αγριμολογος

Μίλαν Κούντερα

Από τον προλετάριο στον καταδότη, από τον διεθνιστή στον διώκτη των εβραίων

*

Ο Μίλαν Κούντερα στο σατιρικό του μυθιστόρημα Život je jinde (Η ζωή είναι αλλού, La vie est ailleurs, 1969) στήνει ένα από τα πιο δηλητηριώδη πορτρέτα της ευρωπαϊκής αριστερής διανόησης του 20ού αιώνα: έναν νεαρό λυρικό ποιητή, τρυφερό προϊόν ρομαντικής αυταπάτης και επαναστατικής μέθης, ο οποίος μέσα στο περιβάλλον του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού στην Τσεχοσλοβακία δεν «προδίδει» απλώς τους άλλους, προδίδει πρώτα και κύρια την ίδια την ιδέα της ποίησης ως άσκησης της ελευθερίας. Η μετατροπή του σε χαφιέ του κόμματος (Komunistická strana Československa, KSČ) δεν είναι απλώς πολιτική μετάλλαξη· είναι υπαρξιακή κατάρρευση. Ο ποιητής δεν γίνεται αστυνομικός επειδή «πιστεύει» στο καθεστώς, αλλά επειδή το καθεστώς απορροφά τη γλώσσα, τη φιλοδοξία και τη ματαιοδοξία του, μέχρι που κάθε ηθική του επιλογή παύει να είναι διαθέσιμη.

Αυτό που ενδιαφέρει τον Κούντερα δεν είναι η εξαίρεση, αλλά η κανονικότητα της διαφθοράς μέσα σε ένα σύστημα που ανταμείβει τη συμμόρφωση προς τας υποδείξεις και τιμωρεί την αυτονομία της σκέψης. Ο ποιητής γίνεται χαφιές όχι ως «τέρας», αλλά ως λογική κατάληξη μιας κοινωνίας όπου η τυφλή πολιτική πίστη στο κομματικό ιερατείο υποκαθιστά την κριτική σκέψη και η υποτιθέμενη ιδεολογική καθαρότητα λειτουργεί ως εργαλείο της κοινωνικής ανόδου. Είναι η στιγμή που η λογοτεχνία παύει να είναι καταφύγιο και γίνεται παράρτημα της εξουσίας, κυρίως της κομματικής μυστικής αστυνομίας.

Αν μεταφερθούμε από αυτό το λογοτεχνικό εργαστήριο στην τρέχουσα πολιτική ρητορική, συναντάμε ένα εντελώς διαφορετικό, αλλά όχι άσχετο, φαινόμενο: τη μεταμόρφωση των πολιτικών ευαισθησιών σε ηθικούς αυτοματισμούς.
Από την έφοδο στον ουρανό στο κυνηγητό των εβραίων ανάμεσα στις ξαπλώστρες
Κάποτε η κομμουνιστική αριστερά ήθελε να καταλάβει τα Χειμερινά Ανάκτορα. Σήμερα αρκείται να καταλαμβάνει τις παραλίες της Ρόδου και της Κρήτης και λιμάνια που δένουν κρουαζιερόπλοια, αναζητώντας ισραηλινούς τουρίστες ανάμεσα σε οικογένειες με αντηλιακά, σαγιονάρες, φουσκωτά και πετσέτες θαλάσσης.

Η παρακμή ενός πολιτικού χώρου σπάνια αποτυπώνεται τόσο γλαφυρά. Οι ιδεολογικοί απόγονοι εκείνων που διακήρυτταν την παγκόσμια επανάσταση, την κοινωνική απελευθέρωση και την οικοδόμηση ενός νέου τύπου ανθρώπου, έχουν καταλήξει να περιφέρονται σαν πολιτοφύλακες ηθικής καθαρότητας του Μπέρια, ελέγχοντας ποιος θα κάνει διακοπές, ποιος θα αποβιβάζεται από τα κρουαζιερόπλοια και ποιος έχει το «σωστό» διαβατήριο. Δηλαδή, να μην είναι εβραίος ή ισραηλινός.

Ο Μαρξ μιλούσε για την ανατροπή των παραγωγικών σχέσεων. Ο Λένιν για την κατάληψη της εξουσίας. Οι σημερινοί κληρονόμοι τους μοιάζουν περισσότερο με επιτροπή παραλίας (πάντα με κοντά παντελονάκια) που εξετάζει εάν ο τουρίστας στην ξαπλώστρα δικαιούται να απολαύσει το ηλιοβασίλεμα.

Πρόκειται για την απόλυτη ιστορική γελοιοποίηση. Από την «έφοδο στον ουρανό» στο σαφάρι εναντίον παραθεριστών.

