[λάβετε θέση απέναντι στην επιστήμη·

10/01/2022 § Σχολιάστε

Λαβετε θεση απεναντι στη θεωρια της εξελιξης του φαινομενου της ζωης και του ανθρωπου.

Ο αντιδαρβινισμός που μας ταλαιπωρεί

Για δεκάδες χρόνια βιολόγοι και γιατροί αγωνίζονται για περισσότερο μερίδιο επιστημών της ζωής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση – εις μάτην.

Μήπως η αναποτελεσματικότητα των μέτρων κατά του κορωνοϊού, η άρνηση του εμβολιασμού, οι θεωρίες συνωμοσίας και η αμφίσημη στάση κάποιων εκκλησιαστικών παραγόντων έχουν να κάνουν, σε κάποιο βαθμό, με αυτό το έλλειμμα όχι μόνο στην παιδεία αλλά και στην πληροφόρηση του κοινού; Το ερώτημα είναι εύλογο και η απάντηση σύνθετη.

Σε μια δημοσκόπηση με το ερώτημα «δέχεστε τη θεωρία της εξέλιξης;», που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science τo 2006, το ποσοστό του ΝΑΙ για την Ελλάδα ήταν 54%. Από τις 33 χώρες που περιελάμβανε η μελέτη, έξι είχαν χαμηλότερο ποσοστό: Λιθουανία (50), Βουλγαρία (49), Λετονία (47), Κύπρος (46), ΗΠΑ (42) και Τουρκία (28). Σε τρεις από τις παραπάνω χώρες (Ελλάδα, Βουλγαρία, Κύπρος) η Ορθοδοξία είναι το κοινότερο θρήσκευμα. Νεότερα στοιχεία υπάρχουν και για άλλες έξι ευρωπαϊκές χώρες στις οποίες η Ορθοδοξία αποτελεί το κύριο θρησκευτικό στοιχείο: Ρωσία (65), Σερβία (61), Γεωργία (58), Ρουμανία (56), Ουκρανία (54) και Λευκορωσία (43) (τα ποσοστά είναι εκτιμήσεις από διαγράμματα και επομένως μπορεί να διαφέρουν ελαφρώς από τα πραγματικά νούμερα που δεν είναι διαθέσιμα). Και στις εννέα ορθόδοξες χώρες το ποσοστό είναι κατώτερο από τον μέσο όρο (69%) των 25 μη ορθοδόξων χωρών της Ευρώπης. Η πιθανότητα να είναι τυχαία αυτή η κατανομή των ποσοστών μεταξύ ορθοδόξων και μη ορθοδόξων χωρών είναι 3:10.000. Η σχέση είναι αιτιώδης, αλλά ποια είναι τα αίτια;

Δεν υπάρχει τίποτε στο δόγμα ή στην ιστορία της Ορθοδοξίας που να την καθιστά περισσότερο εχθρική προς τη θεωρία της εξέλιξης απ’ ό,τι τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ή τον Προτεσταντισμό. Δεν έχει στήσει Ιερές Εξετάσεις, δεν έχει εμπλακεί σε ενδο-χριστιανικούς πολέμους. Φρενάρισε όμως, σε συνδυασμό με την οθωμανική κυριαρχία, την έλευση της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού και έμεινε αμέτοχη στη διαμόρφωση του δυτικού πολιτισμού, ένα βασικό χαρακτηριστικό του οποίου είναι ο διαχωρισμός της πολιτειακής και της θρησκευτικής εξουσίας. Κατολίσθησε έτσι στην ομάδα των φονταμενταλιστών του Αμερικανικού Προτεσταντισμού και του Ισλάμ, όπου πρέπει να ανατρέξουμε για να βρούμε ποσοστά κατώτερα εκείνων που σπιλώνουν τη χώρα μας. Και όμως δεν έχουμε τίποτε το κοινό με τον ρατσισμό του πρώτου ή τον υποβιβασμό της γυναίκας του δεύτερου, για να αναφέρω μόνο δύο χαρακτηριστικά. Το ότι τα ποσοστά μας βάζουν στην ίδια κατηγορία μας αδικεί στην καλύτερη περίπτωση, μας υποτιμά στη χειρότερη.

