αγριμολογος

Αξιόλογα Τύπου

Joseph Beuys, Utopia at the Stag Monuments. Installation view, London 2018

ανθρωπισμός

Το «ανθρωπεύομαι» του Αριστοτέλη σημαίνει να ζης και να συμπεριφέρεσαι σαν άνθρωπος αλλά ο «ανθρωπισμός» έχει πολύ πιο πρόσφατη ιστορία, η λέξη αποδίδει το λατινικό humanismus και η ελληνική μεταγραφή, ο «ουμανισμός», ιστορικά οριοθετεί το Zeitgeist της Αναγέννησης όταν, μετά τον λίγο πολύ θεοκρατικό Μεσαίωνα, η δυναμική επανασύνδεση με την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα παλινόρθωσε τον ανθρώπινο Λόγο και αναγνώρισε στο ανθρώπινο υποκείμενο κυρίαρχη θέση στην παραγωγή, κυριότητα και νομή υπαρξιακού νοήματος.

Αν εξαιρέσει κανείς ορισμένες υβριδικές εκδοχές όπου η ανθρωπιστική στροφή βρήκε τρόπους σύμπλευσης με τις αξίες των θρησκευτικών παραδόσεων, κοινός παρονομαστής όλων των κατοπινών μεταλλάξεων του ουμανισμού είναι η εκκοσμικευτική έμφαση και η εδραία πεποίθηση ότι η πρόοδος εναπόκειται στα ανθρώπινα διανοήματα.

Αλλά αν, πριν από την Επιστημονική Επανάσταση, οι ουμανιστές μπορούσαν να επιμένουν ότι σεπτή κιβωτός τέτοιων διανοημάτων παρέμενε η φιλοσοφική και γραμματολογική παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, η ραγδαία ανάπτυξη των φυσικών επιστημών μετά τον 17ο αιώνα δημιούργησε προϋποθέσεις αναθεώρησης του παλαιού ουμανιστικού μοντέλου. Τα τιμαλφέστερα διανοήματα και το πνεύμα της προόδου τα συν-διεκδικούσε τώρα ένας «επιστημονικός ουμανισμός».

Δεν πρόκειται για οξύμωρο πλην κάτι είχε ψυχανεμιστεί ο ουμανιστής Αινείας Σίλβιος Πικολόμινι (1405-1464) που επέμενε ότι οι θετικές επιστήμες δύσκολα μπορούν να πλαγιάσουν στην ίδια κλίνη με την ανθρωπιστική παιδεία. Και θα ήταν βέβαιος αν μπορούσε να προβλέψει ότι η τεχνολογία θα έβλεπε κάποτε τον άνθρωπο, όπως τον εννoούσε ο ανθρωπισμός, ως μεταβατική κατάσταση στον δρόμο προς τον μετανθρωπισμό (posthumanism).

Αλλά τέτοιος «μετανθρωπισμός» είναι οξύμωρο, κι αφού οι λέξεις κουβαλάν αναπαλλοτρίωτη ιστορία είναι ίσως ακριβέστερο τα μελλούμενα να τα πούμε «μετα-ανθρωπικά».

*

Λεξιλογείον via Το Βήμα της Κυριακής – 05.04.2026

◉

Αξιόλογα Τύπου

Γιάννης Κουνέλης, κατασκευή, άτιτλο, 1979

Τα είπε όλα ο στιχουργός που έγραψε εκείνο το «του μυαλού σου ροκανίδια»

δοξαστικόν

Χρειάστηκαν οι όψιμες εμφάσεις της χριστιανικής δοξολογίας για να καταλήξουν το «δοξάζω» και η «δόξα» στη σημερινή σημασία τους. Το «ου κακώς δοξάζεις» του Πλάτωνα δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από το «έχεις δίκιο», στον καιρό του η «δόξα» έκανε σημασιολογική καριέρα κυρίως ως «γνώμη/άποψη» και στις περιπτώσεις που έπαιρνε την εννοιολογική απόχρωση της «φήμης» η φήμη μπορούσε να είναι είτε για καλό είτε για κακό – μπορούσες, με άλλα λόγια, να πιστώνεσαι με «δόξαν επί σοφία» αλλά και να χρεώνεσαι με «δόξαν επ’ ασεβεία».

Πάντως, τον πιο ύποπτο ρόλο η «δόξα» τον είχε στη φιλοσοφία του Επίκουρου. Στην υλιστικό του σύστημα, όπου το μονοπώλιο της αλήθειας το είχαν οι αισθήσεις, η «δόξα» μοιάζει με δολιοφθορέα που παρεμβάλλεται και αλλοιώνει τα αισθητηριακά δεδομένα. Το αποτέλεσμα στην καλύτερη περίπτωση είναι η παρερμηνεία, στη χειρότερη η φαντασίωση ή η παραίσθηση. Όταν ο μητροκτόνος Ορέστης του Αισχύλου βλέπει μπροστά του τις Ερινύες, η κορυφαία του Χορού (που δεν έχει λόγο να τις βλέπει) τον ρωτάει έκπληκτη «τίνες δόξαι σε στροβούσιν;» (=ποιες παραισθήσεις σε δέρνουν;).

Παραισθήσες, κενοδοξίες και φαντασιώσεις είχε κατά νου και ο ιερός Αυγουστίνος όταν αναφερόμενος στον παγανιστικό εαυτό του πριν από τη συνάντησή του με τον χριστιανισμό γράφει ότι η ψυχή του ήταν γεμάτη με «illusiones» (= ψευδαισθήσεις). Η λατινική λέξη παραπέμπει στα συνώνυμα και συγγενικά του «παιχνιδιού» και είναι αυτή που επικράτησε στη σύγχρονη ορολογία της ψυχιατρικής (illusion, delusion), είναι όμως ενδιαφέρον ότι οι κλινικές περιγραφές τέτοιων καταστάσεων μιλούν για «δοξαστικές διαταραχές» – η πιο γνωστή από τις οποίες είναι ίσως αυτή που πυροδοτείται από υπερβάλλουσα αίσθηση προσωπικής ισχύος και μεγαλείου.

Και δεν προβλέπονται βραβεία για όποιον μαντέψει ποιο είναι το διασημότερο κρούσμα των ημερών μας.

*

[πηγή: Το Βήμα της Κυριακής – 01.02.2026 via Λεξιλογείον: μιλώντας για λέξεις

◉