αγριμολογος

Francisco Goya, Η εκτέλεση της 3ης Μαΐου 1808 (φωτογραφική τροποποίηση του Αγριμόλογου)

Το όνομα του Σουκατζίδη ήταν στον κατάλογο των διακοσίων που επρόκειτο να εκτελεστούν. Ο γερμανός διοικητής αποφάσισε να τον εξαιρέσει από την εκτέλεση και να τον αντικαταστήσει με κάποιον άλλο. Ο Σουκατζίδης αρνήθηκε να εξαιρεθεί. Δεν δέχτηκε ούτε όταν ο διοικητής, ναζιστικά σκεπτόμενος, του πρότεινε να τον αντικαταστήσει με έναν Εβραίο ή έναν ανάπηρο.

Του Νάσου Βαγενά στο Βήμα της Κυριακής

Σε μιαν εποχή αντιηρωική, όπως η δική μας, έχουν θέση οι ήρωες; Βλέποντας τις σημερινές μας εκδηλώσεις ηρωισμού θα πρέπει να γελάμε ή να κλαίμε; Η στολή εκστρατείας με την οποία κυκλοφορεί ο υπουργός της Εθνικής μας Αμυνας είναι αληθινή ή αποκριάτικη; Αυτά συλλογίζεται κανείς διαβάζοντας αφιέρωμα της Athens Review of Books στον Ναπολέοντα Σουκατζίδη, με αφορμή την ταινία του Παντελή Βούλγαρη Το τελευταίο σημείωμα, η οποία αφηγείται την εκτέλεση, την Πρωτομαγιά του 1944, των «200 της Καισαριανής».

Τα άγνωστα κείμενα που εμφανίζονται στο αφιέρωμα της ARB (οι επιστολές του Σουκατζίδη προς τη μνηστή του Χαρά Λιουδάκη και την αδελφή της, λαογράφο Μαρία Λιουδάκη, και η αφήγηση του πατέρα για τον γιο), πλαισιούμενα από το εισαγωγικό κείμενο του Μανώλη Βασιλάκη και το γλωσσοπολιτισμικό του Χριστόφορου Χαραλαμπάκη, σε συνδυασμό με την ταινία, ελπίζει κανείς ότι θα αποτελέσουν το έναυσμα για τη συγγραφή μιας βιογραφίας αυτού του ευαίσθητου, καλλιεργημένου και μεγαλόφρονος ανθρώπου. Τον οποίον ελάχιστοι σήμερα γνωρίζουν, κι ας ήταν ο ηρωισμός του μεγαλύτερος από εκείνον του Μανώλη Γλέζου, που, αν δεν ήταν πολιτικά μαχόμενος έως σήμερα, θα ήταν βαθιά θαμμένος στη μνήμη μας όπως ο Λάκης Σάντας. Και καθώς τα μόνα έντυπα που, ενίοτε, τον θυμούνται – όχι όμως για ανιδιοτελείς λόγους – είναι ο Ριζοσπάστης και η Αυγή, σκέφτομαι ότι η περίπτωση Σουκατζίδη προσφέρεται για να μας βοηθήσει να προσδιορίσουμε τη βαθύτερη έννοια του ηρωισμού. Διότι η απόφαση που σφράγισε το πεπρωμένο αυτού του ανθρώπου οδήγησε αυτή την έννοια στον υψηλότερο βαθμό της, αν σκεφτούμε ότι αποτελεί το αποκορύφωμα μιας αλυσίδας αποφάσεων που θα καθιστούσαν οποιονδήποτε άλλον έρμαιο της μοίρας.

Ο πρώτος κρίκος αυτής της αλυσίδας ήταν η απόφαση του ΕΛΑΣ να σκοτώσει, με ενέδρα, ενώ ήταν πια φανερή η ήττα του ναζισμού, έναν γερμανό στρατηγό στην Πελοπόννησο΄ θάνατος που είχε ως αντίποινα την εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής 200 κρατουμένων του στρατοπέδου Χαϊδαρίου. 160 από αυτούς, ανάμεσά τους και ο Σουκατζίδης, που είχαν μεταφερθεί εκεί από το «Στρατόπεδο Συγκεντρώσεων Κομμουνιστών» της Ακροναυπλίας, είχαν ζητήσει στις 29 Οκτωβρίου 1940 να σταλούν στο αλβανικό μέτωπο για να πολεμήσουν «στην πρώτη γραμμή της φωτιάς». Αίτηση που απορρίφθηκε, ενώ η κυβέρνηση που διαδέχτηκε εκείνη του Μεταξά έκρινε σκόπιμο να τους παραδώσει στους Γερμανούς.

Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου ήταν ο τελευταίος σταθμός της μακρόχρονης «περιπλάνησης» (1936-1944) του τριανταπεντάχρονου διανοούμενου και συνδικαλιστή Σουκατζίδη σε διάφορους τόπους πολιτικού εγκλεισμού (Αη Στράτης, Ακροναυπλία, Λάρισα, Τρίκαλα). Στο Χαϊδάρι, καθώς ήταν γλωσσομαθής και γνώριζε άπταιστα τα γερμανικά, εκτελούσε χρέη διερμηνέα μεταξύ των Γερμανών και των εγκλείστων. Χαρακτηριστική είναι η μαρτυρία που έδωσε ο Λεών Κοέν που, στο βιβλίο του Από την Ελλάδα στο Μπίρκεναου, συνθέτει έναν ύμνο για τον Σουκατζίδη («Μέσα στην κόλαση που ονομαζόταν Χαϊδάρι, όπου όλοι σκέφτονταν μόνο τον εαυτούλη τους, υπήρχε μια ψυχή που νοιαζόταν για όλους, ένας άνθρωπος που το μαρτύριό του δεν είχε αναπαμό. Η ευγενική αυτή ψυχή υπέφερε περισσότερο για τους Εβραίους, διότι ήξερε τι τους περίμενε»).

Το όνομα του Σουκατζίδη ήταν στον κατάλογο των διακοσίων που επρόκειτο να εκτελεστούν. Ο γερμανός διοικητής αποφάσισε να τον εξαιρέσει από την εκτέλεση και να τον αντικαταστήσει με κάποιον άλλο. Ο Σουκατζίδης αρνήθηκε να εξαιρεθεί. Δεν δέχτηκε ούτε όταν ο διοικητής, ναζιστικά σκεπτόμενος, του πρότεινε να τον αντικαταστήσει με έναν Εβραίο ή έναν ανάπηρο.

Ο Σουκατζίδης είναι μια ιδιάζουσα μορφή τραγικού ήρωα. Δεν υπήρξε άθυρμα ανώτερων δυνάμεων, όπως οι τυπικοί τραγικοί ήρωες, γιατί, διαφορετικά από τους άλλους 199, μπορούσε να σώσει τη ζωή του. Με την απόφασή του να τη θυσιάσει στον βωμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποδείχτηκε νικητής στον αγώνα του με τη μοίρα. Με τον θάνατό του οδήγησε την έννοια του σιλερικού ύψους (του μεγαλόπνοου αισθήματος που γεννά η νίκη του ηθικού νόμου επί του φυσικού) στην υψηλότερη μορφή του.

Δύο πράγματα θα πρέπει να υπογραμμιστούν στην ιστορία του Σουκατζίδη και των 160 της Ακροναυπλίας: πρώτον, ότι οι βασικοί υπεύθυνοι για τον θάνατό τους ήταν οι Ελληνες που τους παρέδωσαν στον εχθρό. Προφανώς αυτός είναι ο λόγος που οι κυβερνήσεις της Δεξιάς δεν απέδωσαν στον Σουκατζίδη και τους 200 τις τιμές που τους έπρεπαν – σαν να ήθελαν να ξεχαστεί το «περιστατικό». Και δεύτερον, ότι για την Αριστερά ο Σουκατζίδης και η Καισαριανή υπήρξαν αποκλειστικά δικό της σύμβολο. Δεν είναι χωρίς σημασία ότι η πρώτη πράξη του σημερινού Πρωθυπουργού, μετά την άνοδό του στην εξουσία, ήταν να καταθέσει τριαντάφυλλα (κόκκινα) όχι στο μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη αλλά στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Το αφιέρωμα της ARB και η ταινία του Βούλγαρη θα μπορούσαν να γίνουν η αφορμή ώστε ο Σουκατζίδης, που «ανήκει στο κόμμα της ανθρωπότητας», όπως παρατηρεί το περιοδικό, να περιληφθεί, επιτέλους, στο εθνικό μαρτυρολόγιο.

*
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ. Χρησιμοποιώ τη φράση «εθνικό μαρτυρολόγιο» κυριολεκτικά, όχι με τον χλευαστικό τόνο με τον οποίο την αναφέρουν οι ιστορικοί της μεταμοντέρνας Αριστεράς.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η απίστευτη ιστορία του Μπέντζαμιν Σύριζα

φωτογραφία: ©CreativeProtagon (επεξεργασμένη από τον αγριμολόγο]

Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένας Μπένζταμιν Μπάτον της πολιτικής. Ενα γερασμένο κόμμα με το βλέμμα στραμμένο στο παρελθόν –των άλλων, γιατί αυτό είναι το δικό του μέλλον. Βαδίζει αντίστροφα από τους άλλους στη ροή του χρόνου και γι’ αυτό ασχολείται με τον Εμφύλιο αντί να ενδιαφέρεται για το αύριο του τόπου.

Έξοχο άρθρο του Ανδρέα Πετρουλάκη στο protagon
Ο Μπέντζαμιν Μπάτον είναι ένα κινηματογραφικός ήρωας που γεννήθηκε γέρος και έζησε τη ζωή του περπατώντας αντίστροφα το χρόνο προς τη νεότητά του. Κάτι σαν άνθρωπος χωρίς μέλλον εξ αρχής, αφού μπροστά του είχε να διανύσει μόνο το δρόμο προς το παρελθόν, αλλά και χωρίς παρελθόν, γιατί η ώριμη ζωή του δεν εμπεριείχε την εμπειρία της διαδρομής προς τον γερασμένο εαυτό του. Αν σας θυμίζει κάτι στα πολιτικά μας πράγματα έχετε δίκιο. Ο ΣΥΡΙΖΑ είναι ένας Μπένζταμιν Μπάτον της πολιτικής.

