[Οφείλει ΚΑΙ ο μετανάστης/πρόσφυγας να σεβαστεί το «διαφορετικό» του τόπου που επέλεξε να γίνει πατρίδα του ·

24/11/2019 § 1 σχόλιο

Προσυπογράφουμε

  • Γυναίκες πρόσφυγες αρνούνται να εξεταστούν από άνδρα γιατρό. Δεν μιλάμε για γυναικολόγο αλλά για όλες τις ειδικότητες. Ούτε δερματολόγος μπορεί να ακουμπήσει.
  • Άνδρες μετανάστες καταγγέλλουν ότι εξετάζονται μπροστά σε γυναίκες νοσηλεύτριες, ότι τους αγγίζουν γυναίκες γιατροί. Υπάρχουν λοιπόν άτομα που παρουσιάζουν την ιατρική εξέταση ως σεξουαλική κακοποίηση.
  • Η εξέταση από γιατρούς με φύλο διαφορετικό του ασθενούς είναι απολύτως αποδεκτή στον δυτικό πολιτισμό. Ο γιατρός κοιτάζει, αγγίζει, παρατηρεί το σώμα του ασθενούς και τούτο έχει επιστημονικό πλαίσιο.
  • Αν ορισμένοι μετανάστες νιώθουν ότι κακοποιούνται, θα πρέπει να αναθεωρήσουν τις αρχές τους, πριν εγκατασταθούν στην Ευρώπη ή την Αμερική. Δεν θα αλλάξει ο δυτικός κόσμος επειδή νιώθουν άβολα στον κόσμο όπου επέλεξαν να ζήσουν.
  • Μαζί με την εξέταση από γιατρό άλλου φύλου, οι μετανάστες που αποφασίζουν να ζήσουν στον δυτικό κόσμο, θα πρέπει να αποδεχτούν ότι οι γυναίκες γίνονται διευθύντριες και παίρνουν αποφάσεις, οι γυναίκες έχουν εραστές χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε πατέρα και αδελφό, οι γυναίκες φορούν όποια ρούχα οι ίδιες επιλέξουν δείχνοντας όσο από το σώμα τους οι ίδιες επιθυμούν.
  • Δεν υπάρχει καμία ανεκτή άρνηση σε όλα αυτά. Σχετικότητες του πολιτισμού και άλλα τάχα-μου προοδευτικά, οδηγούν στο απόλυτο σκότος από το οποίο ο δυτικός κόσμος έχει ξεφύγει.
  • Θα πουν ορισμένοι ότι η θρησκεία των μεταναστών δεν επιτρέπει εξέταση από γιατρό άλλου φύλου. Δικό τους πρόβλημα. Δεν θα αναθεωρήσουμε το σύστημα υγείας επειδή κάποια θρησκεία έχει αντιρρήσεις.
  • Είναι παράδοξη η ανεκτικότητα που δείχνουν οι προοδευτικοί στην οπισθοδρόμηση που φέρνει η μουσουλμανική πίστη. Αν ένας ορθόδοξος μητροπολίτης έλεγε ότι μόνο γυναίκα γίνεται γυναικολόγος, θα γινόταν χαμός. Αν ένας μουσουλμάνος αρνηθεί εξέταση από γυναίκα, όλα καλά, πρέπει να σεβαστούμε το «διαφορετικό».
  • Γιατί πρέπει άραγε να σεβαστεί ο δυτικός κόσμος το «διαφορετικό» του μετανάστη; Γιατί να μην γίνει το αντίστροφο; Να σεβαστεί ο μετανάστης το «διαφορετικό» του τόπου που επέλεξε να γίνει πατρίδα του.
  • Στην Ελλάδα καθιερώθηκε ο πολιτικός γάμος, ο πολιτικός όρκος, συζητάμε για διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους, συζητάμε για κατάργηση θρησκευτικών. Τα συζητάμε επειδή η θρησκεία δεν μπορεί να διαφεντεύει τη λειτουργία του κράτους και των δομών του. Εκεί λοιπόν που είναι ξεκάθαρα τα πράγματα, και δεν θέλουμε δυνάστες ιερείς, αίφνης επιτρέπουμε να διαφεντεύει το κράτος η ισλαμική πίστη. Ξεφορτωνόμαστε τους παπάδες αλλά φορτωνόμαστε τους ιμάμηδες.
  • Η Ελβετία αρνήθηκε την υπηκοότητα σε ζευγάρι μουσουλμάνων που δεν χαιρέτησε δια χειραψίας ούτε απάντησε στις ερωτήσεις που έθεταν πρόσωπα του αντίθετου φύλου. Ο άντρας δεν απαντούσε στις γυναίκες, η γυναίκας δεν απαντούσε στους άντρες.
  • Η Γαλλία αρνήθηκε την υπηκοότητα σε γυναίκα μουσουλμάνα που είχε πρόβλημα να χαιρετίσει άνδρα αξιωματούχο. Ορθές αποφάσεις. Στην Ευρώπη οι άνθρωποι χαιρετίζουν με χειραψία, δείχνουν το πρόσωπό και κοιτάζονται στα μάτια. Σε όποιον δεν αρέσει, au revoir και καλή τύχη.

