν είχαν τον αντίκτυπο εκείνων του Μαρξ, που δεν παύουν να συγκινούν ως τις μέρες μας. Ομολογουμένως, είναι απείρως επιστημονικότερες από θεολογικές υποδιαιρέσεις της ιστορίας ή από αστρολογικές προβλέψεις και μερομήνια (στα οποία εξακολουθούν να παραπέμπουν κάποιοι τηλεπαρουσιαστές), έχουν όμως προκαλέσει απείρως περισσότερα θύματα από όσα λ.χ. οι σιτοδείες λόγω δεισιδαιμόνων μετεωρολογικών προβλέψεων.

Έτσι ή αλλιώς, με τους ανθρώπους να αγωνίζονται και να αγωνιούν διαρκώς για ένα καλύτερο μέλλον, οι προφητείες αποτελούν σταθερή αξία. Καλοί ή κακοί προφήτες, αυθεντικοί ή ψευδοπροφήτες «οίτινες έρχονται προς εσάς με ενδύματα προβάτων, έσωθεν όμως είναι λύκοι άρπαγες», όπως προειδοποιεί το κατά Ματθαίον ευαγγέλιο (7: 15), οι προφήτες ποτέ δεν έχασαν τις επαγγελματικές τους ευκαιρίες. Ούτε μοιάζει πιθανό να τις χάσουν, ακόμη και σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Αντίθετα, τότε είναι που οι προφήτες γίνονται δημοφιλέστεροι, αφού οι οικονομικές κρίσεις συμβαδίζουν μόνιμα με περιόδους πνευματικής ακρισίας.

Δεν είμαι σίγουρος αν ο Προφήτης του Αρκά ανήκει στους προφήτες που θα ενέκρινε ο ευαγγελιστής Ματθαίος ή αν θα παρομοίαζε τα λόγια του με καρπούς δένδρου «μη κάμνοντος καρπόν καλόν» και γι’ αυτό «εκκόπτεται και εις πυρ βάλλεται». Για πάρα πολλούς πάντως, όπως έδειξαν ορισμένες κατά συρροήν αντιδράσεις στο διαδίκτυο, αυτή η τελευταία είναι η πρέπουσα αντιμετώπιση.

Ένας Αρκάς, τον οποίο οι πάντες καλοδέχονταν ως κορυφαία πνευματώδη και ανατρεπτικό, έδειξε για κάποιους να αλλάζει ρότα. Από σαρκαστής της εφηβικής ερωτικής ανασφάλειας στο Κόκκορα, των αδικιών του ποινικού συστήματος στον Ισοβίτη, των υψηλών αναζητήσεων της τέχνης στις Σόου Μπίζνες, των παιδαγωγικών μεθόδων στις Χαμηλές Πτήσεις, της επιστημονικής αναλγησίας στα Πειραματόζωα, της γεροντικής ζωοφιλίας στον Καστράτο και στους Συνομηλίκους, του φόβου του θανάτου στη Ζωή Μετά, του κυνισμού της κτηνώδους δύναμης στα Επικίνδυνα Νερά ή της κακογλωσσιάς στο Μαλλί με Μαλλί, έμοιασε αίφνης να πολιτικοποιείται και, απέναντι στην «πρώτη φορά Αριστερά», να εκδηλώνεται πρώτη φορά «συντηρητικά». Όπως έχει πει ο Αϊνστάιν, «δύο πράγματα είναι άπειρα, το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία· και δεν είμαι σίγουρος για το σύμπαν». Όταν σαρκάζεις τα πάντα, όταν δεν φείδεσαι καμιάς κοσμικής ή θρησκευτικής ιερότητας, γιατί θα πρέπει να σεβαστείς αίφνης την Αριστερά – και μάλιστα μια Αριστερά που, με μορφή ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, τείνει μάλλον σε σύμπραξη του «ποιοτικού σχήματος» του αρκουδιάρη Χλέμπουρα και του «εμπορικού σχήματος» της γενειοφόρου Θέκλας, από τις Σόου Μπίζνες, παρά σε σύγχρονο πολιτικό σχήμα. Με άλλα λόγια, δεν στράφηκε ο Αρκάς στην πολιτική, η πολιτική προσέγγισε το πνεύμα των αστεϊσμών του.

