αγριμολογος

Οι χήρες του Καβάφη

Το ιστορικό και τα αίτια αυτής της διαμάχης έχουν δημοσιευθεί και σχολιασθεί ποικιλοτρόπως στο Athens Review of books, σε εφημερίδες και σε ιστοτόπους

Του Γιώργη Γιατρομανωλάκη στο Βήμα

Μας έχει διασωθεί μια συζήτηση ανάμεσα σε γνωστό εκδότη (δεν βρίσκεται πλέον στη ζωή) και σε κάποιους μελετητές και ερευνητές της νεότερης λογοτεχνίας μας. Θέμα της συζήτησης οι χήρες των λογοτεχνών (διασήμων και μη) και η επιμονή πολλών από αυτές να διαχειρίζονται το αρχείο των νεκρών συζύγων τους κατά το δοκούν. Κάποιες προέβαλλαν παράλογες απαιτήσεις, οικονομικού κυρίως χαρακτήρος. Αλλες προέτασσαν λόγους προσωπικούς, άλλες έδειχναν αδικαιολόγητη καχυποψία κ.λπ. Ο εκδότης άκουγε σιωπηλός τους συνομιλητές του και, σαν τελείωσαν οι καταγγελίες και τα παράπονα, γύρισε και τους είπε: «Καλά. Παραπονιέστε εσείς, που έχετε να κάνετε με μια χήρα. Τι να πω κι εγώ που πρέπει να αντιμετωπίζω όλες τις χήρες του καβάφη»!

Αυτή η παλαιά ιστορία φαίνεται να επαναλαμβάνεται στις μέρες μας, καθώς τους τελευταίους μήνες έχει ξεσπάσει μια αχρείαστη και καθόλου κολακευτική διαμάχη ανάμεσα στους νέους κτήτορες του αρχείου καβάφη, δηλ. το Ιδρυμα Ωνάση, και σε παλαιούς μαθητές και συνεργάτες του Γ. Π. Σαββίδη, όπως και σε μελετητές του ποιητή. Θυμίζω ότι μετά τον θάνατο του Σαββίδη η κυριότητα του αρχείου περιήλθε στους κληρονόμους του, οι οποίοι το πούλησαν στο Ιδρυμα.

Το ιστορικό και τα αίτια αυτής της διαμάχης έχουν δημοσιευθεί και σχολιασθεί ποικιλοτρόπως στο Athens Review of books, σε εφημερίδες και σε ιστοτόπους. Κρίσιμο σημείο της διαμάχης υπήρξαν δύο εξώδικες επιστολές, η μία από τους κληρονόμους του αρχείου, η δεύτερη από το Ιδρυμα Ωνάση προς τον Μιχάλη Πιερή, μαθητή και συνεργάτη του Σαββίδη. Αιτία: ο Πιερής το καλοκαίρι του 2016 δημοσιεύει στο περιοδικό Κονδυλοφόρο τον «Αναλυτικό και ειδολογικό Κατάλογο του αρχείου καβάφη», έργο που συνυπογράφεται και από τον Σαββίδη. Αλλωστε η ιδέα, η μέθοδος, η αρχική ταύτιση του περιεχομένου κάθε χειρογράφου και η συνθηματική τιτλοφόρησή του ανήκαν σε αυτόν. Αποτέλεσμα των εξωδίκων: ο Κονδυλοφόρος (με τον «Κατάλογο) αποσύρεται από την κυκλοφορία. Το κλίμα βαρύνεται περισσότερο όταν τον Νοέμβριο του 2016 η Νταϊάνα Χάας και η Ρενάτα Λαβανίνι, οι οποίες από την εποχή του Σαββίδη ετοιμάζουν εκδόσεις για τα καβαφικά αυτοσχόλια και τα 154 ποιήματα και τις παραλλαγές τους, λαμβάνουν επιστολές από το Ιδρυμα με τις οποίες τους ζητούν να παραδώσουν όσα τμήματα του αρχείου έχουν στην κατοχή τους «έστω και αν είναι φωτογραφίες ή άλλου είδους αντίγραφα…». Μάλιστα, το Ιδρυμα σε επιστολή του στην Χάας αντιτίθεται σε οποιαδήποτε δημοσίευση σχετίζεται με το αρχείο, ακόμη και αν η σχετική εργασία είχε αρχίσει πριν από την απόκτηση του αρχείου. Η συγκατάθεσή του για τυχόν δημοσίευση «δίδεται ή όχι ανάλογα με την αξία της = on the basis of its merits»! Με απλά ελληνικά: αν μας αρέσει η υπό δημοσίευση εργασία λέμε ναι. Αλλιώς λέμε όχι!