Το τραγικότερο στοιχείο είναι ότι αυτή η πολιτική χρεοκοπία παρουσιάζεται ως ηθική ανωτερότητα. Ένα τμήμα της σύγχρονης αριστεράς έχει αντικαταστήσει την κοινωνική ανάλυση με την τελετουργική φανατίλα. Δεν παράγει ιδέες, δεν διατυπώνει εφαρμόσιμες προτάσεις, δεν εμπνέει για τα σχέδιά της για το …κόκκινο μέλλον. Αντί γι᾽ αυτά, παράγει καταγγελίες, λίστες εχθρών και δημόσιες επιδείξεις της μουχλιασμένης από το αντισημιτικό μίσος υποτιθέμενης αρετής τους.

Ταυτόχρονα, η άλλοτε αντικληρικαλιστική αριστερά έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο πρόθυμους απολογητές κάθε αντιδυτικής θεοκρατίας. Οι άνθρωποι που κάποτε κατήγγελλαν τον παπά του χωριού τους ως όργανο του σκοταδισμού, σήμερα βρίσκουν ανεξάντλητα αποθέματα κατανόησης για τα ισλαμιστικά σιιτικά κινήματα που αντιμετωπίζουν τις γυναίκες, τις θρησκευτικές μειονότητες και τους ομοφυλόφιλους με τρόπο που θα προκαλούσε φρίκη σε οποιονδήποτε αυθεντικό φιλελεύθερο ή αριστερό του 19ου και του 20ού αιώνα.

Η αντίφαση αυτή δεν τους ενοχλεί. Την έχουν μετατρέψει σε δόγμα!

Ο παλιός κομμουνιστής πίστευε ότι η θρησκεία είναι το όπιο του λαού. Ο νέος ισλαμολάγνος αριστερός θεωρεί ότι η θρησκεία είναι απολύτως σεβαστή, αρκεί να μην είναι η χριστιανική, η εβραϊκή ή γενικότερα κάποια με διάδοση στη Δύση. Ο παλιός επαναστάτης ήθελε να απελευθερώσει το άτομο από κάθε μεταφυσική αυθεντία. Ο νέος επαναστάτης χειροκροτεί κάθε αυθεντία αρκεί να κραυγάζει συνθήματα κατά της Δύσης.

Έτσι εξηγείται και η εμμονή με το Κράτος του Ισραήλ. Για πολλούς από αυτούς, το Ισραήλ δεν είναι κράτος. Είναι μεταφυσική αναγκαιότητα. Είναι ο απαραίτητος δαίμονας που δίνει νόημα στην πολιτική τους ύπαρξη. Χωρίς το Ισραήλ, θα έπρεπε ίσως να ασχοληθούν με τις δικτατορίες που υποστήριξαν κατά καιρούς και να κάνουν επιτέλους αυτοκριτική, από τον κεντρώο Βιντέλα μέχρι τον σύντροφο Γιαρουζέλσκι, με τη διαφθορά των αυταρχικών καθεστώτων, με τη θρησκευτική καταπίεση, με τη βία κατά των γυναικών και των μειονοτήτων. Αυτά όμως είναι άβολα θέματα. Είναι ευκολότερο να κυνηγάς τουρίστες!

Και κάπως έτσι, η μεγάλη επαναστατική αφήγηση του 20ού αιώνα κατέληξε σε μια καρικατούρα του εαυτού της. Οι επίγονοι του Μαρξ, του Λένιν, του Τρότσκι και του Μάο δεν οργανώνουν επαναστάσεις. Οργανώνουν διαμαρτυρίες έξω από ξενοδοχεία. Οι κληρονόμοι του διεθνισμού δεν ενώνουν λαούς. Τους κατατάσσουν σε συλλογικές κατηγορίες ενοχής. Οι αυτοαποκαλούμενοι αντιφασίστες ανακαλύπτουν ότι η συλλογική στοχοποίηση ανθρώπων λόγω εθνικότητας δεν τους ενοχλεί ιδιαίτερα, αρκεί η εθνικότητα που μισούν να είναι η «σωστή».

Η μεγαλύτερη ειρωνεία, όμως, είναι άλλη. Οι άνθρωποι που κάποτε ονειρεύονταν να αλλάξουν τον κόσμο έχουν πλέον τόσο μικρή πίστη στις ιδέες τους, ώστε αρκούνται στο να χαλάνε τις διακοπές άλλων ανθρώπων.

Δεν είναι επανάσταση! Είναι ο θλιβερός και μικρόψυχος επιθανάτιος ρόγχος μιας ιδεολογίας που έχασε την πίστη της στο μέλλον και αναζητά παρηγοριά στην αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων.