Γιατί, λοιπόν, κάποιοι που επί δεκαετίες απολάμβαναν την υπέροχη ανεμελιά του γουρουνιού στα άγχη του κόκκορα ή την ιδιοφυή ειρωνεία του Μοντεχρήστου προς τον Ισοβίτη, κάποιοι που φαιδρύνονταν με τον σουρεαλιστικό ερωτισμό της Θέκλας ή τον ασύστολο της Λουκρητίας, ξεκαρδίζονταν με ό,τι σκάρωνε το νεαρό σπουργίτι στον πατέρα του, εξονείδιζαν τη φρίκη των εργαστηρίων με ζωάκια που βασανίζονται σε άχρηστα πειράματα, και, γενικά, κάποιοι που θαύμαζαν την αγχίνοια του δημιουργού, υμνώντας το χιούμορ του, τον έκριναν «συντηρητικό» ή «δεξιό» στον Προφήτη; Η προφανής απάντηση είναι ότι αναγνώρισαν τους εαυτούς τους στα θύματα των εμπαιγμών του. Όχι πια ένας νευρωτικός κόκκορας, ένας ντροπαλός ισοβίτης, ένας άβουλος πατέρας σπουργίτης κ.ο.κ., από τους οποίους κάτι ίσως αναγνωρίζει και στον εαυτό του ο αναγνώστης, χωρίς να θίγεται γι’ αυτό, αλλά ολόκληρος ο κόσμος του αναγνώστη ως θύμα του εμπαιγμού. Και αυτό, όσο να ’ναι,  δύσκολα μπορεί να αρέσει. Χρειάζεται πολλή εντιμότητα, εάν έχεις ασπαστεί τον Σεπτέμβριο του 2014 το «η ελπίδα έρχεται», να δεχτείς τον Νοέμβριο του 2016 ότι «την ελπίδα τη φέρνει μόνο ο αμερικανός πρόεδρος Ομπάμα», κι αυτό να μην ενέχει κάτι απολύτως άξιο καγχασμού. Εάν δεν διαθέτεις τόση εντιμότητα, μέμφεσαι τον Αρκά και τη «συντηρητικοποίησή» του.

Αλλά ο Αρκάς πέτυχε, και αυτή τη φορά, αυτό που αριστουργηματικά καλά πετυχαίνει πάντα με τους ήρωές του: τη μετατροπή της γνώσης σε απόγνωση, με το χιούμορ ως έξοχο καταλύτη της μετατροπής. «Μιλάς συνεχώς για συμφορές και βάσανα! Μόνο αυτά βλέπεις στο μέλλον;» ρωτά κάποια φωνή από το πλήθος τον προφήτη. «Όχι, αλλά δεν θέλω να σας τρομάξω», απαντά εκείνος με γαλήνιο ύφος, κάνοντας ακόμη πιο τρομακτική την απάντησή του.[…]

Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο του ©Πέτρου Μαρτινίδη στην Athens Review of Books την οποία και ευχαριστούμε για την παραχώρηση…

Κλείνοντας εισιτήρια Aegean από εδώ, ενισχύετε τις Στάχτες

Με την ευκαιρία του νέο του βιβλίου, «Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις» -εκδόσεις Πόλις, που μόλις κυκλοφόρησε και που βεβαίως, προτείνω την ανάγνωσή του.

«Την ευθύνη για τη σκληρότητα των μνημονίων την φέρουν και οι Έλληνες»

Συνέντευξη της ©Νόρας Ράλλη στην Εφημερίδα των Συντακτών

Είναι γνωστός διεθνώς. Μεταξύ άλλων, διετέλεσε επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια του Χάρβαρντ και της Οξφόρδης. Είναι τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας. Εχει ιδρύσει το Ιστορικό Αρχείο του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εχει εκλεγεί τακτικό μέλος της Ευρωπαϊκής Ακαδημίας Επιστημών.

Εχει τιμηθεί με το παράσημο του Φοίνικα της Γαλλικής Δημοκρατίας. Ο σπουδαίος ιστορικός Γιώργος Δερτιλής, πέρα από τους τίτλους που κατέχει και τα πολλά βιβλία που έχει γράψει, φέρει ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό που τον διαφοροποιεί ως επιστήμονα: διαθέτει την ικανότητα να μιλάει με τρόπο κατανοητό προς όλους και να γράφει προσωπικά, χωρίς να διαπραγματεύεται ωστόσο την επιστημονική του εγκυρότητα.

