[δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι υπάρχει «φυσική» και όχι «θεία» επιλογή ·
11/08/2022 § Σχολιάστε
ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑ
Η θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου θεωρείται ακόμα και σήμερα «βλάσφημη» από τους χριστιανούς φονταμενταλιστές. Εκκλησιαστικοί παράγοντες σε όλο τον κόσμο προσφεύγουν στη λύση μιας «αντί-επιστήμης», του λεγόμενου «δημιουργισμού»
28 Ιουνίου 2000. Γραφεία της Ιεράς Συνόδου. Η σκηνή μεταδόθηκε απ’ ευθείας σε όλα τα τηλεοπτικά και ραδιοφωνικά μέσα. Ο εκπρόσωπος της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου (ΔΙΣ) μητροπολίτης Πειραιώς κ. Καλλίνικος διαβάζει το ανακοινωθέν με τις ενέργειες που αποφασίστηκαν από το καθοδηγητικό όργανο της Εκκλησίας για τη «μάχη των ταυτοτήτων». Απαντά σε λίγες ερωτήσεις δημοσιογράφων και διαβάζει ένα δεύτερο κείμενο απόφασης. Σ’ αυτή τη δεύτερη απόφαση τα μέσα ενημέρωσης δεν δίνουν καμιά σημασία. Και όμως. Πρόκειται για μια πολύ σημαντική ανακοίνωση, η οποία θα έπρεπε να προκαλεί έκπληξη για το θέμα και κυρίως το περιεχόμενό της: «Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος υποδέχεται με ιδιαίτερη χαρά την μεγαλύτερη και ουσιαστικότερη ίσως ανακάλυψη της ανθρώπινης επιστήμης και τεχνολογίας: την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος. Θαυμάζει το επίτευγμα, επικροτεί την κατάκτηση της νέας γνώσεως, ανακουφίζεται φιλάνθρωπα από την προσδοκία μιας επαναστάσεως στη διαγνωστική, προληπτική και θεραπευτική ιατρική, δοξάζει τον πάνσοφο Θεό για το δώρο και εύχεται και ελπίζει πως η βαθύτερη γνώση της βιολογικής και γενετικής ταυτότητός μας θα διευκολύνει την πορεία προς την πνευματική αυτογνωσία και θεογνωσία».
Ο ανυπόκριτος αυτός ενθουσιασμός της Ιεράς Συνόδου είναι πραγματικά απίστευτος. Η επιστημονική ανακάλυψη, την οποία χαιρετίζουν οι Ιεράρχες με τόση ζέση, αποτελεί -μεταξύ άλλων- και την πιο πρόσφατη δικαίωση της θεωρίας της εξέλιξης. Όπως λένε οι ειδικοί επιστήμονες, ποτέ μέχρι σήμερα, ούτε κατά τη διάρκεια της ζωής του Δαρβίνου, οι απόψεις του δεν ήταν τόσο επίκαιρες. Η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος επιβεβαιώνει την κοινή καταγωγή ανθρώπου και ζώων, και οι εξελικτικές αλλαγές του DNA ερμηνεύουν την προοδευτική πολυπλοκότητα στο γονιδίωμα των ειδών. Εμφανίζεται λοιπόν η Ιερά Σύνοδος να χαιρετίζει με θαυμασμό την περίφημη θεωρία του Δαρβίνου, στην πλέον σύγχρονη εκδοχή της, κάτι που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με όλα όσα γνωρίζαμε μέχρι σήμερα για τις εδραιωμένες αντιλήψεις της.
Μια πρώτη ερμηνεία που μπορεί να δοθεί σ’ αυτή την ενθουσιώδη ανακοίνωση της ΔΙΣ είναι ότι πρόκειται για μια έμπρακτη αυτοκριτική και ανασκευή της σταθερής επιμονής της εκκλησίας να αντιμετωπίζει τη θεωρία της εξέλιξης ως «ψευδοεπιστήμη» και «δηλητήριο των υλιστών». Αλλά τότε θα ήταν πολύ άκομψο να βάλουν τον καημένο τον μητροπολίτη Πειραιώς να διαβάσει το ανακοινωθέν. Ο κ. Καλλίνικος είναι εκείνος που είχε αναλάβει προσωπικά την εκστρατεία κατά του «Δαρβίνου» τη δεκαετία του ’80, και ποτέ δεν θα έκανε «πίσω» τόσο εύκολα και μάλιστα τώρα που έχει βαλθεί να εξοντώσει τον Ρενάν, τον Στράους και τον Χέκελ.
Δυστυχώς δεν πρόκειται για καμιά αυτοκριτική. Αν μελετήσει κανείς τα βιβλία και τις μπροσούρες που εκδίδουν τα τελευταία χρόνια οι επίσημοι εκκλησιαστικοί φορείς θα διαπιστώσει ότι πρόκειται για έναν θρησκευτικό «μεταμορφισμό» της επιστήμης, δηλαδή για μια επιχείρηση οικειοποίησης εκ μέρους της εκκλησίας ορισμένων μόνο επιστημονικών δεδομένων (όσων θεωρούνται συμβατά με το θρησκευτικό δόγμα) και την απόρριψη συλλήβδην όλων των άλλων.