*
[της Λώρης Κέζα στο facebook

Νεοελληνικός Διαφωτισμός [5α]

14/06/2019 § Σχολιάστε

από eikastikon.gr

διαβάστε τα μέρη [1][2]  – [3][4]

ΠΑΣΧΑΛΗΣ Μ. ΚΙΤΡΟΜΗΛΙΔΗΣ, Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1996.

Από τον ©Περικλή Σ. Βαλλιάνο

Η έκδοση του βιβλίου του Π. Μ. Κιτρομηλίδη αποτελεί πνευματικό γεγονός. Στη θεωρητική αυτή σύνθεση αναβιώνει σε όλη της την ένταση η τραγωδία της νεοελληνικής συνείδησης. Στο έργο συνταιριάζονται επιδέξια οι θεωρητικές ψηλαφήσεις και αναβάσεις των πρωτοπόρων στοχαστών της περιόδου, με το υπαρξιακό πάθος από το οποίο πήγασαν, καθώς και με τα οράματα της κοινωνικής ανάπλασης που είχαν ως πρακτικό (και διαψευσμένο) στόχο τους.

Αν ένα από τα μελήματα της ιστορικής συγγραφής είναι η κατα- νοητική ανασύσταση του διανοητικού ορίζοντα αλλά και της κοινωνικής υφής μιας παρωχημένης εποχής, ούτως ώστε να καθίσταται δυνατή η μέθεξη στη ζωτική αυτή εμπειρία, τότε έχουμε στα χέρια μας ένα δείγμα των αισθητικών απολαύσεων και των συναισθηματικών ανατάσεων που μπορεί να προσφέρει η ιστορία. Αν ένα παράλληλο αίτημα είναι η ακριβής αναπαράσταση των φαινομένων σύμφωνα με τα τελευταία πορίσματα της πρωτογενούς έρευνας, τότε θα πρέπει να υπογραμμισθεί η λεπτομερής τεκμηρίωση του έργου αλλά και η αμερόληπτη καταγραφή των τάσεων και από τις δυο πλευρές του πνευματικού ρήγματος το οποίο πραγματεύεται.

I

Η σημασία του εγχειρήματος έγκειται καταρχάς στο θέμα του. Μαζί με την Αναγέννηση, ο Διαφωτισμός είναι το κίνημα που διαμόρφωσε το πρόσωπο της ευρωπαϊκής νεοτερικότητας, με την οποία σχετιζόμαστε είτε το θέλουμε είτε όχι. Η ηθικοπολιτική του δυναμική διαπότισε τις πρωτοπορίες που ανέλαβαν τη διαμόρφωση μιας νεοελληνικής αυτοσυνειδησίας ως προάγγελου για την ανακαίνιση της κοινωνίας τους. Από την εμφάνιση τουλάχιστον της Διαλεκτικής του Διαφωτισμού των Horkheimer και Adorno, η φιλοσοφική ουσία αλλά και οι θεσμικές πραγματώσεις των αιτημάτων του αποτελούν κρίσιμο διακύβευμα της σημερινής κοινωνικής σκέψης. Στην ηπειρωτική διανόηση (αλλά και με ισχυρότατες απηχήσεις στη φιλοσοφία του πολιτισμού που καλλιεργείται στα βο- ρειοαμερικανικά πανεπιστήμια) έχει κρυσταλλωθεί μια συναίνεση ως προς την «εξάντληση» του διαφωτιστικού παραδείγματος με αναφορά στις πρακτικές δυσλειτουργίες και εκτροπές του, όπως λ.χ. την τεχνοκρατική ισοπέδωση του «ζωτικού κόσμου» (Lebenswelt) και την κατίσχυση μιας «μονοδιάστατης» ηθικής της εγωκεντρικής υπολογιστικότητας.