Ο ίδιος ισχυρίζεται πως το «Επτά πόλεμοι, τέσσερις εμφύλιοι, επτά πτωχεύσεις» (εκδόσεις Πόλις), που μόλις κυκλοφόρησε, είναι το τελευταίο του βιβλίο, στο οποίο κατορθώνει σε μόνο 150 σελίδες να περιγράψει, να ερμηνεύσει και να αναλύσει τη νεότερη Ιστορία της χώρας μας.

• Προμετωπίδα του βιβλίου σας είναι το απόσπασμα του Θουκυδίδη «O πόλεμος δεν είναι υπόθεση όπλων, όσο οικονομικών μέσων». Σε ποιο βαθμό αυτό ισχύει στη σημερινή εποχή και ιδιαίτερα σε σχέση με όσα συμβαίνουν στη χώρα μας;

Ισχύει. Οποιος σχεδιάζει πόλεμο θα πρέπει να προβλέψει είτε πώς θα αγοράσει τα όπλα που θα χρειαστεί είτε πώς θα τα κατασκευάσει – και όχι μόνον όπλα.

Σας θυμίζω ότι οι δικτάτορες του 1974 προκάλεσαν πόλεμο στην Κύπρο χωρίς να έχουν όχι μόνο αεροπλάνα με επαρκή εμβέλεια πτήσης για να υπερασπιστούν την Κύπρο, αλλά ούτε καν τα άρβυλα που χρειάζονταν για μια θλιβερή επιστράτευση που απέτυχε οικτρά.

Διαβάζοντας σήμερα για τα τουρκικά υποβρύχια που περιδιαβάζουν στο Αιγαίο, ελπίζω να είναι κάπως καλύτερη η σημερινή κατάσταση· και ακούοντας τα ελληνικά αεριωθούμενα να περνάνε πάνω από το κεφάλι μου, εύχομαι καλή τύχη στα παιδιά που τα κυβερνούν.

• Ως ιστορικό, σας ξάφνιασαν τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια;

Αν με ξάφνιαζαν, δεν θα ήμουν ιστορικός.

• Λέτε πως ο ιστορικός δεν είναι δικαστής. Ποιος, λοιπόν, είναι ο ρόλος του;

Να διευκρινίζει με παρρησία πότε ομιλεί ως ιστορικός και πότε ως πολίτης. Ο ρόλος του ιστορικού είναι να ανανεώνει με υπεύθυνο, λιτό και γλαφυρό τρόπο την Ιστορία στα πεδία που ερευνά και κυρίως την ερμηνεία της.

Και να το πράττει με τη μεγαλύτερη δυνατή αμεροληψία απέναντι στα πρόσωπα και στα γεγονότα της κοινωνίας και της εποχής που μελετά, κρίνοντας μάλιστα με βάση τις αξίες, τα ήθη και την ηθική εκείνης της κοινωνίας και εκείνης της εποχής – όχι της δικής του.

• Το δημόσιο χρέος ανέρχεται σε 328,3 δισ. (30/6/2016) και την ίδια στιγμή αποκαλύπτεται ότι μόνο οι υπερτιμολογήσεις στον Τομέα της Δημόσιας Υγείας επιβάρυναν τον κρατικό προϋπολογισμό κατά 85 δισ. σε διάστημα 13 ετών (δηλαδή, το 25% του σημερινού δημόσιου χρέους). Αποτελεί αυτό μια ένδειξη για το πώς φτάσαμε εκεί που φτάσαμε; Ποια η ευθύνη του ίδιου του Ελληνα;

Eυθύνη δεν φέρουν μόνο οι ασυνείδητοι προμηθευτές του Δημοσίου, Ελληνες και ξένοι. Τις υπερτιμολογήσεις τις ενέκριναν ελληνικοί δημόσιοι οργανισμοί και τις υπέγραψαν Ελληνες διευθυντές, γραμματείς και υπουργοί.

Τα υπερτιμολογημένα φάρμακα τα απαιτούσαν ενίοτε χωρίς να τα έχουν ανάγκη Ελληνες πολίτες από Ελληνες γιατρούς και εκείνοι υπέγραφαν ελαφρά τη καρδία τις συνταγές – για να μη μιλήσω για τους δήθεν τυφλούς και άλλα παρόμοια.