Εμπρός, σύντροφοι! Από τα οδοφράγματα του Παρισιού του 1871 και τα αμφιθέατρα του Μάο (sic!) του 1968, στις ξαπλώστρες του Αιγαίου.
Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο αμείλικτη εικόνα πολιτικής παρακμής!

πηγή: Gisele Yashar

 ◉

— Garry Kasparov:

«Η Ρωσία έχει επαναβιομηχανοποιηθεί και έχει αναδιαμορφώσει την κοινωνία της για έναν διαρκή πόλεμο. Διδάσκουν στα παιδιά να μισούν, να πεθαίνουν για την πατρίδα και επίσης πώς να σκοτώνουν με σύγχρονα όπλα. Μόνο μια ολοκληρωτική ήττα θα καταστρέψει αυτόν τον ιό, και αυτό ξεκινά με τη νίκη της Ουκρανίας.»

***

Επίσης, κάποιες θέσεις του, οι οποίες έχουν διατυπωθεί σε πλήθος συνεντεύξεων:

«Κράτος-Μαφία»: Ο Κασπάροφ έχει περιγράψει τη Ρωσία υπό τον Πούτιν ως ένα δικτατορικό «κράτος-μαφία», όπου οι θεσμοί (Κοινοβούλιο, Γερουσία) είναι «σαθροί» και διακοσμητικοί.
Ο Πόλεμος ως «Οξυγόνο»: Θεωρεί ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι απαραίτητος για την επιβίωση του καθεστώτος Πούτιν, λειτουργώντας ως οξυγόνο για την παραμονή του στην εξουσία.
Ανάγκη για Ήττα: Έχει υποστηρίξει έντονα ότι για να υπάρξει μέλλον για τη Ρωσία, η χώρα πρέπει να χάσει τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Τεχνολογικός Αποκλεισμός: Ο Κασπάροφ έχει τονίσει ότι, πέρα από το εμπάργκο πετρελαίου, ο απόλυτος τεχνολογικός αποκλεισμός της Ρωσίας είναι κρίσιμος.
«Φασιστικό Καθεστώς»: Χαρακτηρίζει το καθεστώς Πούτιν ως φασιστικό.

________
Ο Γκάρι Κασπάροβ είναι αρμενικής καταγωγής πρώην Σοβιετικός Ρώσος τέως παγκόσμιος πρωταθλητής στο σκάκι και θεωρείται από πολλούς ως ο κορυφαίος σκακιστής όλων των εποχών. Είναι επίσης συγγραφέας και πολιτικός ακτιβιστής.

◉

Κανείς δεν μιλάει για τον σοβιετικό ιμπεριαλισμό ή τη συμμετοχή των Αράβων στο δουλεμπόριο. Ο Εντουάρντ Σαΐντ έφτιαξε ένα οικοδόμημα που λέγεται οριενταλισμός, όπου υποστηρίζει ότι η ανατολή, με τα ελαττώματά της, είναι επινόηση των Δυτικών

του ©Τάκης Θεοδωρόπουλος στην Καθημερινή

Εκεχειρίες παντού. Εκεχειρία στο Ιράν, στην Ουκρανία, στον Λίβανο. Το σχέδιο του προέδρου Τραμπ για την παγκόσμια ειρήνη καλπάζει. Τόσο, που έχω αρχίσει να υποψιάζομαι ότι ανοίγει μέτωπα για να τα κλείσει μετά ο ίδιος και να πει στους ψηφοφόρους του ότι έφερε την ειρήνη. Εκεχειρίες παντού, όμως εκεχειρίες υπό προθεσμία, εύθραυστες, έτοιμες ανά πάσα στιγμή να καταρρεύσουν. Ας μη γελιόμαστε. Κλείνουν μέτωπα, όπως απολυμαίνουν πληγές. Ομως, οι πληγές δεν θεραπεύονται. Καμία από τις εκεχειρίες δεν στηρίζεται στη λύση των προβλημάτων που προκάλεσαν τις συγκρούσεις, οι οποίες με τη σειρά τους οδήγησαν στην εκεχειρία. Λύθηκε το θέμα των πυρηνικών του Ιράν ή η εχθρότητά του κατά του Ισραήλ; Ή μήπως η Χεζμπολάχ θα σταματήσει να πετάει ρουκέτες στο Ισραήλ;