Στο «Βήμα» της περασμένης Κυριακής (30/4/17) η Λαμπρινή Κουζέλη συνόψισε με τρόπο, πιστεύω, σαφή και αντικειμενικό το χρονικό της διαμάχης περί το αρχείο. Επιπλέον, έδωσε βήμα τόσο στον Μ. Πιερή όσο και στους υπευθύνους του Ιδρύματος να εκθέσουν τις απόψεις τους. Τι προέκυψε από αυτή την έρευνα; Το Ιδρυμα αρνήθηκε κατηγορηματικά πως έχει οποιαδήποτε πρόθεση να χειραγωγήσει τις καβαφικές έρευνες, όπως αρχικά διαφάνηκε τόσο από τις εξώδικες επιστολές προς τον Πιερή όσο και από τις επιστολές προς τη Χάας και τη Λαβανίνι. Ο Πιερής επανέλαβε τη θέση του: ο Κατάλογος είχε αρχίσει να συντάσσεται πολύ προτού πεθάνει ο Σαββίδης. Μάλιστα, προτού ακόμη πουληθεί το αρχείο, ο Κατάλογος ήταν έτοιμος να κυκλοφορήσει. Η έκδοση σταμάτησε επί του πιεστηρίου. Μετά ήρθε το Ιδρυμα και τα εξώδικα. Αποτέλεσμα: μέσα στο 2017 το Ιδρυμα δημοσιοποιεί ηλεκτρονικά τον Κατάλογο, όπως είχε πλέον οριστικοποιηθεί από τον Πιερή. Η μόνη πρωτοτυπία ήταν να αφαιρεθούν κάποιοι αστερίσκοι από ορισμένα λήμματα που εδήλωναν ότι το σχετικό λήμμα αφορούσε δημοσιευμένο ή μη υλικό! Για την ιστορία, σήμερα κυκλοφορούν τέσσερις (4) Κατάλογοι του αρχείου!

Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κάποιος την αιτία της διαμάχης. Μολονότι το αρχείο πουλήθηκε στο Ιδρυμα, στα χέρια των τριών συνεργατών του Σαββίδη παρέμεναν εργασίες in progress. Τα πνευματικά δικαιώματα των εργασιών αυτών δεν ανήκουν στο Ιδρυμα. Αλλωστε τα πνευματικά δικαιώματα, ακόμη και στο πρωτότυπο έργο του καβάφη, έχουν πάψει να ισχύουν. Κατά τους νομικούς, τα όποια πνευματικά δικαιώματα δημιουργούνται στο εξής «αφορούν την επιμέλεια ή τον σχολιασμό μελετητών στο έργο του [καβάφη]» («Βήμα», ο.π.). Αυτό σίγουρα το γνωρίζει το Ιδρυμα.

Η παρούσα αναγκαστικά απλοποιημένη ιστορία του αρχείου έχει, όπως φαίνεται, και άλλες παραμέτρους. Αρχικά το Ιδρυμα έδειξε μια νεοπλουτίστικη επιδειξιομανία όταν απέκτησε το αρχείο. Είδαμε χαρωπές διαφημίσεις στα μέσα μαζικής συγκοινωνίας και εκκωφαντικές αναγγελίες για μια νέα, πρωτοπόρα, ριζοσπαστική ερμηνεία του ποιητή. Οργανώθηκαν φιλολογικές φιέστες όπου οι νεοεμφανιζόμενοι avant – garde Cavafistas έθαψαν όλους τους πριν από αυτούς καβαφιστές. Υπό την σκέπη του Ιδρύματος.

Εν κατακλείδι: το υλικό σώμα του αρχείου ανήκει στο Ιδρυμα Ωνάση. Ομως τόσο ο Κατάλογος, όσο και οι αναμενόμενες εργασίες της Χάας και της Λαβανίνι δεν είναι μέρος του αρχείου. Τουναντίον: είναι εργασίες που συνιστούν νέα πνευματικά δικαιώματα. Ας φρόντιζε το Iδρυμα! Ας ήλεγχε τι αγόραζε. Τώρα τι σκέπτεται να κάνει; Θα αντιδράσει με εξώδικα; Θα ακούσει τους Cafavistas; Το Ιδρυμα Ωνάση, σοβαρό καθ’ όλα, υπηρετεί πολλαπλώς τον χειμαζόμενο ελληνικό λαό. Τα γράμματα. Τις τέχνες. Στην προκειμένη περίπτωση έχει διαπράξει λάθη. Εχει τη θέληση και το θάρρος να τα διορθώσει; Θα αποδείξει έτσι ότι δεν είναι μια νεόκοπη χήρα του Κ. Π. καβάφη.

Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [1]
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [2]
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [3]

Συνοπτικό σχόλιο σε μια διαμάχη

Ένα αρχείο ενός συγγραφέα, όσο μεγάλος κι αν είναι, δεν αποκτάται από ένα Ίδρυμα κοινής ωφελείας για να διαφημίσει το Ίδρυμα

Του Νάσου Βαγενά στο Βήμα

Με αφορμή το εξαίρετο ρεπορτάζ της Λαμπρινής Κουζέλη στο «Βήμα» της περασμένης Κυριακής («Το τίμιο ξύλο του καβάφη») για τη διαμάχη που έχει ξεσπάσει για το «Αρχείο καβάφη» θα μπορούσε κανείς να πει τα εξής:

Ένα αρχείο ενός συγγραφέα, όσο μεγάλος κι αν είναι, δεν αποκτάται από ένα Ίδρυμα κοινής ωφελείας για να διαφημίσει το Ίδρυμα. Δεν αγοράζεται για να προβάλλει το Ίδρυμα μέσω της προβολής του συγγραφέα, ιδίως όταν αυτός δεν έχει ανάγκη προβολής. Δεν αγοράζεται για να κατευθύνει τη μελέτη του έργου του συγγραφέα προς κατευθύνσεις της επιλογής του Ιδρύματος.

Το Ιδρυμα Ωνάση αγοράζοντας το «Αρχείο καβάφη» από τους κληρονόμους του προηγούμενου κατόχου του έκανε ακριβώς αυτά που δεν έπρεπε: Ανακοίνωσε με τυμπανοκρουσίες το απόκτημά του μεταφέροντάς το στην έδρα του με τιμές Αγίου Φωτός. Αρχισε πάραυτα την επιχείρηση της αυτοδιαφήμισης μέσω της διαφήμισης του «Αρχείου», διά των προγραμματιζόμενων από τον «Επιστημονικό Σύμβουλό» του (Δ. Παπανικολάου) «δράσεων του Αρχείου καβάφη» (όπως τις βάφτισε το Ιδρυμα), οι οποίες δεν έχουν οργανική σχέση με το «Αρχείο», αφού θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν και χωρίς αυτό. Και έδειξε με τις έως τώρα «δράσεις του Αρχείου» ότι προσπαθεί να οδηγήσει την καβαφική κριτική προς μιαν ορισμένη κατεύθυνση.

Ως προς τα δύο πρώτα παραπάνω «δεν», αναφέρω, χαρακτηριστικά, ότι οι δύο πρώτες «δράσεις» του «Αρχείου» μετά την αγορά του από το Ιδρυμα Ωνάση (τέλος του 2012) ήταν: 1) η «παραχώρηση» ή πώληση στη Διεύθυνση Κρατικών Λαχείων (Μάρτιος 2013) μιας ρετουσαρισμένης επί το νεανικότερον φωτογραφίας του καβάφη (στην αρετουσάριστη μορφή της πολυδημοσιευμένη ήδη από το 1930), με την υποχρέωση να αναγράφεται στο λαχείο η προέλευσή της από το «Αρχείο» (ως εάν αυτό κατείχε το κοπιράιτ της)· και 2) το γνωστό φιάσκο με τους τεραστίων διαστάσεων, στις πλευρές των τρόλεϊ, αποκομμένους από τα συμφραζόμενά τους και με αλλοιωμένο σε κάποιους νόημα, καβαφικούς στίχους (Οκτώβριος 2013). Ως προς το τρίτο «δεν», αρκεί να αναφερθεί η επίσης τεραστίων διαστάσεων (σε μέγεθος σελίδας εφημερίδας) διαφήμιση της «δράσης» με τίτλο «Από τους καβαφιστές στους Cavafistas» (6-4-2014), με την οποία αναγγελλόταν η μετάβαση, μέσω του Ιδρύματος Ωνάση, σε μια νέα εποχή καβαφικής κριτικής.