Αν προσθέσετε, μάλιστα, όλες τις άλλες σπατάλες των τελευταίων 13 ετών, φαύλες ή απλώς άσκεπτες, θα δείτε ότι καλύπτουν το σύνολο του χρέους.

Ας μην επαναλάβω όσα γράφω στο βιβλίο για τα εκατομμύρια των ευρωπαϊκών προγραμμάτων που επιχορήγησαν ανύπαρκτα ελαιόδενδρα, υπεράριθμα πρόβατα και δήθεν πολιτιστικά κέντρα, ή που σπαταλήθηκαν σε σιντριβάνια, παιδικές χαρές και δήθεν εκπαιδευτικά προγράμματα.

• Σε μόλις 5 χρόνια συμπληρώνονται τα 200 χρόνια από την κήρυξη της Επανάστασης του 1821, τον εμφύλιο πόλεμο και την πτώχευση που ήλθαν αμέσως μετά. Οπως γράφετε, στις μέρες μας «επήλθε η 7η συγκεκαλυμμένη πτώχευση της ελληνικής Ιστορίας». Μπορείτε να μας εξηγήσετε γιατί «συγκαλύπτεται» η τελευταία αυτή πτώχευση;

Χρησιμοποίησα τον διεθνώς αποδεκτό οικονομολογικό όρο «συμφωνία διάσωσης» (bail out) για τις συμφωνίες που υπέγραψαν οι αλλεπάλληλες ελληνικές κυβερνήσεις με την Ευρωπαϊκή Ενωση μετά την πτώχευση του 2011.

Ο όρος, ναυτικής προέλευσης, αφορά τις διασώσεις ναυαγίων. Στην ουσία, πρόκειται για διεθνείς συμβάσεις με όλη την ισχύ που τους προσδίδει η υπογραφή των συμβαλλομένων κρατών. Επειδή τις συνυπογράφουν μαζί με τα κράτη και οργανισμοί που δεν έχουν κρατική υπόσταση, χρησιμοποιείται ο όρος «Μνημόνιο» αντί του όρου «Συνθήκη».

Στην Ελλάδα ο όρος «Μνημόνιο» απέκτησε σύντομα αρνητική χροιά, επειδή τα αλλεπάλληλα μνημόνια απέτρεψαν μεν την οριστική πτώχευση, αλλά έως το 2016 είχαν αποτύχει να διασώσουν τη ναυαγισμένη ελληνική οικονομία.

• Πού οφείλεται αυτό;

Η αποτυχία, όπως γράφω και στο βιβλίο, οφείλεται όχι μόνο στους υφεσιογόνους όρους των μνημονίων, τους οποίους συγκαλύπτουν πολλοί από τους υπεύθυνους συνευρωπαίους πολιτικούς· οφείλεται κυρίως στην ανικανότητα των ελληνικών πολιτικών κομμάτων, είτε στην κυβέρνηση βρίσκονταν είτε στην αντιπολίτευση, να αντιμετωπίσουν υπεύθυνα και ορθολογικά τις διαπραγματεύσεις και τις συμφωνίες.

Στην αντιπολίτευση, απέρριπταν τα πάντα· και στην κυβέρνηση παραβίαζαν ή δεν εφάρμοζαν ή καθυστερούσαν τις μεταρρυθμίσεις που επέβαλλαν οι συμφωνίες.

Οι μεταρρυθμίσεις, όμως, ήταν οι αναγκαίες προϋποθέσεις όχι απλώς για να εισπράξουν δανειακά κεφάλαια αλλά για να βγει η οικονομία από τον υφεσιακό φαύλο κύκλο και να προσελκύσει τα διαφυγόντα κεφάλαια και τις επενδύσεις που χρειαζόταν για να εισέλθει σε νέο, αγαθό κύκλο.

Και για να γίνει αυτό, έπρεπε να επανακτήσει η χώρα τη χαμένη αξιοπιστία της. Αυτά είναι που συγκαλύπτουν οι δικοί μας ηγέτες, ρίχνοντας ολόκληρη την ευθύνη στους ξένους.