Το κίνημα της μετανεοτερικότητας διατυπώνει το αίτημα για την «υπέρβαση» του διαφωτισμού μέσα από την κατάλυση των ανθρωποκεντρικών και ορθολογικών του προπαραδοχών. Στο τέλος του εν πολλοίς μηδενιστικού 20ού αιώνα, η απελευθέρωση φαίνεται να περνάει μέσα από την έκλυση του έκλογου και του μη κανονικού που διασπά κάθε θεσμοθετημένη εξουσία, πέρα από κάθε «τυπική» της νομιμοποίηση είτε στο επίπεδο της λογικής είτε σε εκείνο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Δε θα συζητήσουμε εδώ την εγκυρότητα αυτών των στοχεύσεων. Είναι όμως επιτακτικό να τονιστεί ότι αυτές οι επιθέσεις κατά του Διαφωτισμού, όπως και οι αντίστοιχες του ρομαντικού κινήματος πριν από ενάμιση αιώνα τις οποίες εν μέρει ανακινούν, λαμβάνουν ως δεδομένη τη θεσμική κυριαρχία του διαφωτιστικού παραδείγματος μέσα στις κοινωνίες όπου αναφύονται. Η αντιδιαφωτι- στική εδώ ένσταση έχει νόημα ακριβώς επειδή ο Διαφωτισμός έγινε εκεί εξουσία, κονιορτοποιώντας τις δομές και νοοτροπίες της προνεοτερικής κοινωνίας και εκδιπλώνοντας ως τις έσχατες (και αμφιλεγόμενες) απολήξεις της την ιστορική του δυναμική.

Για το λόγο αυτό, η σύγχρονη αντιδιαφωτιστική τάση είναι υποχρεωμένη να είναι «διαλεκτική», να στοχεύει δηλαδή σε ένα γνήσιο εγελιανό Aufhebung, μιαν αποσυναρμολόγμση του διαφωτιστικού κοσμοειδώλου, η οποία ταυτόχρονα εγκολπώνεται και συντηρεί εκείνα τα θεσμικά του κεκτημένα χωρίς τα οποία είναι αδύνατη κάθε έννοια πρακτικής ή διανοητικής ελευθερίας (με πρώτο το πανεπιστήμιο ως προνομιούχο τόπο ριζοτόμου και αντισυμβατικού στοχασμού).

Στη δική μας κοινωνία, αντίθετα, το άνθος του διαφωτισμού μαράθηκε πάνω στο κλήμα, χωρίς να τρυγηθεί ο καρπός του. Υπό αυτές τις συνθήκες, η πριμοδότηση μιας εισαγόμενης αντιδιαφω- τιστικής προβληματικής θα μπορούσε εξ αντικειμένου να κυρώσει θεωρητικά τις δομές και τις ιδεολογίες μιας κοινωνίας που εξακολουθεί να κατατρύχεται από τον παραλογισμό του κληρονομημένου προνομίου και την αυθαιρεσία των πιο εγωπαθών πα- ρορμήσεων, μιας κοινωνίας αποκομμένης από το σύγχρονο επιστημονικό γίγνεσθαι – και, φευ, επαιρόμενης γι’ αυτό.

Όσο δικαιολογημένη πάντως κι αν είναι σήμερα μια κριτική στάση απέναντι στα παρεπόμενα του διαφωτισμού, στην αυγή της νεοτερικότητας η έννοια του λόγου ήταν, όπως εξακολουθητικά υπενθυμίζει ο Τ. Eagleton, ταυτόσημη με την επαναστατική ανατροπή και την εκ βάθρων αναδιοργάνωση της ζωής. Αυτός ο ηλεκτρισμός της ιστορικής ελπίδας διαπερνούσε και τη νεοελληνική παραφυάδα του διαφωτισμού. Ο II. Μ. Κιτρομηλίδης ανασυγκροτεί το ιστορικοκοινωνικό πλαίσιο του κινήματος, δίνοντάς μας την ευκαιρία να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια των πρωτεργατών του και να συμμεριστούμε την ίδια αναγεννητική αγωνία. Μέσα από την προσέγγιση αυτή καταρρίπτονται μια σειρά μύθοι, εθνικιστικής κυρίως υφής, διά των οποίων το νεοελληνικό κράτος ενέταξε τους διαφωτιστές του 18ου αιώνα (όπως άλλωστε και την κληρονομιά της κλασικής αρχαιότητας) στη συμβολική μιας επίσημης παιδείας που τίποτε το κοινό δεν είχε με το ιδεώδες του αδέσμευτου κριτικού στοχασμού που εκείνοι πρέσβευαν.

***

Συνεχίζεται το 2ο μέρος της κριτικής του Περικλή Σ. Βαλλιάνου

πηγή: Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης/ Τομ. 11, 1998.