Η Εκκλησία έχει κατανοήσει ότι δεν μπορεί στα χρόνια μας να εμφανίζεται ως εχθρός της επιστήμης. Για να αντικρούσει μια «υλιστική» θεωρία (τη θεωρία της εξέλιξης εν προκειμένω) αισθάνεται υποχρεωμένη να συγκροτήσει μια άλλη «μη υλιστική» θεωρία. Συνέβη λοιπόν στην Αμερική. Οι φονταμενταλιστές προτεστάντες ανακάλυψαν την «επιστήμη της δημιουργίας», επιχείρησαν δηλαδή να τεκμηριώσουν επιστημονικά τις διατυπώσεις της Βίβλου για τη δημιουργία-γένεση του κόσμου και του ανθρώπου.
Δίκες ανθρώπων και πιθήκων
Είναι γνωστό ότι η θεωρία της εξέλιξης, όταν διατυπώθηκε από τον Δαρβίνο στο πρωτοποριακό «Η καταγωγή των ειδών» το 1859, προκάλεσε πραγματικό σάλο στην Αγγλία και ισχυρές αντιδράσεις από εκκλησιαστικούς παράγοντες. Σε λίγα χρόνια, όμως, η μάχη στο χώρο της επιστήμης είχε κερδηθεί. Η θεωρία της εξέλιξης γονιμοποίησε σχεδόν άμεσα τη σκέψη και την έρευνα, όσο καμιά άλλη στο χώρο της βιολογίας και της ανθρωπολογίας. Έτσι, όταν το 1871 ο Δαρβίνος εξέδωσε το έργο «Η καταγωγή του ανθρώπου», όπου διατυπώνεται ευθέως η «βέβηλη» σκέψη ότι ο σημερινός άνθρωπος και ο σημερινός πίθηκος έχουν κοινούς προγόνους, οι αντιδράσεις ήταν πολύ ηπιότερες. Ακόμα και οι εκκλησιαστικοί παράγοντες δεν έβρισκαν τρόπο να διαμαρτυρηθούν αποτελεσματικά και επέλεξαν την πλήρη αποδοχή. «Τόσο η αγγλικανική όσο και η καθολική εκκλησία κάνουν τάχα πως παραξενεύονται για το πόσο ο δαρβινισμός συμφωνεί με τη Βίβλο…» παρατηρεί ο Μαρσέλ Πρενάν.
Η ανάπαυλα, όμως, είναι προσωρινή. Οι εκκλησιαστικοί παράγοντες όλων των δογμάτων δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι υπάρχει «φυσική» και όχι «θεία» επιλογή. Οι φονταμενταλιστές, μάλιστα, δεν είναι διατεθειμένοι ούτε καν να συζητήσουν ότι τα αποσπάσματα της Γενέσεως που περιέχει η Παλαιά Διαθήκη δεν είναι επιστημονικά θέσφατα. Στην Αμερική υπάρχουν σήμερα τουλάχιστον 2000 σχολεία, στα οποία το μάθημα της φυσικής ιστορίας έχει αντικατασταθεί από τη διδασκαλία της creation science, της «επιστήμης της δημιουργίας», η οποία επιχειρεί να δώσει επιστημονική τεκμηρίωση στις διατυπώσεις της Βίβλου.
Όλες αυτές οι κινήσεις έχουν αφετηρία την περίφημη «Δίκη του Πιθήκου», το 1925, όταν ο νεαρός καθηγητής του Γυμνασίου στο Ντέιτον του Τενεσί Τζον Σκόουπς καταδικάστηκε σε πρόστιμο 100 δολαρίων, επειδή δίδασκε τη «βλάσφημη» θεωρία της εξέλιξης. Η έκβαση της δίκης και η ουσιαστική δικαίωση του καθηγητή θεωρήθηκε τότε νίκη της επιστήμης και της προόδου απέναντι στον θρησκευτικό σκοταδισμό του ρατσιστικού Νότου. Όμως στην πραγματικότητα ο «Δαρβίνος» είχε ηττηθεί. Αν μελετήσει κανείς τα πρακτικά της ιστορικής δίκης, θα διαπιστώσει ότι δεν υπάρχει ούτε λέξη για τη θεωρία της εξέλιξης. Όλη η συζήτηση διεξήχθη γύρω από τη Βίβλο. Ο μηνυτής είχε χάσει τη μάχη, αλλά είχε κερδίσει τον πόλεμο.
Από τότε, επιχειρήθηκε επανειλημμένα στην Αμερική να υποκατασταθεί η θεωρία της εξέλιξης από την «επιστήμη της δημιουργίας». Το 1938 συγκροτήθηκε η «Γεωλογική Εταιρεία του Κατακλυσμού», το 1941 η ASA, με στόχο τη συμφιλίωση χριστιανισμού και επιστήμης και το 1963 ιδρύθηκε η «Εταιρεία Μελέτης της Δημιουργίας» η οποία αργότερα μεταλλάχτηκε σε «Ινστιτούτο Έρευνας της Δημιουργίας». Πρόκειται για το θινκ τανκ των «δημιουργιστών», με έναν προπαγανδιστικό μηχανισμό που εκτείνεται σε 35 πολιτείες των ΗΠΑ με εκδόσεις, μπροσούρες, και 90 ραδιοσταθμούς. Η οργάνωση αυτή χρηματοδοτεί επιστήμονες που «τεκμηριώνουν» τη δημιουργία, αναζητώντας π.χ. την Κιβωτό του Νώε στο Αραράτ ή ίχνη ανθρώπου σύγχρονα με τα ίχνη δεινοσαύρων. Από την άλλη μεριά, η οργάνωση ασκεί πίεση ως «λόμπι» στην πολιτεία, για την τροποποίηση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων.