• Εχει ειπωθεί κατ’ επανάληψη ότι τα τελευταία 6 χρόνια η Ελλάδα αναγκάστηκε να δεχτεί από τους «συμμάχους» και «εταίρους» της οικονομικούς και πολιτικούς όρους τόσο απεχθείς, που μόνο μια χώρα που συνετρίβη σε ολοκληρωτικό πόλεμο θα είχε δεχτεί. Συμμερίζεστε αυτή την άποψη;

Αυτή η άποψη υπονοεί ότι για τους όρους των συμφωνιών ευθύνονται αποκλειστικά οι άσπλαχνοι εταίροι μας.

Δεν συμφωνώ, τόσο για τους λόγους που ανέφερα στο προηγούμενο ερώτημα όσο και για πολλούς άλλους. Οι ηγέτες των άλλων χωρών-μελών δίνουν λόγο στους φορολογουμένους συμπολίτες τους για τα ποσά που δανείζουν στην Ελλάδα.

Αν μας ζητούσαν πριν από την κρίση να πληρώνουμε φόρους για να μην πτωχεύσει η Ρουμανία θα το δεχόμασταν; Εξάλλου, την ευθύνη τη φέρουν και οι Ελληνες: όσοι παραπλάνησαν τους «κουτόφραγκους» με ψευδείς στατιστικές· όσοι είχαν υποχρέωση να τις καταγγείλουν ή να παραιτηθούν και εσιώπησαν· όσοι ηγέτες μας αντιμάχονταν λυσσωδώς τις μεταρρυθμίσεις προκειμένου να καταλάβουν την εξουσία, όσοι τις καθυστερούσαν μόλις την αποκτούσαν, όσοι μας φορολογούσαν για να μη μειώσουν τις δαπάνες.

Ευθύνονται όσοι από εμάς τους ακολουθούσαμε τυφλά με απεργίες και διαδηλώσεις, επιφέροντας στην οικονομία της χώρας τεράστιες ζημίες ή ακόμη και υλικές καταστροφές – που σήμερα τις πληρώνουμε όλοι οι φορολογούμενοι και μαζί μας όλοι οι νεόπτωχοι μισθωτοί και συνταξιούχοι.

• Βρίσκετε ομοιότητες με αντίστοιχα γεγονότα του παρελθόντος;

Ναι, και μάλιστα πολλές. Στο θέμα των μεταρρυθμίσεων και της αξιοπιστίας που ανέφερα προηγουμένως, το βιβλίο που συζητούμε περιγράφει ένα καλό παράδειγμα, τον πόλεμο του 1897. Σας το περιγράφω. Μετά την πτώχευση του 1893, την πρωθυπουργία αναλαμβάνει ο Δηλιγιάννης. Αγνοώντας την πτώχευση, διπλασιάζει τις στρατιωτικές δαπάνες και ευαγγελίζεται πόλεμο, φανατίζοντας τα πλήθη.

Το 1897, ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στην Κρήτη για να στηρίξει την επανάσταση. Σε λίγες μέρες τα οθωμανικά στρατεύματα φτάνουν στον Δομοκό. Η επέμβαση έξι ξένων Δυνάμεων σώζει κυριολεκτικώς την Ελλάδα. Κρίνοντας ότι η κατάσταση απειλεί την ειρήνη και τις μεταξύ τους ισορροπίες, επιβάλλουν στον σουλτάνο να αποσύρει τον στρατό του.

Τον Δηλιγιάννη διαδέχεται κυβέρνηση Ζαΐμη. Μέσα σε ένδεκα μόλις μήνες, η κυβέρνηση υπογράφει τη συνθήκη ειρήνης· πείθει τις Δυνάμεις να επιβάλουν στην Τουρκία αυτονομία της Κρήτης με Ελληνα ύπατο αρμοστή· διαπραγματεύεται τις μειώσεις δαπανών και τις μεταρρυθμίσεις που απαιτούσε ο Διεθνής Οικονομικός Ελεγχος προκειμένου να αναδιαρθρώσει το χρέος.

Επτά χρόνια αργότερα, η δραχμή, που είχε υποτιμηθεί κατά 50%, θα ανακτήσει την ισοτιμία της με το γαλλικό φράγκο· και το 1907 η τιμή της θα υπερβεί την τιμή του χρυσού φράγκου, γεγονός πρωτοφανές στην Ιστορία της χώρας.