[επίθεση κατά της Θεωρίας της Εξέλιξης — από «ντοκιμαντέρ» της ΕΤ3

10/05/2019 § Σχολιάστε

Aπό την Ελληνική Εξελικτική Εταιρεία

Αρχικά, θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε ότι η ΕΛΕΞΕ είναι μια μη κερδοσκοπική επιστημονική εταιρεία που συστάθηκε πολύ πρόσφατα και έχει ως σκοπό την προώθηση και τη διάδοση της εξελικτικής σκέψης στην επιστήμη και την κοινωνία, μεταξύ άλλων μέσα από τη διοργάνωση συνεδρίων, σεμιναρίων, διαλέξεων και συζητήσεων, την έκδοση συγγραμμάτων, εκπαιδευτικού υλικού, μελετών, περιοδικών και ενημερωτικών φυλλαδίων, και την υποβοήθηση κάθε δραστηριότητας που συμβάλλει στην εμπέδωση της εξελικτικής θεώρησης στις επιστήμες της ζωής.

Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΛΕΞΕ ενδιαφέρεται για την ευρύτερη αντιμετώπιση της εξελικτικής θεώρησης και τις παρανοήσεις της από την ελληνική κοινωνία. Κάποια πρόσφατα γεγονότα επιβεβαίωσαν με χαρακτηριστικό τρόπο την επικαιρότητα και την αναγκαιότητα ύπαρξης της ΕΛΕΞΕ. Αναφερόμαστε στο θέμα που ήρθε στο προσκήνιο με αφορμή τα «έργα και τις ημέρες» συγκεκριμένων φυσικών, που είτε με το περίβλημα του αξιώματός τους στην Ένωση Ελλήνων Φυσικών (ΕΕΦ) είτε προσωπικά έχουν μετουσιώσει τη φυσική από επιστήμη σε μυστικισμό συμβάλλοντας έτσι περαιτέρω στην τάση αποδόμησης της επιστήμης, από την οποία δεν έμεινε άτρωτη η βιολογία. Δυστυχώς, όπως, ήταν αναμενόμενο, η θεωρία της εξέλιξης αποτέλεσε και αποτελεί τον κύριο στόχο αυτών των προσπαθειών.

Προς επίρρωση των παραπάνω, είναι ενδεικτικό το ότι το οπτικοακουστικό υλικό στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://bit.ly/2IZJyyT που αναρτήθηκε ήδη από το 2015, δεν έχει ανακληθεί ακόμα. Παρότι στους ειδικούς μπορεί να προκαλεί θυμηδία, αυτό το παραπλανητικό τηλεοπτικό υλικό μπορεί να έχει εξαιρετικά ανησυχητική επίδραση στην ευρύτερη κοινωνία. Γεγονότα πέρα από κάθε αμφισβήτηση αγνοούνται ή παραποιούνται σκοπίμως, παραβιάζοντας ακόμα και θεμελιώδεις αρχές της βιολογίας, τις οποίες θα μπορούσε κανείς να αναγνώσει ακόμα και στα πλέον στοιχειώδη εγχειρίδια. Η ρήση του διάσημου και σπουδαίου εξελικτικού βιολόγου Θεοδόσιου Ντομπζάνσκυ (Theodosius Dobzhansky), «τίποτε δεν αποκτά νόημα στη βιολογία εκτός κι αν το δούμε κάτω από το φως της εξέλιξης», σήμα κατατεθέν της σύγχρονης βιολογίας, γελοιοποιείται και μαζί της γελοιοποιείται και αυτός που το είπε.

Αν και το αδιαμφισβήτητο γεγονός της εξέλιξης δεν εμπόδιζε τον Ντομπζάνσκυ από το να διατηρεί μια προσωπική, εκλεπτυσμένη αντίληψη για τις μεταφυσικές ανησυχίες του ανθρώπου, αυτό δεν φαίνεται να αφορά τον νέο «συμπαντικό» μυστικισμό που μας κατακλύζει. Το βέβαιο είναι ότι ο πολύς κόσμος δεν θα δει το εν λόγω video ως φαιδρή ψευδο-επιστήμη, ούτε και ως καπήλευση των απώτερων ανησυχιών του ανθρώπου αλλά θα το ερμηνεύσει με τον τρόπο που επιδιώκουν αυτοί που το παρήγαγαν και το διακινούν: ως διάψευση του γεγονότος της εξέλιξης και της επιστημονικής θεωρίας που την ερμηνεύει. Στην ουσία, βέβαια, πρόκειται για μια σκοταδιστική επίθεση κατά των θεμελίων της ίδιας της επιστήμης της βιολογίας και των επιστημών που βασίζονται σε αυτή, όπως οι επιστήμες υγείας, γεωπονίας και περιβάλλοντος.