Τον Μάρτιο του 1981 ο κυβερνήτης του Αρκάνσας υπέγραψε ένα νόμο, σύμφωνα με τον οποίο πρέπει στα σχολεία τα παιδιά να διδάσκονται «κατά ισοδύναμο τρόπο» (!) τη θεωρία της εξέλιξης και τη θεωρία της δημιουργίας. Μετά από λίγους μήνες ο νόμος κρίθηκε αντισυνταγματικός, επειδή στις ΗΠΑ απαγορεύεται κάθε νόμος που επιβάλλει μια θρησκεία. Το ομοσπονδιακό δικαστήριο έκρινε ότι η «θεωρία της δημιουργίας» είναι απλή θρησκευτική κατήχηση.
Παρόμοιες κινήσεις «δημιουργιστών» παρατηρούνται σε όλο τον κόσμο, κυρίως από ομάδες προτεσταντών. Στη Γερμανία δύο βιολόγοι έγραψαν το 1993 ένα σχολικό εγχειρίδιο με τίτλο «Δημιουργία και Ιστορία της Ζωής», στο οποίο παρουσιάζονται η θεωρία της εξέλιξης και ο «δημιουργισμός» ως ισοδύναμα επιστημονικά μοντέλα. Επισήμως το βιβλίο απορρίφθηκε, αλλά αυτό δεν εμποδίζει τους Γερμανούς «δημιουργιστές» δασκάλους να το προτείνουν ως βοήθημα.
Η θεωρία των «δημιουργιστών» δεν είναι αυτοτελής. Συνίσταται κυρίως στην προσπάθεια να ανακαλυφθούν αντιθέσεις μεταξύ των ειδικών επιστημόνων που στηρίζονται στη θεωρία της εξέλιξης. Φυσικά αντιθέσεις υπάρχουν. Αλλά, όπως γράφει ο καθηγητής Αλαχιώτης, «οι αντιθέσεις αυτές αντανακλούν την ύπαρξη ενός ενεργού ερευνητικού μετώπου, το οποίο στηρίζει όλο και περισσότερο τον δαρβινισμό με τη σημερινή του μορφή, τη νεοδαρβινική, και αποκρούει κάθε μορφή αντιδαρβινισμού». («Το Βήμα της Κυριακής», 12/9/99). Χαρακτηριστικό για τον τρόπο που σκέπτονται οι «δημιουργιστές» είναι η μελέτη του Ιωάννου Κωστώφ που κυκλοφορεί από τις επίσημες εκδόσεις της ελληνικής εκκλησίας: «Δεν μπορεί ποτέ να αποδειχθεί ότι έλαβε χώρα η εξέλιξη, διότι αναγκαία προϋπόθεση της αποδείξεως είναι η ύπαρξη εκείνου ο οποίος αποδεικνύει. Εφόσον όμως, σύμφωνα με τις εξελικτικές αντιλήψεις, ο άνθρωπος (ο οποίος θα έπρεπε να αποδείξει το ζητούμενο) είναι ο τελευταίος κρίκος της βιοσφαιρικής αλυσίδας, αυτό σημαίνει ότι δεν ήταν παρών στα προηγούμενα στάδια και συνεπώς ούτε τα παρατήρησε ούτε τα κατέγραψε». (σελ. 194-5) Όλως επικουρικώς -όπως θα λέγαμε αν γινόταν και στη χώρα μας κάποια πραγματική δίκη- ο ίδιος συγγραφέας συμπεραίνει: «Ακόμα και η απόδειξη -η οποία βέβαια ούτε έχει ούτε πρόκειται να επιτευχθεί- της θεωρίας της εξελίξεως δεν σημαίνει κατανάγκην ότι δεν υπάρχει Θεός. Για τον απλούστατο λόγο ότι ο Θεός θα μπορούσε κάλλιστα να φέρει στην ύπαρξη όλο το βιόκοσμο μέσω της εξελικτικής διαδικασίας». (σελ. 293)
Εγχώριοι πιθηκομάχοι
Στην Ελλάδα η ιδεολογική «δίκη του πιθήκου» γνώρισε τρεις κορυφαίες στιγμές. Η πρώτη συνδέεται με τα περίφημα «αθεϊκά» του Βόλου, το 1910-11, όταν οι σκοταδιστές Ιεράρχες σε συνεργασία με υπερσυντηρητικούς πολιτικούς παράγοντες επιχείρησαν να διακόψουν την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που είχαν ξεκινήσει οι κορυφαίοι δημοτικιστές και παιδαγωγοί της εποχής (Δελμούζος, Σαράτσης, κλπ) στο Παρθεναγωγείο του Βόλου. Τελικά οι υπεύθυνοι του σχολείου παραπέμφθηκαν, μεταξύ άλλων και επειδή «κατά διαφόρους εποχάς από του Σεπτεμβρίου 1908 μέχρι τέλους Μαρτίου 1911 εν Βόλω, Λαρίση και ιδίως εν τω Εργατικώ Κέντρω και τω Ανωτέρω Παρθεναγωγείω Βόλου, προσεπάθησαν διά ζώσης, διά διδασκαλίας και δι’ εντύπων φυλλαδίων να ελκύσωσι προσηλύτους εις λεγόμενα θρησκευτικά δόγματα, τουτέστι την αθεϊαν, με τα οποία ενεργούμενα είναι ασυμβίβαστος η διατήρησις της πολιτικής τάξεως, διδάσκοντες ότι δεν υπάρχει Θεός (…), ότι ο άνθρωπος εδημιουργήθη υπό πιθήκων, ότι ο Θεός είναι ένα αγγούρι (κλπ)». Η δίκη που διεξήχθη στο Ναύπλιο το 1914 (11 ολόκληρα χρόνια πριν από τη δίκη του Σκόουπς) κατέληξε σε πανηγυρική αθώωση των κατηγορουμένων, όμως η θεωρία της εξέλιξης παρέμεινε στο περιθώριο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, παίζοντας κρυφτούλι με την κυρίαρχη κατηχητική διδασκαλία της «Δημιουργίας».