• Σας απασχολεί η άνοδος της Ακροδεξιάς και της ξενοφοβίας στην Ελλάδα και σε ολόκληρη την Ευρώπη; Εντοπίζετε μήπως αντιστοιχίες με τη μεσοπολεμική περίοδο;

Βεβαίως με ανησυχεί, όχι μόνο για την Ελλάδα και την Ευρώπη, αλλά και για τον κόσμο ολόκληρο. Δείτε τους δημαγωγούς σαν τον Τραμπ, τον Ερντογάν και τον Πούτιν, να προωθούν μια προσωπολατρική δικτατορία, που στη Ρωσία έγινε ήδη καθεστώς, στην Τουρκία θα γίνει σύντομα και που ελπίζουμε να αποφύγουν οι Ηνωμένες Πολιτείες χάρη στην πίστη και την προσήλωση των Αμερικανών πολιτών στο Σύνταγμά τους και στη δημοκρατία.

Παρόμοιες δικτατορίες επέβαλαν άλλωστε, στην περίοδο του Μεσοπολέμου, ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ.

• Αποκαλείτε τον άνθρωπο «πλανητικό παράσιτο». Πώς το εννοείτε και πώς το τεκμηριώνετε;

Το εννοώ, ως άνθρωπος που αγαπά τον παράδεισο που ήταν και είναι ακόμη ο πλανήτης που μας έλαχε, ως πολίτης που πιστεύει στην επείγουσα ανάγκη οικολογικής συνείδησης και ως ιστορικός που μας παρατηρεί έντρομος να σωριάζουμε στα σκουπίδια τα φονικά όπλα που κατασκευάσαμε για να εξολοθρεύουμε αλλήλους, πυρηνικά και άλλα. Παράσιτο της Γης, παράσιτο και του ίδιου του ανθρωπίνου γένους.

• Βλέπετε διέξοδο από τον φαύλο κύκλο των πτωχεύσεων;

Ναι. Εάν εφαρμοστούν σωστά και γρήγορα οι μεταρρυθμίσεις (και αν δεν επέλθουν άλλες δυσμενείς συνθήκες, εσωτερικές ή διεθνείς), θα ακολουθήσει ένας αγαθός οικονομικός κύκλος που μπορεί να μας βγάλει από την κρίση.

Περιγράφω ένα τέτοιο, αισιόδοξο σενάριο στο βιβλίο μου (σελίδες 109-123) διευκρινίζοντας, βεβαίως, ότι δυστυχώς έχει λιγότερες πιθανότητες από τα απαισιόδοξα σενάρια.

©Εφημερίδα των Συντακτών

Κλείνοντας εισιτήρια Aegean από εδώ, ενισχύετε τις Στάχτες

Στην πόλη των τεύτλων

Οίκτιρε την επαρχία κι όμως… Δώδεκα ολόκληρα χρόνια σε τούτη την μουντή κωμόπολη -αρχιλογιστής λέει, να βράσω και να φασκελώσω τα υπαλληλίκια και τις αρχιθεσίες- χωμένος μέσα σε χοντρά λογιστικά βιβλία, σ’ ένα γραφείο τρία επί τρία, με κείνους τους τοίχους τους λερούς, ακαθόριστο το χρώμα τους, πάντως κάποτε θα έπρεπε να ήταν άσπροι, σε σωρούς φακέλους και χαρτιά, πνιγμένος και λουσμένος από κείνο το ανελέητο φως του γλόμπου με τα χιλιάδες μυγοφτύματα.

– Το παν είναι το θέμα προσαρμογής! μονολογούσε πότε-πότε.

Το παράθυρο δεν τ’ άνοιγε ποτέ. Για να τ’ ανοίξει, έπρεπε να κατεβάσει όλο εκείνο το στοιβαγμένο χαρτομάνι, που σκέπαζε το μισό σχεδόν κι άφηνε μόνο τα τελευταία τζάμια στην κορυφή ακάλυπτα, έτσι που να μπορεί ίσια να βλέπει αν συννέφιασε, αν έχει ξαστεριά, αν βρέχει. Έτσι κι έτσι ο ήλιος δεν το χτύπαγε.

*
[απόσπασμα από: ©Πάνος Β. Ξένος, Εκτροφείο θηρίων, εκδόσεις Αστρολάβος/Ευθύνη, 1990]

*
η φωτογραφία είναι του αγριμολόγου, βραδάκι στην παλαιά πόλη της Ρόδου, 2014.

*

*