Τι πρέπει να γίνει; Η Εκκλησία της Ελλάδος οφείλει να διαμορφώσει και να διακηρύξει μια ξεκάθαρη θέση έναντι της θεωρίας της εξέλιξης, όπως έκανε η Ρωμαιοκαθολική το 1996. Η σιωπή ισοδυναμεί με άρνηση. Κανένα θρησκευτικό δόγμα και καμιά ιδεολογία δεν μπορεί να μονοπωλήσει τις κοινωνίες. Η διαφορετικότητα είναι νόμος της φύσης και η συνύπαρξη με το διαφορετικό απαιτεί τη συνεννόηση και τη συνεργασία. Η φυσική επιστήμη αποτελεί ένα συμπαγές σώμα.

Το να δεχόμαστε την ιατρική που είναι μέρος της βιολογίας και να απορρίπτουμε τη θεωρία της εξέλιξης, που είναι η θεμελιώδης αρχή της βιολογίας, αποτελεί αντίφαση.

Προβάλλουμε, από άγνοια ή σκοπιμότητα, μια όψη της θεωρίας της εξέλιξης, τον ανταγωνισμό μεταξύ ατόμων και ειδών. Αλλά αποσιωπούμε την εξελικτική ερμηνεία του αλτρουισμού και της ενσυναίσθησης που βρίθουν στο ζωικό βασίλειο και στον άνθρωπο – μια άλλη αντίφαση. Μέσα από την εξέλιξη, η επιστήμη αποκαλύπτει τα βαθιά αίτια του ψυχισμού του ανθρώπου και δείχνει ότι η ζυγαριά γέρνει προς τη συνεργασία και την κοινωνικότητα (παράδειγμα η εργασία του Νικόλα Χρηστάκη, όπως την παρουσιάζει στο βιβλίο του «Προσχέδιο»). Εφοδιάζει έτσι με εργαλεία όσους είναι ταγμένοι στην υπηρεσία της κοινωνίας.

Η Εκκλησία είναι κύρια δύναμη προς αυτή την κατεύθυνση. Η επιστήμη καταθέτει την προσφορά της και αναμένει ανταπόκριση. Πρόσφατα, η προκλητικότητα της γείτονος χώρας μας έκανε να κραυγάζουμε εναγωνίως προς τους εταίρους μας ότι τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ενωσης βρίσκονται απέναντι από την ακτή της Μικράς Ασίας. Παράλληλα, κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τους υπενθυμίζουμε ότι τα πολιτισμικά σύνορα της Ευρώπης αφήνουν έξω τα Βαλκάνια. Και αυτό αποτελεί μια άλλη αντίφαση.

Οι αντιφάσεις έχουν κοινό τροφό: το ιστορικό φορτίο που δεν μπορούμε να αποτινάξουμε από τις πλάτες μας. Τις ζούμε καθημερινά ως δυσπιστία (καμιά φορά και εχθρότητα) στην επιστημονική γνώση, δεισιδαιμονίες, προτιμήσεις για εύκολες λύσεις. Ο κορωνοϊός τις έφερε στο προσκήνιο με δραματικό τρόπο. Ομως δεν μπορούμε να ζούμε εσαεί μέσα σε αντιφάσεις. Το κόστος είναι μεγάλο, υποβιβάζει την ποιότητα της ζωής μας και πριονίζει τη θέση μας μέσα στον πολιτισμένο κόσμο.

Επαναλαμβάνω την έκκληση προς όσους έχουν ή μπορούν να έχουν ρόλο. Λάβετε θέση απέναντι στην επιστήμη, λάβετε θέση απέναντι στη θεωρία της εξέλιξης του φαινομένου της ζωής και του ανθρώπου.

*

Ο ©Λευτέρης Ζούρος στην Καθημερινή, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, πρόεδρος της Ελληνικής Εξελικτικής Εταιρείας.