Ενα γερασμένο κόμμα χωρίς παρελθόν. Το κοινό παρελθόν το έχει πάρει ολόκληρο ο Γλέζος και Λαφαζάνης με τους συντρόφους τους και το κουβαλάνε με συνέπεια στον δρόμο που όλοι μαζί βάδιζαν μέχρι τότε. Οπως έχει παραδεχτεί και ο Αλέξης Τσίπρας το κόμμα αυτό που ξέραμε μέχρι το 2015 δεν υπάρχει πια, τίποτα στην σημερινή προχωρημένη ηλικία του δεν θυμίζει ότι έρχεται από ένα οποιοδήποτε δρόμο και μεταφέρει μια οποιαδήποτε εμπειρία πίστης, ιδεολογίας, κουλτούρας.

Αριστερό κόμμα δεν είναι[*]. Τα αριστερά κόμματα δεν εξανεμίζουν συντάξεις και μισθούς, δεν επιβάλλουν αιματηρή λιτότητα, δεν εκπλειστηριάζουν τα σπίτια του κοσμάκη, δεν υποθηκεύουν την εθνική περιουσία, δεν δίνουν μπιρ παρά τις τράπεζες σε ξένους τοκογλύφους, δεν τσουβαλιάζουν μετανάστες σαν ζώα σε παγωμένες σκηνές, δεν κατεβάζουν τα ΜΑΤ να δέρνουν συνταξιούχους.

Δεξιό κόμμα αρνούνται ότι είναι, και μάλλον έχουν δίκιο, παρά τα τακίμια τους με τους ακροδεξιούς και τις αγάπες τους με την Εκκλησία και τα στρατά. Ολημερίς βρίζουν το σύστημα, την Ευρώπη, τον φιλελευθερισμό, τις αστικές αξίες και τους θεσμούς της Δημοκρατίας που τα δεξιά κόμματα σέβονται. Είναι κόμμα μετέωρο στον χρόνο και τον πολιτικό χάρτη.

Ετσι κάνουν το μόνο που τους μένει, να έχουν μονίμως το βλέμμα στραμμένο στο παρελθόν, των άλλων, αφού αυτοί δεν έχουν, γιατί αυτό είναι το δικό τους μέλλον –η μοίρα τους είναι να βαδίζουν αντίστροφα από τους άλλους στη ροή του χρόνου. Γι’ αυτό ασχολούνται με κακοδαιμονίες των προηγούμενων 30 χρόνων αντί να ενδιαφέρονται για το αύριο του τόπου. Γι’ αυτό τους ακούμε να επιστρέφουν εμμονικά στα χρόνια της Χούντας και να κάνουν ξαφνικά μνεία της ταράτσας της Νομικής και των κρατητηρίων της Μπουμπουλίνας όταν εμείς μιλούμε για την αγωνία του μέλλοντός μας – δεν είναι ούτε από νοσταλγία ούτε για φόρο τιμής, είναι ο πραγματικός χρόνος του Μπέντζαμιν.

Για αυτό μιλούν αίφνης, χωρίς πραγματική αφορμή, για τις διώξεις, τις δίκες, τις φυλακίσεις, και τη φρίκη του μετεμφυλιακού κράτους όταν ο υπόλοιπος κόσμος ζει 60 χρόνια μετά – είναι που ο Μπέντζαμιν συνεχίζει να μικραίνει. Και τώρα έχουν φτάσει στον Εμφύλιο και ο πεισιθανάτιος λόγος τους στο απώγειο. Μιλούν σε μία ειρηνική δημοκρατική χώρα της Ευρωπαϊκής Ενωσης για το άδικο αίμα που χύθηκε σε εποχές που όλοι θέλουμε να ξεχάσουμε, μιλούν, σαν να αφορούν το σήμερα, για τις πληγές που η Δημοκρατία μας με κόπο και ωριμότητα επούλωσε, απλώς γιατί ο Μπέντζαμιν έφτασε ήδη στη δεκαετία του ’40. Μιλούν για τον Εμφύλιο γιατί ζουν στον Εμφύλιο, γιατί στην ουσία δεν αναγνωρίζουν στον εαυτό τους καμία υπόσταση έξω από αυτόν.

Και επειδή δεν είναι απλώς ένα παράξενο αγόρι που τραβά τον μοναχικό του αντίστροφο δρόμο στο χρόνο αλλά η κυβέρνηση της χώρας, τον εμφύλιο που συμβαίνει στο άχρονο μυαλό της θεωρεί φυσικό να τον επιβάλει και στη ελληνική κοινωνία και στην πολιτική ζωή της χώρας. Ο Μπέντζαμιν είναι φορέας διχασμού γιατί δεν μπορεί να υπάρξει σε άλλη εποχή και με άλλον τρόπο.

*

[*] Διαφωνώ με τον κ. Πετρουλάκη, υπάρχουν πολλές Αριστερές, ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι παρά μία από αυτές...