αγριμολογος

Αξιόλογα Τύπου

Joseph Beuys, Utopia at the Stag Monuments. Installation view, London 2018

ανθρωπισμός

Το «ανθρωπεύομαι» του Αριστοτέλη σημαίνει να ζης και να συμπεριφέρεσαι σαν άνθρωπος αλλά ο «ανθρωπισμός» έχει πολύ πιο πρόσφατη ιστορία, η λέξη αποδίδει το λατινικό humanismus και η ελληνική μεταγραφή, ο «ουμανισμός», ιστορικά οριοθετεί το Zeitgeist της Αναγέννησης όταν, μετά τον λίγο πολύ θεοκρατικό Μεσαίωνα, η δυναμική επανασύνδεση με την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα παλινόρθωσε τον ανθρώπινο Λόγο και αναγνώρισε στο ανθρώπινο υποκείμενο κυρίαρχη θέση στην παραγωγή, κυριότητα και νομή υπαρξιακού νοήματος.

Αν εξαιρέσει κανείς ορισμένες υβριδικές εκδοχές όπου η ανθρωπιστική στροφή βρήκε τρόπους σύμπλευσης με τις αξίες των θρησκευτικών παραδόσεων, κοινός παρονομαστής όλων των κατοπινών μεταλλάξεων του ουμανισμού είναι η εκκοσμικευτική έμφαση και η εδραία πεποίθηση ότι η πρόοδος εναπόκειται στα ανθρώπινα διανοήματα.

Αλλά αν, πριν από την Επιστημονική Επανάσταση, οι ουμανιστές μπορούσαν να επιμένουν ότι σεπτή κιβωτός τέτοιων διανοημάτων παρέμενε η φιλοσοφική και γραμματολογική παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, η ραγδαία ανάπτυξη των φυσικών επιστημών μετά τον 17ο αιώνα δημιούργησε προϋποθέσεις αναθεώρησης του παλαιού ουμανιστικού μοντέλου. Τα τιμαλφέστερα διανοήματα και το πνεύμα της προόδου τα συν-διεκδικούσε τώρα ένας «επιστημονικός ουμανισμός».

Δεν πρόκειται για οξύμωρο πλην κάτι είχε ψυχανεμιστεί ο ουμανιστής Αινείας Σίλβιος Πικολόμινι (1405-1464) που επέμενε ότι οι θετικές επιστήμες δύσκολα μπορούν να πλαγιάσουν στην ίδια κλίνη με την ανθρωπιστική παιδεία. Και θα ήταν βέβαιος αν μπορούσε να προβλέψει ότι η τεχνολογία θα έβλεπε κάποτε τον άνθρωπο, όπως τον εννoούσε ο ανθρωπισμός, ως μεταβατική κατάσταση στον δρόμο προς τον μετανθρωπισμό (posthumanism).

Αλλά τέτοιος «μετανθρωπισμός» είναι οξύμωρο, κι αφού οι λέξεις κουβαλάν αναπαλλοτρίωτη ιστορία είναι ίσως ακριβέστερο τα μελλούμενα να τα πούμε «μετα-ανθρωπικά».

*

Λεξιλογείον via Το Βήμα της Κυριακής – 05.04.2026

◉

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.