⚙︎

[Η Ελλάδα δεν είναι υπόλογη στην ευρωπαϊκή συνείδηση για το μεταναστευτικό ·

12/11/2021 § Σχολιάστε

Η σονάτα των φαντασμάτων

Ένα εξαιρετικό κείμενο-τροφή για σκέψη, του Τάκη Θεοδωρόπουλου στην Καθημερινή

Δεν κρατούσε μαγικό ραβδάκι. Είχε όμως ντυθεί καταλλήλως, με το κόκκινο καπέλο της και την ασορτί της προστατευτική μάσκα, σαν καρδινάλιος. Το ραβδάκι δεν το χρειαζόταν. Της έφτανε η δύναμη των λέξεων. «Λέτε ψέματα» και οι δύο. Οι δύο ήσαν ο Ολλανδός και ο Ελληνας πρωθυπουργός. Ο δεύτερος, ο Μητσοτάκης δεν λέει μόνον ψέματα. Μας κακοποιεί και με τον ναρκισσισμό του. Πόσους μετανάστες απωθεί κάθε μέρα η Ελλάδα; Ευτυχώς για την ίδια δεν είχε απέναντί της τον Τσίπρα. Αυτός, όταν του εξηγούσαν τι του έλεγε, θα κατέβαινε, θα της φιλούσε το χέρι και θα της έλεγε: «Μάνταμ Μπέχελ άι λάβ γιου. Δέι μέιντ μπόρντερς ιν δε σι, δε φάσιστς. Δε σι, νο μπόρντερς χας, Αϊ σέι». Και όλα θα τέλειωναν εκεί. Ισως να της έδιναν τιμητικά και την ελληνική υπηκοότητα. Ομως δεν θα ξεσήκωνε τα φαντάσματα που από χθες μάς παίζουν τη σονάτα τους. Ο Παπαδημούλης επικεφαλής, όμως αυτός δικαιολογείται διότι ειδικεύεται στο real estate. Υπερασπιστές της από τον κ. Βαλλιανάτο, τον κ. Λιάκο ως τον κ. Δημητρά. Μ’ αυτόν τον τελευταίο έχω προσωπική σχέση. Θα ήθελα να μπορώ να τον αποκαλώ «προσωπικό μου μηνυτή», όμως με απατά, μοιράζοντας μηνύσεις δεξιά κι αριστερά. Πάντως ο κ. Δημητράς απεκάλυψε τον λόγο που ο πρωθυπουργός οργίσθηκε όταν η κυρία Μπέχελ τον αποκάλεσε ψεύτη και νάρκισσο. Ανήρτησε βίντεο όπου η εν λόγω δημοσιογράφος αποδεικνύει τη συνεργασία των ελληνικών αρχών με το καθεστώς Μιλόσεβιτς – Κάραζιτς. Τι έχετε να πείτε γι’ αυτό κ. Μητσοτάκη;

Κάθε χώρα έχει την «πολιτική ορθότητα» που της αντιστοιχεί. Η Αμερική τη δική της στα πανεπιστήμια, η Ευρώπη τη δική της μεταφρασμένη απ’ την Αμερική. Η Ελλάδα μας είναι καταδικασμένη, ως συνήθως, να μεταφράζει απ’ τη μετάφραση. Ευτυχώς, προς το παρόν τουλάχιστον, είναι ένα περιθωριακό ρεύμα που μαγνητίζει την Αριστερά και κάποια μειονότητα φιλελευθέρων, όπως τους μαγνητίζει το περιθώριο. Δυστυχώς όμως η χώρα μας ζει την υποκρισία της πολιτικής ορθότητας στο πετσί της. Τολμούν να μας πουν οι θρασύδειλοι με ποιον άλλον τρόπο μπορείς να ελέγξεις τα σύνορά σου, που είναι και σύνορα της Ευρώπης, χωρίς απωθήσεις;

Η Ελλάδα δεν είναι υπόλογη στην ευρωπαϊκή συνείδηση για το μεταναστευτικό. Λάθη πολλά, κακοτεχνίες ακόμη περισσότερες, όμως ένα βάρος που δεν το σήκωσε καμιά άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Ας μας πει η κυρία με το κόκκινο καπέλο και οι Ελληνες εραστές της τι έπρεπε να γίνει και δεν έγινε; Κι αν τους έλειψαν οι ανοιχτές αγκαλιές του 2015, απλώς παραδέχονται ότι δεν καταλαβαίνουν ποια είναι η Ελλάδα του 2021. Μια χώρα που παλεύει να αγαπήσει τον εαυτό της, απαλλαγμένη απ’ τις ενοχές της ξενοφοβίας και του ρατσισμού, που πάλεψαν να της φορτώσουν οι καλοθελητές της πολιτικής ορθότητας.