Η δεύτερη «δίκη του πιθήκου» δεν διεξήχθη στα δικαστήρια, αλλά στα ελληνικά βουνά! Ο εμφύλιος πόλεμος ήταν -μεταξύ άλλων- και μάχη μέχρις εσχάτων του «αθέου υλισμού» από τη μια και της «ορθόδοξης παράδοσης» από την άλλη. Το σημαντικότερο ιδεολογικό μανιφέστο της πλευράς των νικητών ήταν η «Διακήρυξις της Χριστιανικής Ενώσεως Επιστημόνων» που κυκλοφόρησε σε χιλιάδες αντίτυπα το 1946, με πρωτοβουλία των παραεκκλησιαστικών οργανώσεων. Η Διακήρυξη επιδιώκει να αντικρούσει τις προοδευτικές και αριστερές ιδέες που ηγεμόνευαν στη διανόηση την περίοδο εκείνη. Πρώτος στόχος των συντακτών της Διακήρυξης ήταν ο Δαρβίνος και δεύτερος ο Φρόιντ. Από τις προσεκτικές διατυπώσεις του κειμένου διαφαίνεται το γεγονός ότι πρόκειται για μειοψηφική άποψη: «Ο Δαρβινισμός δεν είναι ταμπού άθικτον, αλλά θεωρία περί της οποίας θα μας επιτρέπεται κάποια συζήτησις». Με το επιχείρημα ότι δεν έχει ανακαλυφθεί «πιθηκάνθρωπος» η διακήρυξη καταλήγει στη σχετικοποίηση της θεωρίας της εξέλιξης: «Ναι μεν η θεωρία του Δαρβίνου είναι μια επιστημονική θεωρία, η οποία είχε και έχει τους υποστηρικτάς της, αλλά μόνον εδώ εις την Ελλάδα, ή και αλλαχού, μόνον εις κύκλους που εμφορούνται από σκόπιμον προχειρολογίαν, θεωρείται ο δαρβινισμός ως η τελευταία λέξις της επιστήμης».
Η τρίτη «δίκη του πιθήκου» είναι πολύ πρόσφατη και την περιγράφουμε στην επόμενη σελίδα. Ξεκίνησε το 1984 με την εξέγερση των ορθόδοξων φονταμενταλιστών εναντίον του σχολικού βιβλίου του Σταυριανού και ολοκληρώθηκε στην αρχή της δεκαετίας του ΄90 με την τελική απόσυρση του «βλάσφημου» εγχειριδίου. Η υπόθεση αυτή σημάδεψε την αδυναμία της πολιτείας να επιβάλει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα που επιλέγουν οι επιστημονικοί της σύμβουλοι και επιβεβαίωσε το βέτο της Ιεραρχίας σε όλο το εύρος του διδακτικού προγράμματος, και όχι μόνο στο μάθημα των θρησκευτικών.