Έχουμε την επιστημονική και ηθική υποχρέωση να προβάλλουμε σθεναρή αντίσταση απέναντι σε αυτή και σε ανάλογες προσπάθειες διαστρέβλωσης και σπίλωσης της επιστήμης μας, οι συνέπειες των οποίων μπορεί να είναι ολέθριες αν δεν τις προλάβουμε. Η βιολογία υποβαθμίζεται στην αντίληψη των πολιτών αλλά και των υποψήφιων φοιτητών μας, αποδυναμώνοντας περαιτέρω την ήδη απαράδεκτα υποβαθμισμένη και παιδαγωγικά αδύναμη θέση της στη Μέση Εκπαίδευση. Η χώρα μας κινδυνεύει να συμπεριληφθεί στις χώρες όπου η εξελικτική βιολογία αμφισβητείται σε ποσοστά που φθάνουν το 75% του πληθυσμού και να αποκτήσει άλλη μία θλιβερή διάκριση στην Ευρώπη, στο μεγαλύτερο μέρος της οποίας η θεωρία της εξέλιξης γίνεται αποδεκτή από τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.

Η ΕΛΕΞΕ είναι διατεθειμένη να αναλάβει δράση κατά της απαξίωσης της βιολογίας και ειδικά της εξελικτικής θεώρησης των βιολογικών φαινομένων, η οποία είναι και η μοναδική που μπορεί να τα εξηγήσει με επαρκή, επιστημονικά συνεπή και συνεκτικό τρόπο. Για τον σκοπό αυτό ζητάμε και τη δική σας υποστήριξη. Η ΕΛΕΞΕ, στο εγγύς μέλλον, θα διοργανώσει εκδηλώσεις και πρόσθετες παρεμβάσεις ενημέρωσης για θέματα σχετικά με την εξελικτική βιολογία. Φυσικά, δεν πρόκειται να αφήσει αναπάντητη καμία προσπάθεια υποβάθμισης της εξέλιξης στον δημόσιο χώρο.

Το Δ.Σ. της ΕΛΕΞΕ

Ελευθέριος Ζούρος, Ομότιμος Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης, Αντεπιστέλλον Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Πρόεδρος
Θεόδωρος Αμπατζόπουλος, Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας ΑΠΘ, Αντιπρόεδρος
Σπύρος Σφενδουράκης, Καθηγητής, Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστημίου Κύπρου, Γραμματέας
Νίκος Πουλακάκης, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης, Διευθυντής Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης Πανεπιστημίου Κρήτης, Ταμίας
Σίνος Γκιώκας, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών, μέλος
Παναγιώτης Παφίλης, Αναπληρωτής Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας ΕΚΠΑ, μέλος
Παύλος Παυλίδης, Βοηθός Ερευνητής Ινστιτούτου Πληροφορικής ITE-FORTH, μέλος
Σπύρος Μανουσέλης, βιολόγος, δημοσιογράφος, αναπληρωματικό μέλος

*

via Athens Review of Books

[Η φιλοσοφία ως κριτική της θεολογικής αποξένωσης·

02/05/2019 § Σχολιάστε

Ludwig Feuerbach (1804-1872)

Λούντβιχ Φώυερμπαχ (Ludwig Feuerbach)
Παραδόσεις για την ουσία της θρησκείας, μτφρ.-επιμ.: Γιάννης Καραπαπάς
εκδόσεις Τροπή, σ. 489.