⚙︎

[έτοιμοι όλοι από καιρό, περίμεναν ·

19/05/2021 § Σχολιάστε

©Δημήτρης Χαντζόπουλος, Καθημερινή 18.05.2021

«Σχετικά με τη φωτογραφία της ΠτΔ δίπλα φράχτη στον Έβρο. Προσπαθώ να καταλάβω. Υποθέτω όσοι αντιδρούν δεν θα ήθελαν καθόλου φράχτη. Τους ενοχλεί όμως ο φράχτης ως φυσικό και συμβολικό αντικείμενο ή τα σύνορα εν γένει; Αν δηλαδή τα σύνορα προστατεύονταν από κάποιο αόρατο ηλεκτρονικό σύστημα δεν θα είχαν πρόβλημα (το λέω γι΄αυτούς που λένε ότι τους ενοχλεί ο συμβολισμός του φράχτη); Νομίζω θα είχαν, οπότε είναι προφανές ότι μάλλον, εν ονόματι των ανθρώπινων δικαιωμάτων και ενός ιδιάζοντος κοσμοπολιτισμού, δεν θα ήθελαν καθόλου σύνορα. Να θυμόμαστε όμως, αυτό που έχει πει η Arendt, ότι τα δικαιώματα ως πρότερα κάθε πολιτικής συγκρότησης και εκτός πολιτικών συγκρούσεων, αποκτούν μεταφυσικό χαρακτήρα και δεν προστατεύουν ουσιαστικά. Οι δημοκρατικές λειτουργίες εντός των εθνικών κρατών προστατεύουν τα δικαιώματα και τους πολίτες. Αν δεν υπάρχουν δημοκρατικά κράτη, δηλαδή σύνορα, δεν υπάρχει αποτελεσματικός δημοκρατικός έλεγχος για την προστασία των δικαιωμάτων.

Είναι άλλο να διεκδικείς και να έχεις ως κράτος διαδικασίες που υποδέχονται με ελεγχόμενο τρόπο (εκτός εάν υπάρχουν έκτακτες συνθήκες όπως πόλεμος) πρόσφυγες και μετανάστες (να μην είσαι περίκλειστη χώρα), και άλλο στην ουσία να μην έχεις σύνορα. Στον Έβρο εκτιμήθηκε από διαδοχικές κυβερνήσεις (και του Συριζα) ότι επιχειρησιακά ο φράχτης είναι αποτελεσματικός απέναντι σε έναν προβληματικό γείτονα. Δεν χαρακτηρίζουν οι φράχτες τη χώρα -δεν υπάρχουν φράχτες π.χ., στα βόρεια σύνορα, παρότι υπάρχουν σύνορα. Είναι ένα επιχειρησιακό μέτρο που δηλώνει τη θέση της χώρας απέναντι σε οργανωμένες προσπάθειες παραβίασης των συνόρων της. Αυτό υποθέτω υπερασπίστηκε και η ΠτΔ.»

[Βάσω Κιντή, Καθηγήτρια Φιλοσοφίας της Επιστήμης και Αναλυτικής Φιλοσοφίας στο τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ.

*

«Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου πήγε στον φράχτη στον Έβρο, ανάμεσα σε άλλους σταθμούς του ταξιδιού της. Η φωτογραφία την έδειξε δίπλα στη συγκεκριμένη κατασκευή. Και πάνω σε αυτό το στιγμιότυπο, βγήκε στον αέρα μια ολόκληρη σημειολογία περί τραμπισμού, ακροδεξιάς, υποταγής στην ‘εθνική κρατική’ ιδεολογία. Λες και η Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι μόνο μια φωτό δίχως λόγο, δίχως αλληλουχία παρεμβάσεών της σε διάφορα ζητήματα Λογική φτηνής σοσιαλμηντιακής εκστρατείας λοιπόν. Και στο βάθος η ενόχληση γιατί κάποιος/ α μπορεί να είναι προοδευτικός και συγχρόνως να μη θεωρεί τα σύνορα ντροπή. Οι φράχτες είναι λύπη πάντα, το ίδιο όμως και οι περιπέτειες των κρατών και των ανταγωνισμών και τα ανθρώπινα δράματα. Και η Πρόεδρος της Δημοκρατίας, απ όσο είδα, δεν χαίρεται δίπλα στον φράχτη, ούτε το απολαμβάνει. Μόνο στη φαντασία όσων ήταν έτοιμοι από καιρό και περίμεναν.