Μετά από αυτή την τριπλή ήττα της θεωρίας της εξέλιξης δεν μπορεί κανείς να είναι πολύ αισιόδοξος για την απρόσκοπτη εισαγωγή της στην ελληνική εκπαίδευση. Στην ίδια απόφαση της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου της 28ης Ιουνίου που παραθέσαμε στην αρχή του κειμένου, αναγγέλλεται και η διενέργεια «Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου» τον Οκτώβριο με θέμα «Η έκφραση της Ορθοδόξου Πίστεως στην πρόκληση των θετικών επιστημών και τεχνολογιών αιχμής στο κατώφλι του 21ου αιώνα». Το θέμα της 5ης ενότητας του Συνεδρίου είναι η «Γενετική Μηχανική και η Βιοτεχνολογία». Να δούμε αν θα τολμήσουν οι «διασημότεροι Έλληνες επιστήμονες του κόσμου» τους οποίους έχει καλέσει -σύμφωνα με την ίδια ανακοίνωση- η Ιερά Σύνοδος, να πουν το αυτονόητο: ότι δηλαδή η σημερινή ανακάλυψη επιβεβαιώνει για μια ακόμα φορά την ορθότητα της θεωρίας που οι φανατικοί όλων των δογμάτων εξακολουθούν να αποτάσσονται μετά βδελυγμίας
✳︎
[Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 30/7/2000) via iospress.gr
◉
[από τις ρίζες του μισογυνισμού·
09/08/2022 § Σχολιάστε
Η κάρα του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου
Διαβάστε το μίσος, που ξεχειλίζει ο λόγος του Ιωάννη του Χρυσόστομου για τις γυναίκες:
«Οι γυναίκες, όταν υποτάξουν κάποιον στην εξουσία τους, τον καθιστούν ευκολο- κυρίευτο από τον Διάβολο, περισσότερο απρόσεκτο, ζωηρότερο, αδιάντροπο, ανόητο, οξύ- θυμο, θρασύ, ενοχλητικό, ταπεινό, απότομο, ανελεύθερο, δουλοπρεπή, αυθάδη, φλύαρο και με μια λέξη όλα τα γυναικεία ελαττώματα, τα οποία έχουν αυτές, τα αποτυπώνουν στην ψυχή του. Είναι λοιπόν αδύνατον εκείνος ο οποίος διαρκώς βρίσκεται μαζί με γυναίκες με τόση συμπάθεια και μεγαλώνει με τη συναναστροφή τους, να μην γίνει αγύρτης και αργόσχολος και μηδαμινός. Κι αν λέει κάτι, όλα θα είναι λόγια των αργαλειών και των μαλλιών, επειδή η γλώσσα του θα έχει μολυνθεί από το είδος των γυναικείων λόγων. Και αν κάνει κάτι, το κάνει με πολλή δουλοπρέπεια, επειδή βρίσκεται μακριά από την ελευθερία, η οποία αρμόζει στους χριστιανούς και για κανένα σπουδαίο κατόρθωμα δεν είναι χρήσιμος»¹
«[…]Γενικά η γυναίκα είναι ένα σκουλήκι που σέρνεται, η κόρη του ψεύδους, ο εχθρός της ειρήνης. Ο κατάλογος των αμαρτημάτων και των αδυναμιών της είναι ατελείωτος: είναι ελα- φρόμυαλη, φλύαρη και ακόλαστη. Πάνω απʼ όλα είναι παθιασμένη με την πολυτέλεια και τις δαπάνες. Φορτώνεται με κοσμήματα, πουδράρει το πρόσωπό της, βάφει τα μάγουλά της με κοκκινάδι, βάζει μυρωδικά στα ρούχα της κι έτσι γίνεται θανάσιμη παγίδα για τον εκ- μαυλισμό των νέων. Όσος και να είναι ο πλούτος δεν επαρκεί να ικανοποιήσει τη γυναικεία επιθυμία. Μέρα και νύκτα η γυναίκα δεν σκέπτεται τίποτε άλλο παρά το χρυσάφι και τα πο- λύτιμα πετράδια, τα πορφυρά υφάσματα και τα κεντήματα, τις κρέμες και τα αρώματα.
»Αν δεν υπήρχε η σεξουαλική επιθυμία, κανένας άνδρας με τα σωστά του δεν θα ήθελε να μοιράζεται το σπίτι του με μια γυναίκα και να υφίσταται τις επακόλουθες ζημιές, παρά τις οι- κιακές εργασίες που εκτελεί».²
_____________
¹ Δ ́ Λόγος «περί Νηστείας και Σωφροσύνης».
² «Προς τους έχοντας παρθένους συνεισάκτους»
✳︎
[ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΑΖΑΡΗΣ / ΜΙΣΟΣ, ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ /Διαδικτυακό Περιοδικό freeinquiry.gr
◉
[οι ρίζες του μίσους·
06/08/2022 § Σχολιάστε
Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997)
Η πλήρης δημοκρατία και η αποδοχή του άλλου δεν αποτελούν φυσική ανθρώπινη κλίση. Αμφότερες συναντούν τεράστια εμπόδια. Ο μοναδικός ανοικτός δρόμος είναι η συνέχιση του αγώνα κόντρα στο ρεύμα.
Υπάρχουν δύο ψυχικές εκφράσεις του μίσους: το μίσος για τον άλλο και το μίσος για τον εαυτό μας, το οποίο συχνά δεν παρουσιάζεται ως τέτοιο. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε ότι και τα δύο έχουν κοινή ρίζα, την άρνηση της ψυχικής μονάδας να δεχθεί αυτό που για την ίδια είναι ξένο. Η οντολογική αυτή διάρθρωση του ανθρώπου επιβάλλει αξεπέραστους εξαναγκασμούς σε κάθε κοινωνική οργάνωση και σε κάθε πολιτικό πλάνο. Καταδικάζει αμετάκλητα κάθε ιδέα για μία «διαφανή» κοινωνία, κάθε πολιτικό πλάνο που αποσκοπεί στην άμεση οικουμενική συμφιλίωση.