«Η θρησκεία είναι […] η παιδική ουσία του ανθρώπου. Ή: στη θρησκεία ο άνθρωπος είναι ένα παιδί. Το παιδί δεν μπορεί να πραγματοποιήσει τις επιθυμίες του μέσω της δικής του δύναμης, μέσω αυτενέργειας, αλλά στρέφεται με παρακλήσεις στα όντα από τα οποία αισθάνεται και ξέρει ότι εξαρτάται, στους γονείς του, προκειμένου μέσω αυτών να λάβει ό,τι επιθυμεί. Η θρησκεία έχει την καταγωγή της, την αληθινή της θέση και σημασία μονάχα στην περίοδο της παιδικής ηλικίας της ανθρωπότητας, όμως η περίοδος της παιδικής ηλικίας είναι επίσης η περίοδος της άγνοιας, της απειρίας» (σελ. 289) και «ο Θεός εν γένει μπορεί να χαρακτηριστεί ως η ικανοποιημένη μέσα στη φαντασία επιθυμία [Wunsch] του ανθρώπου για ευδαιμονία» (σελ. 346): προαναγγέλεται εδώ, σχεδόν με τις ίδιες λέξεις, η θέση του Φρόυντ για τη θρησκευτική πίστη, όμως το απόσπασμα ανήκει στον Λουδοβίκο Φώυερμπαχ και χρονολογείται 80 χρόνια πριν από τη δημοσίευση του Μέλλοντος μιας αυταπάτης. Προέρχεται από μία σειρά τριάντα διαλέξεων που έδωσε ο Φώυερμπαχ την επαναστατική χρονιά του 1848, προσκεκλημένος από μιαν αντιπροσωπεία φοιτητών, στο δημαρχείο της Χαϊδελβέργης, και τις οποίες σήμερα -160 χρόνια μετά- μας παρουσιάζει στα ελληνικά, στην πρώτη πραγματικά αξιόπιστη μετάφραση του φιλοσόφου [*], ο Γιάννης Καραπαπάς.

Η σκληρή κριτική του Ενγκελς έχει οπωσδήποτε ζημιώσει τη φήμη του Φώυερμπαχ, σε ορισμένους τουλάχιστον κύκλους διανοουμένων, και συχνά το Λουδοβίκος Φώυερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας έχει λειτουργήσει ως υποκατάσταστο της ανάγνωσης του ίδιου τού Φώυερμπαχ. Δεν πρόκειται όμως γι έναν ελάσσονα φιλόσοφο αλλά για ένα από τα πιο διεισδυτικά πνεύματα που απάρτισαν τον κύκλο των λεγόμενων «αριστερών εγελιανών» -μαζί με τον Μαρξ, τον Ρούγκε, τον Μπρούνο Μπάουερ, τον Νταβίντ Στράους και τον Στίρνερ-, συμβάλλοντας στη δραματικότερη φιλοσοφική μεταπολίτευση της αρχόμενης νεωτερικότητας. Μαθητές του Χέγκελ και ακροατές των περίφημων παραδόσεων του Σέλινγκ στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου το 1841 (ο Κίρκεγκορ ήταν επίσης ανάμεσά τους), έδωσαν τη χαριστική βολή στο φιλοσοφικό σύστημα κι έκαναν σκοπό της ζωής τους την καταστροφή του ιδεαλισμού: να ξαναστήσουν στα πόδια του τον «αντεστραμμένο κόσμο» του Χέγκελ, να παραγάγουν τον Λόγο από την υλική προΰπαρξη της φύσης, ποτέ εννοιακά εξαντλήσιμης, και όχι πλέον τη φύση από τη φετιχισμένη μορφή του Λόγου ή της Εννοιας. Απόβλητοι του Πανεπιστημίου, πολιτικώς ύποπτοι, ελεύθεροι συγγραφείς εξαρτώμενοι από εκδότες, χρηματοδότες και λογοκριτές, στάθηκαν το αρχέτυπο του μοντέρνου «στρατευμένου διανοούμενου» σε διαρκή κλεφτοπόλεμο με το πρωσικό κράτος.

Το φιλοσοφικό αριστούργημα του Φώυερμπαχ είναι ασφαλώς Η ουσία του Χριστιανισμού (1843). Εχθρός προπαντός του γενικού και της άσαρκης αφαίρεσης, ο Φώυερμπαχ θα ριζοτομήσει τα θεολογικά θεμέλια της εγελιανής φιλοσοφίας όχι μόνο καταδεικνύοντας την αυταπάτη τού να εκλαμβάνεται ως οντολογική αρχή η αφηρημένη Ιδέα, αλλά και χρησιμοποιώντας δεξιοτεχνικά τη διαλεκτική της αποξένωσης/αλλοτρίωσης εναντίον του εμπνευστή της: δεν μπορεί να εννοείται η φύση ως αποξενωμένη αντιστροφή της Ιδέας αλλά, προφανώς, η Ιδέα ως αποξενωμένη αντιστροφή της φύσης· και αν η Ιδέα ως οντολογική αρχή δεν είναι παρά η εκκοσμικευμένη παράσταση του πνευματικού Θεού των μονοθεϊστικών πίστεων, αυτός ο «Θεός» πρέπει στο εξής να νοείται ως αποξένωση της διανθρώπινης σχέσης – της σχέσης, δηλαδή, μεταξύ αισθητών/υλικών ανθρώπων που ουσία τους είναι η μη αναγώγιμη σωματικότητα, οι πάντοτε ειδικοί καθορισμοί της αισθητηριακότητας και του φύλου (πρώτα είμαι γυναίκα ή άνδρας και ύστερα «άνθρωπος», για τον Φώυερμπαχ). Αναγγέλεται δηλαδή μία έννοια διυποκειμενικότητας χωρίς υπερβατικό εγγυητή, και η -«υπαρξιακή», όπως λέμε σήμερα- προτεραιότητα της αστάθμητης ύπαρξης έναντι της νομικοκανονιστικής ουσίας.