[Νίκος Σεβαστάκης, Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ

 

[για την ιδεολογική ταυτότητα του λογοτέχνη – σημείο αναφοράς για την αντίσταση σε κάθε δογματισμό ·

12/05/2021 § Σχολιάστε

Ηταν ο Αρης Αλεξάνδρου αναρχικός;

Εδώ και τουλάχιστον δύο δεκαετίες ο Αρης Αλεξάνδρου (1922-1978) είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένας μείζων δημιουργός της νεοελληνικής λογοτεχνίας: είναι ένας ιδιότυπος θρύλος της ελληνικής πνευματικής ζωής. Ενα εξακολουθητικό σημείο αναφοράς για την αγωνία της ουμανιστικής αντίστασης σε κάθε ολοκληρωτισμό και κάθε δογματισμό.

Το εκπληκτικό, όσο και σπαρακτικό, «Κιβώτιο» λογαριάζεται σχεδόν από όλους (κατά την εκτίμησή μου δικαίως) ως το σημαντικότερο νεοελληνικό μυθιστόρημα. Τα αιμορραγικά ποιήματά του (που στις πρώτες τους εκδόσεις εκδίδονταν εκτός εμπορίου από ανύπαρκτους εκδοτικούς οίκους, καθώς δεν υπηρετούσαν καμία κομματική ή αισθητική γραμμή) κατακτούν όλο και περισσότερους παθιασμένους αναγνώστες στις φυγόκεντρες γωνίες του Διαδικτύου. Οι θεμελιακές μεταφράσεις του, ιδίως στον Ντοστογιέφσκι και στους Ρώσους κλασικούς (με τις οποίες ο ίδιος τόσο βασανιστικά και επώδυνα βιοπορίστηκε), έχουν μεγαλώσει τουλάχιστον τέσσερις γενιές αναγνωστών και συνεχίζουν ακάθεκτες.

Ο δε πολιτικός στοχασμός του Αρη Αλεξάνδρου, που εκφράζεται τόσο με το λογοτεχνικό έργο του όσο και με τα δοκιμιακά του κείμενα, από περιθωριακή έκφραση ενός παντοειδώς αποκλεισμένου αυτοεξόριστου βρίσκεται πλέον όλο και περισσότερο στο κέντρο της πολιτικής (ή, σωστότερα, της βιοπολιτικής) συζήτησης των καιρών μας.

Τι είναι «Αριστερά»

Η βασανισμένη ζωή του Αρη Αλεξάνδρου, ο τιτάνιος αγώνας του να εναρμονίσει τη ζωή και το έργο του σύμφωνα με τις ηθικές αρχές του, η απομόνωση που βίωσε καθώς αρνήθηκε τόσο τον καπιταλισμό όσο και τον κομμουνισμό, τόσο το «Εθνος» όσο και το «Κόμμα», τόσο τον στρατό όσο και κάθε πολιτική ορθοδοξία, καταγράφηκαν υποδειγματικά στο θεμελιακό βιογραφικό βιβλίο του (φίλου και συνεργάτη του) δοκιμιογράφου Δημήτρη Ραυτόπουλου «Αρης Αλεξάνδρου: ο εξόριστος» (Θεμέλιο, 1996). Το βιβλίο αυτό διαβάστηκε ευρύτατα και επανατοποθέτησε τον Α.Α. στο προσκήνιο μιας νέας αναστοχαστικής συζήτησης για το τι είναι και τι δεν είναι «Αριστερά». Και δεν είναι λίγοι οι φιλελεύθεροι διανοητές που, ενθουσιασμένοι από τον πυρακτωμένο αντιμαρξισμό και αντικομμουνισμό του Αλεξάνδρου (ιδίως όπως εκφράζεται στο «Κιβώτιο»), είδαν σε αυτόν έναν στοχαστή-συγγραφέα που, έστω και φυγόκεντρα, εντάσσεται στη φιλελεύθερη παράδοση.

Πριν από μερικά χρόνια κυκλοφόρησε και μια νέα πρόταση – αυτή τη φορά για τη συμπερίληψη του Αλεξάνδρου στην αναρχική παράδοση. Εισηγητής της ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κώστας Δεσποινιάδης, ο οποίος εδώ και είκοσι χρόνια βγάζει τις πολύ σημαντικές εκδόσεις Πανοπτικόν (ανάμεσα στα άλλα, έχει εκδώσει τα «Απαντα» του Νίτσε σε μετάφραση Ζήση Σαρίκα, αλλά και πλήθος βιβλίων από σημαντικούς θεωρητικούς του αναρχισμού).