Κατά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης, οι δύο διαστάσεις του μίσους χαλιναγωγούνται σε σημαντικό βαθμό, τουλάχιστον όσον αφορά στις πιο δραματικές εκδηλώσεις τους. Εν μέρει αυτό επιτυγχάνεται μέσω του μόνιμου αντιπερισπασμού που ασκείται στην καταστροφική τάση από τους «εποικοδομητικούς» κοινωνικούς σκοπούς -την εκμετάλλευση της φύσης, το συναγωνισμό διαφόρων ειδών (τις «ειρηνικές» αγωνιστικές δραστηριότητες, όπως ο αθλητισμός, τον οικονομικό ή πολιτικό ανταγωνισμό, κ.τ.λ.). Όλες αυτές οι διέξοδοι κατευθύνουν ένα μέρος του μίσους και της «διαθέσιμης» καταστροφικής ενέργειας, αλλά όχι το σύνολό τους.
Το κομμάτι του μίσους και της καταστροφικότητας που απομένει φυλάσσεται σε μία δεξαμενή έτοιμη να μετατραπεί σε καταστροφικές δραστηριότητες, σχηματοποιημένες και θεσμοθετημένες, που στρέφονται εναντίον άλλων ομάδων -δηλαδή να μετατραπεί σε πόλεμο. Αυτό δε σημαίνει ότι το ψυχικό μίσος είναι η «αιτία» του πολέμου. Αλλά το μίσος είναι, αναμφίβολα, ένας όρος, όχι μόνο απαραίτητος αλλά και ουσιαστικός, του πολέμου.
Το μίσος καθορίζει τον πόλεμο και εκφράζεται μέσω αυτού. Η φράση του Αντρέ Μαλρό «είθε η νίκη σε αυτόν τον πόλεμο να ανήκει σε όσους πολέμησαν χωρίς να τον αγαπούν» εκφράζει μία ελπίδα που στην πραγματικότητα διαψεύδεται σε όλους σχεδόν τους πολέμους. Αλλιώς δε θα καταλαβαίναμε πώς εκατομμύρια άνθρωποι στη διάρκεια της ιστορίας ήταν πρόθυμοι, από τη μία στιγμή στην άλλη, να σκοτώσουν αγνώστους ή να σκοτωθούν από αυτούς. Και όταν η δεξαμενή του μίσους δε βρίσκει διέξοδο στον πόλεμο, εκδηλώνεται υπόκωφα με τη μορφή της περιφρόνησης, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού.
Οι καταστροφικές τάσεις των ατόμων συνάδουν απόλυτα με την ανάγκη μίας κοινωνίας να ενδυναμώνει τη θέση των νόμων, των αξιών και των κανόνων της, ως μοναδικά στην τελειότητά τους και ως τα μόνα αληθινά, ενώ οι νόμοι, τα πιστεύω και τα έθιμα των άλλων είναι κατώτερα, λανθασμένα, άσχημα, αηδιαστικά, φριχτά, διαβολικά.
Και αυτό, με τη σειρά του, βρίσκεται σε πλήρη αρμονία με τις ψυχικές ανάγκες του ατόμου. Γιατί ό,τι υπάρχει πέρα από τον κύκλο σημασιών που τόσο επίπονα περιέβαλε στο δρόμο προς την κοινωνικοποίηση είναι λανθασμένο, άσχημο, ασύνετο. Το αυτό συμμερίζεται η ομάδα στην οποία ανήκει: φυλή, χωριό, έθνος, θρησκεία. Πρέπει να γίνει σαφώς αντιληπτό ότι κάθε απειλή προς τις θεσμοθετημένες ομάδες, στις οποίες ανήκουν τα άτομα, βιώνεται από αυτά ως πιο σοβαρή από μία απειλή κατά της ζωής τους.
Τα χαρακτηριστικά αυτά παρατηρούνται με μεγαλύτερη ένταση στις εντελώς κλειστές κοινωνίες: στις αρχαϊκές ή παραδοσιακές, αλλά ακόμη περισσότερο στις σύγχρονες απολυταρχικές. Η κύρια απάτη είναι πάντα: οι κανόνες μας είναι το καλό, το καλό είναι οι κανόνες μας, οι κανόνες μας δεν είναι ίδιοι με τους δικούς τους, άρα οι κανόνες τους δεν είναι καλοί.
Επίσης: ο θεός μας είναι ο αληθινός, η αλήθεια είναι ο θεός μας, ο θεός μας δεν είναι ίδιος με τον δικό τους, άρα ο θεός τους δεν είναι ο αληθινός.
Πάντα φαινόταν σχεδόν αδύνατο οι ανθρώπινες ομάδες να αντιμετωπίζουν το διαφορετικό ως ακριβώς αυτό: απλώς διαφορετικό. Επίσης, ήταν σχεδόν αδύνατο να αντιμετωπίζουν τους θεσμούς των άλλων ως ούτε κατώτερους ούτε ανώτερους, αλλά απλώς ως διαφορετικούς. Η συνάντηση μίας κοινωνίας με άλλες συνήθως ανοίγει τον δρόμο για τρεις πιθανές εκτιμήσεις: οι άλλοι είναι ανώτεροι από εμάς, είναι ίσοι ή είναι κατώτεροι. Αν δεχτούμε ότι είναι ανώτεροι, οφείλουμε να απαρνηθούμε τους θεσμούς μας και να υιοθετήσουμε τους δικούς τους. Αν είναι ίσοι, θα μας ήταν αδιάφορο αν οι άλλοι είναι χριστιανοί ή ειδωλολάτρες. Οι δύο αυτές πιθανότητες είναι απαράδεκτες. Διότι αμφότερες προϋποθέτουν ότι το άτομο πρέπει να εγκαταλείψει τα σημεία αναφοράς του ή τουλάχιστον να τα θέσει υπό αμφισβήτηση.