Οτι η «δράση» αυτή αποτελούσε τα επίσημα εγκαίνια της νέας εποχής δηλωνόταν από το γεγονός ότι, παρά την πολυδιαφημιζόμενη από το Ιδρυμα «ανοιχτότητα και προσβασιμότητα του Αρχείου καβάφη» για όλους, με σκοπό την «πληθυντικότητα και πολυδυναμικότητα» των αναγνώσεων της καβαφικής ποίησης, συμμετείχαν σε αυτήν μόνο Cavafistas (εν αναπτύξει και εν εκκολάψει), ενώ αποκλείστηκαν οι αποκαλούμενοι περιφρονητικά από τον «Επιστημονικό Σύμβουλο» «καβαφιστές», ως ασχολούμενοι μόνο «με τη στατική έκδοση των κειμένων του καβάφη ή τους μικροφιλολογικούς καβγάδες για το μήκος των στίχων του». Αμέσως μετά άρχισαν και οι εργασίες (30-9-2014) της νέας εποχής, με την κατάθεση μιας κύριας πλατφόρμας των κατευθύνσεών της: την παρουσίαση του βιβλίου του «Επιστημονικού Συμβούλου» για τον καβάφη, θέμα του οποίου είναι, όπως ακριβώς το προσδιορίζει ο συγγραφέας του, «ο ομοφυλόφιλος (ή ο κουίρ, ή ο πούστης, ή η αδερφή) καβάφης και η ποιητική της σεξουαλικότητας» (βλ. σελίδα 90 του βιβλίου του). Ακολούθως, και άλλες «δράσεις του Αρχείου καβάφη» σχεδιάστηκαν για την ανίχνευση «των πολλαπλών διασυνδέσεων των ποιημάτων του καβάφη με τη σωματικότητα και τη σεξουαλικότητα».

Παράλληλα, προφανώς προς διασφάλιση του ομόρροπου των νέων κατευθύνσεων, το Ιδρυμα αποφάσισε να θυσιάσει ένα ακόμη ποσοστό της «ανοιχτότητας» και της «πληθυντικότητας» της έρευνας στο «Αρχείο». Απέστειλε εξώδικο (7-9-2016) και επιστολές (17-10-2016) προς όσους μελετητές του «Αρχείου» είχαν αναλάβει να εκπονήσουν εργασίες πριν από την αγορά του από το Ιδρυμα Ωνάση (τις είχαν ολοκληρώσει ή δουλεύουν ακόμη πάνω σε αυτές), με σκοπό να ελέγξει (ως εάν είχε αυτό το δικαίωμα, μάλιστα και αναδρομικά) την ποιότητά τους, προκειμένου να αποφασίσει αν θα επέτρεπε ή όχι τη δημοσίευσή τους. «Η συγκατάθεσή μας για τη δημοσίευση οποιασδήποτε εργασίας (οποιασδήποτε μορφής) οποιουδήποτε υλικού που σχετίζεται με το Αρχείο καβάφη», καταλήγει η επιστολή, «δίδεται ή όχι ανάλογα με την αξία της» («on the basis of its merits»).

Αυτό το τελευταίο έκανε το ποτήρι να ξεχειλίσει προκαλώντας την αντίδραση, όχι μόνο των άμεσα θιγομένων, αλλά και άλλων καβαφιστών. Με κείμενά τους στην Athens Review of Books (Νοέμβριος 2016, Φεβρουάριος 2017) επέκριναν την εσφαλμένη και ιδιοτελή χρήση του «Αρχείου» από το Ιδρυμα. Η παραπλανητική ως προς την «ανοιχτότητα του Αρχείου» απάντηση του Ιδρύματος (ARB, Φεβρουάριος) προκάλεσε την οργισμένη και συντονισμένη ανταπάντηση των επικριτών του (ARB, Απρίλιος). Το Ιδρυμα Ωνάση, διά του «Project Manager» του «Αρχείου» πάντα (ο προϊστάμενός του «Επιστημονικός Σύμβουλος» παραμένει όλο αυτό το διάστημα κρυπτόμενος) προσπάθησε – στο ρεπορτάζ της κυρίας Κουζέλη – να πείσει ότι η κατηγορία περί ελέγχου της αξίας της έρευνας οφείλεται σε παρανόηση. «Η έννοια του «on the basis of its merits»», ισχυρίζεται, «είναι ότι, όταν πρόκειται για αυτοτελείς δημοσιεύσεις τεκμηρίων, θεωρούμε αυτονόητη την πρότερη συνεννόηση με το Αρχείο καβάφη, ώστε να τηρηθεί η πρακτική της ισότιμης ανοιχτής έρευνας».
Ο νοών νοείτω.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Διαβάστε επίσης:
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [1]
Η διαχείριση του Αρχείου Καβάφη [2]