Ο Δεσποινιάδης το 2015 εξέδωσε σε δεύτερη έκδοση στο Πανοπτικόν το βιβλίο «Η εξέγερση της Κροστάνδης» του Αλεξάνδρου (πρώτη έκδοση: εκδόσεις Φυτράκης στη σειρά «Τα φοβερά ντοκουμέντα», 1975), ιστορικό μελέτημα που περιγράφει την εξέγερση των ναυτών της Κροστάνδης ενάντια στο σοβιετικό καθεστώς των Λένιν και Τρότσκι το 1921. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Δεσποινιάδης εξέδωσε τη μικρή μελέτη του «Ο ανυπότακτος Αρης Αλεξάνδρου» (Πανοπτικόν, 2019) – όπου συνοψίζει τις σκέψεις του για τον πολιτική στάση του Α.Α.

Ο Δεσποινιάδης (γεννημένος το 1978, χρονιά θανάτου του Α.Α.) στο βιβλίο του επιχειρεί με πάθος να εντάξει τον Αλεξάνδρου στην αναρχική παράδοση. Παραθέτει μια σειρά από αρκετά πειστικά επιχειρήματα: από το 1950 και μετά και μέχρι το τέλος της ζωής του, ο Α.Α. σε βιβλία, ποιήματα, κείμενα, στάσεις ζωής στάθηκε σταθερά αντίθετος στα έθνη, στις θρησκείες, στον στρατό, στην κρατική καταστολή, στους θεσμούς της ομογενοποίησης, στον καπιταλισμό και στους νόμους της αγοράς, στον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό, σε κάθε κομματική ορθοδοξία, στον δογματισμό, στα άδεια κιβώτια που τα γεμίζουν με τα πτώματα ανθρώπων. Επιπλέον επικαλείται μια αρκετά οργισμένη ιδιωτική επιστολή του Αλεξάνδρου προς τον Ραυτόπουλο της 1ης Μαρτίου του 1976 (που δεν συμπεριλαμβάνεται στο βιβλίο του τελευταίου, αλλά δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Μανδραγόρας», τεύχος 92). Εκεί ο Αλεξάνδρου, μιλώντας με οργή για τις πρακτικές του ΚΚΕ αλλά και για τον μαρξισμό, γράφει: «Είναι φανερό πως ήμουνα από τότε αναρχικός χωρίς να το ξέρω. Ημουν οπαδός των συμβουλίων και της αυτοδιαχείρισης – όπως προτιμάς…».

Ο Δεσποινιάδης θεωρεί πως αυτή η φράση είναι μια κατάφαση του Αρη Αλεξάνδρου προς την αναρχία και δικαιολογεί τη συμπερίληψή του στον «πασιφιστικό, ουμανιστικό αναρχισμό». Στο τέλος του βιβλίου γράφει: «Είναι καιρός να εντάξουμε στη γενεολογία μας έναν εμβληματικό πρόγονο».

H αυτοσυνέντευξη

Πρέπει να πούμε, πως μια ιδιωτική επιστολή δεν έχει το ίδιο βάρος με τη δημόσια τοποθέτηση – ιδίως εάν ο συγγραφέας της δεν επαναλαμβάνει σε δημόσιο επίπεδο όσα εκφράζει ιδιωτικά. Και στην καθοριστική δημόσια τοποθέτηση, στο πολιτικό credo μιας ολόκληρης ζωής, την αυτοσυνέντευξη του Αυγούστου-Σεπτεμβρίου του 1975 στο περιοδικό «Ηριδανός», ο Αλεξάνδρου αφιερώνει συγκλονιστικές αράδες για να προσδιορίσει την πολιτική του ταυτότητα: «Ανήκω στο ανύπαρκτο κόμμα των ποιητών. Σαν ανύπαρκτο που είναι, δεν χορηγεί ούτε κομματικές ούτε λογοτεχνικές ταυτότητες. […] Δεν ανήκω σε κανένα κόμμα και σε καμιά πολιτική οργάνωση. Δεν είμαι μέλος καμιάς εκκλησίας. Δεν είμαι οπαδός καμιάς θρησκείας. Οπως το ’χω ξαναπεί, Δεσμώτης τήδε ίσταμαι τοις ένδον ρήμασι πειθόμενος. Εχοντας περάσει από τα ξερονήσια και τις φυλακές, νιώθω πως είμαι συγκρατούμενος όχι μόνο με όσους υποφέρουν στα φασιστικά στρατόπεδα μα και σε όσους βασανίζονται στο Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ. Νιώθω αλληλέγγυος και συνυπεύθυνος με όσους αγωνίστηκαν, αγωνίζονται και θα αγωνιστούν εναντίον όλων των τυράννων, εστεμμένων και τραγιασκοφόρων, εναντίον όλων των δεσποτών, γαλονάδων και ρασοφόρων».