Δεν απομένει λοιπόν παρά η τρίτη πιθανότητα: οι άλλοι είναι κατώτεροι. Αυτό βεβαίως αποκλείει την πιθανότητα οι άλλοι να είναι ίσοι με εμάς, με την έννοια ότι οι θεσμοί τους απλώς δε συγκρίνονται με τους δικούς μας. Ακόμη και στην περίπτωση «μη θρησκευτικών» πολιτισμών, μία τέτοια παραδοχή θα δημιουργούσε αναπάντητα ερωτηματικά στο καθαρώς θεωρητικό επίπεδο: πώς αντιμετωπίζει κανείς κοινωνίες που δεν αναγνωρίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, επιβάλλουν στους πολίτες τους σκληρές ποινές ή έχουν απαράδεκτα έθιμα;
Ο δρόμος προς την αναγνώριση του διαφορετικού αρχίζει στο ίδιο σημείο και έχει τα ίδια κίνητρα με την αμφισβήτηση των δεδομένων θεσμών της κοινωνίας, την απελευθέρωση των σκέψεων και των πράξεων, εν ολίγοις τη γέννηση της δημοκρατίας και της φιλοσοφίας. Εδώ μπαίνει κανείς σε πειρασμό να πει ότι το άνοιγμα της σκέψης και ο μερικός και σχετικός εκδημοκρατισμός των πολιτικών καθεστώτων της Δύσης συνοδεύτηκαν από την παρακμή του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Ωστόσο, δε μπορούμε να δεχτούμε αυτήν την ιδέα χωρίς να θέσουμε ισχυρούς περιορισμούς. Αρκεί να σκεφτούμε με πόσο ακραία επιθετικότητα επανεμφανίστηκε ο εθνικισμός, η ξενοφοβία και ο ρατσισμός τον 20ό αιώνα σε χώρες «ανεπτυγμένες» και «δημοκρατικές».
Όλα όσα ειπώθηκαν μέχρι εδώ αφορούν στον αποκλεισμό του άλλου. Δεν αρκούν για να «εξηγήσουμε» γιατί αυτός ο αποκλεισμός γίνεται διάκριση, περιφρόνηση, απομόνωση και τελικά μίσος, λύσσα και δολοφονική τρέλα. Δεν πιστεύω όμως ότι μπορεί να υπάρξει γενική «εξήγηση».
Μπορώ μόνο να αναφέρω έναν παράγοντα που αφορά στις μαζικές εκρήξεις εθνικού και ρατσιστικού μίσους στη σύγχρονη εποχή. Η κατάρρευση, στις καπιταλιστικές κοινωνίες, σχεδόν όλων των αρχών είχε ως επίπτωση τη συσπείρωση για λόγους ταύτισης γύρω από τη «θρησκεία», το «έθνος» ή τη «ράτσα», και όξυνε το μίσος προς τους ξένους. Η κατάσταση δεν είναι διαφορετική στις μη ευρωπαϊκές κοινωνίες που υφίστανται το σοκ της εισβολής του μοντέρνου τρόπου ζωής, άρα και την κονιοποίηση των παραδοσιακών σημείων αναφοράς με τα οποία ταυτίζονται τα άτομα. Το αποτέλεσμα είναι η αύξηση του θρησκευτικού και/ή εθνικού φανατισμού.[…]
Η αυτονομία, δηλαδή η πλήρης δημοκρατία, και η αποδοχή του άλλου δεν αποτελούν φυσική ανθρώπινη κλίση. Αμφότερες συναντούν τεράστια εμπόδια. Γνωρίζουμε από την ιστορία ότι ο αγώνας για τη δημοκρατία είχε μέχρι σήμερα οριακά μεγαλύτερη επιτυχία από τον αγώνα κατά του σωβινισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Αλλά για όσους είναι στρατευμένοι στο μοναδικό πολιτικό πλάνο που χρήζει υπεράσπισης, το πλάνο της οικουμενικής ελευθερίας, ο μοναδικός ανοικτός δρόμος είναι η συνέχιση του αγώνα κόντρα στο ρεύμα.