Με τις παραδόσεις αυτές που έχουμε σήμερα στα χέρια μας, ο Φώυερμπαχ επανέρχεται εφτά χρόνια αργότερα για να αναπτύξει την προβληματική του από εκεί που την άφησε στην Ουσία του Χριστιανισμού. Η ηθελημένη του εξορία σε ένα απομακρυσμένο χωριό του Ανσμπαχ, η εκστατική του επαφή με την άγρια φύση (για την οποία έτρεφε πάντα μιαν ανυπόκριτη τρυφερότητα) και η ακαδημαϊκή του αποκοπή που μεσολάβησαν, δίνουν σε αυτές τις διαλέξεις έναν πολύ λιγότερο θεωρησιακό τόνο, μια πολύ μεγαλύτερη εγγύτητα με εμπειρικό υλικό και περιηγητικά διαβάσματα. Καλός γνώστης των ιστορικών, λαογραφικών, εθνολογικών και αρχαιολογικών δεδομένων της εποχής του, έρχεται αποφασισμένος να διευρύνει την έννοια της θρησκείας, πέρ’ από την αθέμιτη ταύτισή της με τον Χριστιανισμό (ή τον μονοθεϊσμό εν γένει). Μολονότι γι’ αυτόν το περιεχόμενο της θρησκείας είναι πάντα η θεοποιημένη (και φετιχισμένη ως τέτοια) ουσία του ανθρώπου, καλείται να σκεφτεί τώρα τη διαφορά της χριστιανικής από την παγανιστική θρησκεία ως διαφορά επιθυμιών και αναγκών ανάμεσα στον χριστιανικό και τον παγανιστικό άνθρωπο. Καθώς αντιλαμβάνεται ως πηγή των θρησκευτικών αισθημάτων εν γένει το αίσθημα εξάρτησης του ανθρώπου από τη φύση, θα πει «η θρησκεία δεν εκφράζει απολύτως τίποτε άλλο παρά το αίσθημα του ανθρώπου για τη συνάφειά του, για την πλήρη σύνδεσή του με τη φύση ή τον κόσμο» και «όπως η φιλοσοφία δεν είναι τελικά τίποτε άλλο παρά η τέχνη τού σκέπτεσθαι, έτσι η θρησκεία δεν είναι τελικά τίποτε άλλο παρά η τέχνη τού ζην, η οποία ως εκ τούτου δεν μας κάνει γνωστό κι εμφανές τίποτε άλλο παρά τις δυνάμεις και τις ορμές που κινούν άμεσα τη ζωή του ανθρώπου» (σελ. 61). Από αυτή τη σκοπιά όμως, η παγανιστική λατρεία της φύσης (ο Φώυερμπαχ χρησιμοποιεί εδώ τον όρο «φυσική θρησκεία», με αυτή τη σημασία και όχι με την ειδική έννοια που του έδωσε ο Διαφωτισμός), η οποία δύσκολα διακρίνεται από την ποίηση και την τέχνη, βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην ενόραση -μολονότι όχι συνειδητή- του αληθινού χαρακτήρα της θρησκείας. Ετσι, καταλήγει: «Σκοπός της πραγματείας μου […] δεν είναι άλλος από το ν’ αποδείξω ότι ο Θεός της φύσης ή ο Θεός τον οποίον ο άνθρωπος χωρίζει από την ουσία του και τον προϋποθέτει ως θεμέλιο ή αιτία, δεν είναι τίποτε άλλο από την ίδια τη φύση· ότι όμως ο Θεός του ανθρώπου ή ο πνευματικός Θεός ή ο Θεός, στον οποίον αποδίδει ανθρώπινα κατηγορούμενα, συνείδηση και βούληση, τον οποίον αυτός σκέπτεται ως ένα ον όμοιο με αυτόν […] δεν είναι τίποτε άλλο από τον ίδιο τον άνθρωπο» (σελ. 125).