Σε τούτη τη συνέντευξη, ο Α.Α. δεν αναφέρεται πουθενά στον αναρχισμό ή στην αναρχία. Αντιθέτως, κλείνει τη συνέντευξη με την ποιητική/πολιτική του στοχοθεσία: «Αν κατόρθωνα να ρίξω και τον ελάχιστο κόκκο τσιμέντου για να στρωθεί ο δρόμος από τον homo sapiens στον homo humanus, θα έλεγα πως η ζωή μου δεν πήγε του κάκου».
Η γνώμη μου είναι πως ο Αρης Αλεξάνδρου (και κάθε άλλος καταστατικός δημιουργός) είναι μεγαλύτερος από οποιαδήποτε ιδεολογία – και από τον φιλελευθερισμό και από τον αναρχισμό και από οποιονδήποτε άλλο -ισμό. Συνάμα, εάν έχω διαβάσει καλά τα βιβλία του, και ακολουθώντας έναν πιο προσωπικό ορισμό της αναρχίας, δεν έχω κανένα πρόβλημα να πω πως τον λογαριάζω ως τον μόνο αληθινά αναρχικό συγγραφέα της ελληνικής γλώσσας: Υπήρξε ένας συνειδητά άεθνος, άπατρις, αποδιωγμένος από όλους homo humanus. Μα μία τόσο ιδιοσυγκρασιακή φύση σαν του Α.Α. δεν θα τασσόταν ποτέ δημόσια υπέρ μιας ομολογημένης «αναρχίας», διότι ένιωθε πως η πραγματική αναρχία υπάρχει μονάχα εφόσον αρνηθείς ακόμη την ίδια την ομολογία της.

H ουσιαστική δικαίωση της πνευματικής του κατάθεσης

Ο Αλεξάνδρου διαισθάνεται πως η ομολογημένη «αναρχία» είναι (ή μπορεί να γίνει) ακόμη μία δέσμευση, ακόμη ένας δογματισμός, μια σημαία ή, εντέλει, ακόμη μία αγέλη – και στον δρόμο προς τον homo humanus του, κάθε σημαία και κάθε αγέλη είναι μια καινούργια σκλαβιά. Επιπλέον, η αναρχία του Αλεξάνδρου στέκεται αφετηριακά ενάντια σε κάθε βία – την οποία θεωρεί εκ προοιμίου εξουσία (και για αυτό γίνεται το 1953 ο πρώτος Ελληνας αντιρρησίας συνείδησης και αρνητής στράτευσης). Ο Α.Α. έχει διαβάσει πολύ καλά τους «Δαιμονισμένους» αλλά και την πολιτική ιστορία των δύο τελευταίων αιώνων: ως εκ τούτου γνωρίζει πως μέσα στο ευρύτατο φάσμα του αναρχισμού πλειοψηφεί (ή, έστω, εγγράφει ένα δραστικότερο πολιτικό αποτύπωμα) η αποδοχή της πολιτικής βίας ή και, συχνά-πυκνά, η καταστατική δοξολογία της. Είναι καθαρό πως στον κόσμο του Αλεξάνδρου αυτό δεν γίνεται ούτε κατ’ ελάχιστον αποδεκτό: κάποιος που πυροβολεί ανθρώπους, ανατινάζει ανθρώπους ή πετάει μολότοφ σε ανθρώπους ή σπίτια δεν είναι «αναρχικός» αλλά εξουσιομανής φασίστας.

Και εδώ χωράει μια αντερώτηση στην παθιασμένη πρόταση του Κ. Δεσποινιάδη: Για ποια αναρχία μιλάμε; Για την άρνηση κάθε εξουσίας – ή για την «αντι-εξουσία»; Για τον Τολστόι, τον Γκάντι και τον Αλεξάνδρου; Για τον Νετσάγεφ και τον Ραβασόλ; Για τον Κροπότκιν, τον Μπακούνιν και τον Καστοριάδη; Για τον «αναρχισμό» των πιστολιών και των μολότοφ; Είναι αναρχία οι πρακτικές και οι δοξολογίες της βίας – ή είναι η στρέβλωση και η καπηλεία της; Προφανώς η αγωνία της συμπερίληψης του Αλεξάνδρου στην αναρχία δίνει μια πρώτη απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα. Μένει να δούμε πόσοι και πώς θα έχουν την ανοιχτή ματιά για μια τέτοια σπάνια τιμή. Δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος.