[Πηγή: http://www.doctv.gr
◉
[Στην απομόνωση, άμα δεν μπορείς να ταξιδέψεις, είσαι χαμένος·
03/08/2022 § Σχολιάστε
Χρόνης Μίσσιος (1930-2012)
…καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς
(απόσπασμα)
Τσιγάρο… Κρατιόμαστε με το ζόρι μέχρι να νυχτώσει για να ανάψουμε, ώστε μέχρι το πρωί να έχει ξεμυρίσει. Τέλος, έχουμε τρεις μέρες να φάμε ξύλο, έχουμε τσιγάρα, τρώμε κανονικά, δεν μπορούμε να ‘χουμε και παράπονο. Αυτές είναι ευτυχίες που δε μετριούνται με τίποτα…
Κάθε πρωί μας βγάζουν για τις σωματικές μας ανάγκες, για ν’ αδειάσουμε και να πλύνουμε τη βούτα, και μετά πάλι μέσα, ως την άλλη μέρα το πρωί. Αρχίσαμε να συνερχόμαστε. Οι πληγές κλείνουν, ο οργανισμός ξαναβρίσκει σιγά σιγά την ικανότητα να ζει με όλο και λιγότερο πόνο. Ξεκουραζόμαστε. Μη γελάς, το ξύλο, πέρα από τις ζημιές και τον αφόρητο πόνο, σου φέρνει και μια κούραση, άλλο πράμα. Από κει που λέγαμε να μας αφήσουν μια μέρα ήσυχους, τώρα η κλεισούρα και η απομόνωση αρχίζουν να μας τη δίνουν άγρια. Λέμε ιστορίες, παραμύθια, παίζουμε, και πολλές φορές τσακωνόμαστε με ιδιαίτερη κακία, όχι για τίποτα σπουδαίο – για αινίγματα ή για την εβραίικη τριανταμία, κείνη που παίζουμε με τα δάχτυλα του ενός χεριού. Βέβαια οι τσακωμοί σβήνουν τόσο εύκολα, όσο εύκολα αρχίζουν. Πόσο, αλήθεια, μπορεί να κρατήσει ένας τσακωμός ανάμεσα σε τρία παιδιά που ζουν εικοσιτέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο σ’ ένα σκοτεινό κελί ενάμισι επί τέσσερα, απειλούμενα κάθε στιγμή με βασανιστήρια και θάνατο; Το κελί όλη τη μέρα είναι σκοτεινό, μόνο κατά το μεσημέρι, όταν ο ήλιος ανέβει αρκετά, μια χούφτα αχτίδες περνάνε από το φινιστρίνι της πόρτας και σκάνε στον απέναντι τοίχο, φέρνοντας ένα απαλό φως εκκλησίας μέσα στο κελί. Τότε η νοσταλγία, ο φόβος για το ύστερα, γίνεται μια βαριά πέτρα στο στήθος, και το ημίφως γίνεται ευεργετικό γιατί μας σώζει απ’ την ντροπή των δακρύων. Πιο έντονη είναι η νοσταλγία στον Παύλο, που ώρες πολλές μας μιλά για το πώς είναι το χωριό του τώρα την άνοιξη, το μικρό ποτάμι όπου ψάρευε καραβίδες, οι μπαχτσέδες, τ’ αλώνια… Λέει, λέει και μας κάνει να ονειρευόμαστε. Ο Μιχάλης, όταν τον πήραν, μαζί με άλλα πράματα μου άφησε και τα ποιήματά του. Τα κουβάλαγα χρόνια πολλά ραμμένα στις βάτες, στο γιακά και στα πέτα ενός παλιού παλτού που είχα. Μου το ‘σκισαν σε μια κωλοέρευνα και μου τα πήραν, αφού με μπάφιασαν στο ξύλο. Θυμάμαι ένα απ’ αυτά, που έλεγε:
Ταξιδέψαμε χρόνια πολλά πάνω στους τοίχους των κελιών,
εξωτικούς χάρτες, φτιαγμένους από την υγρασία και την πορεία του γυμνοσάλιαγκα.
Διαγνώσαμε την παράξενη απλωσιά του σφαιρικού μας πλανήτη…
Σημαίες από λαμπερά χρώματα, σφιχτοδεμένες στρατιές συντρόφων προλετάριων,
λιμάνια πολύβουα, μέρη παράξενα, ξωτικές γυναίκες,
πορνεία φτωχά ή εκλεπτυσμένης ηδονής…
Άλλοτε πάλι ένα ταξίδι με μια μοναδική, αγαπημένη γυναίκα…
Όταν ο καιρός ήταν βροχερός, τα φώτα άναβαν και την ημέρα…
Η φαντασία, νικημένη, συντρίβονταν στους υγρούς τοίχους του κελιού…
Η απελπισία της απώλειας, η προσμονή της επικείμενης εκτέλεσης,
άνοιγαν μεγάλες σκοτεινές τρύπες στη μνήμη μας…
Δεν ξέρω αν είναι καλό σαν ποίημα, αλλά αυτό είναι. Στην απομόνωση, άμα δεν μπορείς να ταξιδέψεις, είσαι χαμένος. Και μεις ταξιδεύουμε. μεγάλες σιωπές, γεμάτες πόνο και νοσταλγία. Τις πιο πολλές φορές όμως μιλάγαμε, κυρίως την ώρα που η νοσταλγία μας έπνιγε. Ξεφεύγαμε φωναχτά από τη μαγεία της. Η άνοιξη ήταν στα γεμάτα της, και μας έζωναν από παντού μυρουδιές από λουλούδια, δέντρα, φρέσκο χώμα. Αλλά κυρίως τη νιώθουμε από ένα αίσθημα δύναμης, αισιοδοξίας και φοβερής μοναξιάς, που δεν ξέρουμε από πού τρύπωσαν στο κελί μας…
αγριμολογος 