Για να το πούμε έτσι, το πέρασμα από τη λατρεία των δυνάμεων της φύσης στη λατρεία ενός υπερβατικού Θεού αντιπροσωπεύει μία πρόσθετη σπείρα στον κύκλο της αποξένωσης – σύμφωνα με την άσφαλτη λογική του Φώυερμπαχ ότι ο αυξανόμενος βαθμός αφαίρεσης είναι αυξανόμενος βαθμός αποξένωσης/αλλοτρίωσης. Το σπουδαιότερο είναι όμως ότι ο Φώυερμπαχ αντιλαμβάνεται πλήρως το πολιτικό βάρος αυτής της αλλαγής κοσμοαντιλήψεων, το πραγματικό διακύβευμα της ανθρωποποίησης του θείου. Ιδού μια εκπληκτική διατύπωση: «…Ο οργανισμός είναι μια δημοκρατική κοινότητα από το ότι προέρχεται μονάχα από μια σύμπραξη ισότιμων ουσιών […] Ενας Θεός είναι αντίθετα ένας μονάρχης, και μάλιστα ένα απόλυτος, απεριόριστος μονάρχης, ο οποίος πράττει και κάνει ό,τι θέλει, ο οποίος βρίσκεται πάνω από τον νόμο […], όμως μετατρέπει τις αυθαίρετες εντολές του σε νόμους των υπηκόων, ακόμη και αν αυτές αντιφάσκουν πάρα πολύ στις ανάγκες τους» (σελ. 194)· και τελικά, «όπως η δημοκρατία είναι το ιστορικό καθήκον, ο πρακτικός σκοπός της ανθρωπότητας, έτσι ο θεωρητικός σκοπός του ανθρώπου είναι να αναγνωρίζει το πολίτευμα της φύσης ως δημοκρατικό, να μη θέτει την εξουσία της φύσης έξω από την ίδια αλλά να τη θεωρεί θεμελιωμένη μέσα στη δική της ουσία» (σελ. 147).

Η λεπτομερειακότητα της επιχειρηματολογίας του Φώυερμπαχ, εξοντωτική μερικές φορές, μαρτυρεί τη δύναμη του πολιτικοθεολογικού κατεστημένου με το οποίο αυτός αναμετριέται και το οποίο πασχίζει να κάμψει. Εντυπωσιάζει το εύρος των ανθρωπολογικών γνώσεων που έχει εν τω μεταξύ συσσωρεύσει -και παραθέτει ανελέητα-, όσο και η ρητορική δεινότητα με την οποία συνυφαίνει τον χείμαρρο των παραδειγμάτων του με λεπτές θεολογικοφιλοσοφικές πραγματεύσεις: την απόδειξη ότι τα κατηγορήματα του θείου είναι αισθητές ιδιότητες όντων και ιδιάζουσες όψεις της φύσης· την ανέκκλητη ανασκευή του τελεολογικού και του κοσμολογικού επιχειρήματος· την κατάδειξη του ψυχολογικού -προβολικού, θα λέγαμε σήμερα- περιεχομένου των σωτηριολογικών πεποιθήσεων και της φαντασιώδους φύσεως του «σώματος» στη χριστιανική εσχατολογία, για να καταλήξει σε μια συγκινητική εξύμνηση της περατότητας του ανθρώπου. Μπορεί σήμερα ο πολεμικός του ζήλος να μας φαίνεται κάπως υπερβάλλων, κυρίως λόγω της υποχώρησης των ερεισμάτων ισχύος της θεολογίας στις κοινωνίες μας (και της αντικατάστασής της από νέες θεότητες, όπως η τεχνοεπιστήμη), όμως πρέπει να δούμε καθαρά τη διαύγεια και το βάθος μιας ασυνθηκολόγητης φιλοσοφικής ματιάς που η σύγχρονη ριζοσπαστική σκέψη κουβαλάει συχνά σαν ανεπίγνωστο μέρος τής σκευής της.

______________

[*] Μοναδική μετάφραση του Φώυερμπαχ στα ελληνικά είναι, εδώ και δεκαετίες, Η ουσία του Χριστιανισμού (Αναγνωστίδης χχ.) από τον Γιάννη Βιστάκη, σε επιμέλεια Κ. Μετρινού. Μολονότι όχι από τις χειρότερες αυτής της σειράς, η μετάφραση έχει τουλάχιστον αρκετά προβλήματα. Επιτρέπει ωστόσο να γνωριστεί κάποιος, αν μη τι άλλο, με τη δομή της σκέψης του φιλοσόφου.

*
©Φώτης Τερζάκης, Ελευθεροτυπία, Βιβλιοθήκη, Παρασκευή 31 Ιουλίου 2009

Where Am I?

You are currently browsing the enlightenment category at αγριμολογος.