Παρ’ όλα αυτά, για ένα πράγμα δεν χωρά αμφιβολία: όλη αυτή η συζήτηση είναι μια (ακόμη) ουσιαστική δικαίωση του Αρη Αλεξάνδρου και της πνευματικής του κατάθεσης σε έναν επόμενο αιώνα από τον δικό του – έναν αιώνα που με νεωτερική αφέλεια προσπερνάει την Ιστορία, ωστόσο, παρά τις τόσες προσπάθειες, δεν μπορεί να απαλλαγεί από την αγωνία του ηθικού νοήματος. Και είναι εξαιρετικά παρήγορο που άνθρωποι και ρεύματα σκέψης ψάχνουν στα βιβλία, στους στίχους και στη σκέψη του Αρη Αλεξάνδρου τη δική τους καταστατική ή και υπαρκτική αφετηρία.

Λίγο πριν συμπληρωθούν εκατό χρόνια από τη γέννησή του, αυτός που υπήρξε ολομόναχος και απομονωμένος, «προδότης για τη Σπάρτη και για τους είλωτες Σπαρτιάτης», και πέθανε σε μια παρισινή σοφίτα που δεν χωρούσε να ανέβει ο απινιδωτής της καρδιακής ανάνηψης, γίνεται πλέον σημείο αναφοράς και αφετηρία διαλόγου. Η παθιασμένη εμμονή του Αλεξάνδρου να αρνηθεί κάθε προφητεία, κάθε «Λόγο της Αληθείας», κάθε εξαγγελία («Φίλε ή αντίπαλε, μην το αναγγείλεις πουθενά», γράφει με σπαρακτική συνέπεια) γίνεται πρόσκληση για συνάντηση μέσα στη συγκινημένη αγωνία του Homo Humanis. Τα «ένδον ρήματα» δείχνουν να βλασταίνουν μέσα στα μυαλά των κατοπινών: να αποκτούνε ρίζες και να πετάνε κλαδιά.

Ωστόσο ο Αλεξάνδρου, όπως άλλωστε και ο δάσκαλός του Ντοστογιέφσκι, όπως και όλοι οι αληθινά μεγάλοι ποιητές, φροντίζει να μας πει πως ο δρόμος προς τον τόσο συγκινημένο κόσμο του, προς τον αιμορραγικό Homo Humanus του, περνάει από ολόστενες σκάλες που δεν μπορούνε να περάσουν απινιδωτές – ούτε η γλυκιά συναίνεση με την ολέθρια ανάγκη του πολιτικού πραγματισμού, ούτε ο συμβιβασμός με τη θεσμική βία της εξουσίας, ούτε οι αγελαίες πορείες με τις σφιγμένες γροθιές και τα συνθήματα της εκδίκησης, ούτε η κοπαδοποίηση της βίας στο όνομα μιας «αντι-εξουσίας». Αντί όλων αυτών, εδώ και τουλάχιστον εξήντα χρόνια, ο Αρης Αλεξάνδρου μας άφησε, σαν σε μποτίλια στο πέλαγος, τον κατά τη γνώμη μου αναρχικότερο στίχο που έχει γραφτεί στη νεοελληνική λογοτεχνία: «Κυρ Λοχία, πάσχω από δαλτωνισμό: / βλέπω τον κάθε στόχο ίδιο με την καρδιά μου». Και εδώ μπαίνουν τα αληθινά δύσκολα για όλους μας: άραγε ποιος -ισμός, (φιλελευθερισμός, αναρχισμός ή όποιος άλλος) μπορεί να αντέξει ετούτη την πρόσκληση; Και πόσοι μπορούμε να κουβαλήσουμε την ηθική τάξη ώστε να κοιταχτούμε κατάματα σε μια τέτοια στάση ζωής;

*

©Θανάσης Τριαρίδης στη Καθημερινή

Where Am I?

You are currently browsing the Reason category at αγριμολογος.