Κάθε μέτωπο και κάθε σύγκρουση έχουν τα δικά τους χαρακτηριστικά – εδαφικά, εθνοτικά, θρησκευτικά. Ομως, δεν μπορούμε να μη βλέπουμε αυτό που βλέπουν τα μάτια μας. Σε όλα αυτά τα μέτωπα, μηδέ της Ουκρανίας εξαιρουμένης, έρχεται στην επιφάνεια ένα πολιτισμικό ρήγμα, το οποίο για να δημιουργηθεί χρειάστηκαν κάτι αιώνες Ιστορίας. Είναι το μίσος κατά της Δύσης. Θα μου πείτε, πώς ορίζω αυτήν τη Δύση; Δύση είναι κι ο Τραμπ, Δύση ήταν κι ο Ντε Γκωλ, δύση ήταν κι ο Χίτλερ, η Ιερά Εξέταση, το δουλεμπόριο, ο ιμπεριαλισμός, οι θρησκευτικοί πόλεμοι, αλλά και ο Διαφωτισμός και οι αγώνες για τη δημοκρατία. Κυρίως όμως η πολυφωνία, το δικαίωμα στον διάλογο και τη διαφωνία, το πνεύμα της αγοράς. Η Δύση θεωρεί τον Χίτλερ ως εκτρωματικό δυστύχημα του πολιτισμού της. Εξω από τα σύνορά της, στη Ρωσία, ο Στάλιν αντιμετωπίζεται ως μια φυσιολογική, αναγκαία και μάλλον επιθυμητή φάση της Ιστορίας. Οι τζιχαντιστές τρομοκράτες δεν διεκδικούν κάτι που αρνούνται να τους προσφέρουν οι δυτικές κοινωνίες. Απλώς θέλουν να τις καταστρέψουν. Το ίδιο ισχύει και για το Ιράν και το Ισραήλ.

Δύση είναι η περιέργεια για το άλλο, το διαφορετικό, για ό,τι είναι ικανό να προκαλέσει αμφιβολίες για τις στερεωμένες πεποιθήσεις. Ενα από τα δυτικά στερεότυπα είναι ότι εμείς οι Δυτικοί δεν μπορούμε να καταλάβουμε τους άλλους πολιτισμούς, κυρίως το Ισλάμ. Δεν τους έχουμε μελετήσει αρκετά. Μάλλον περίεργο, αν μετρήσει κανείς τις χιλιάδες σελίδες που έχουν γραφτεί στις μεγάλες ευρωπαϊκές γλώσσες για το Ισλάμ και τις συγκρίνει με όσες έχουν γραφτεί στα αραβικά, για παράδειγμα, για τον ευρωπαϊκό διαφωτισμό ή την ανεξιθρησκεία. Ομως, χαρακτηριστικό της συνείδησης του Δυτικού ανθρώπου είναι η ενοχή για την Ιστορία του στους αιώνες. Αισθάνεται ένοχος ακόμη και για την κατάντια όσων λαών απηλλάγησαν από την αποικιοκρατία. Ο λευκός Δυτικός Ευρωπαίος είναι ένοχος για τον ιμπεριαλισμό, για τη δουλοκτησία και την προσπάθεια επιβολής των δικών του πολιτισμικών αξιών σε άλλους πολιτισμούς. Και έχει σημασία το «Δυτικός». Κανείς δεν μιλάει για τον σοβιετικό ιμπεριαλισμό ή τη συμμετοχή των Αράβων στο δουλεμπόριο. Ο Εντουάρντ Σαΐντ έφτιαξε ένα οικοδόμημα που λέγεται οριενταλισμός, όπου υποστηρίζει ότι η ανατολή, με τα ελαττώματά της, είναι επινόηση των Δυτικών. Ο Σαρτρ θαύμαζε τον Στάλιν και αντιπαθούσε την γκωλική Γαλλία. Ο Φουκό υμνούσε τους Αγιατολλάδες. Η αλήθεια είναι ότι τα προϊόντα του φρενοκομείου εξασφάλιζαν, αν μη τι άλλο, μεγάλο κοινό την εποχή εκείνη μετά τον Μάη του ’68.

Σήμερα η επιρροή τους έχει υποχωρήσει στην πνευματική ατμόσφαιρα. Νεφελώματα άλλων καιρών που τα διέλυσε το φως της πραγματικότητας. Σήμερα, όμως, ζούμε τη μετάφραση των λέξεων και της σκέψης σε στάση απέναντι στην πραγματικότητα. Η επίθεση κατά της Δύσης που γίνεται σε πολλά μέτωπα δεν θα ήταν δυνατή αν δεν είχε προηγηθεί η υπονόμευση της δυτικής συνείδησης. Οι πολιτισμοί πεθαίνουν είτε επειδή υποκύπτουν σε εξωτερικούς εχθρούς είτε επειδή οι ίδιοι χάνουν τη συνείδησή τους, κοινώς ξεχνούν τον λόγο της ύπαρξής τους.

Στον σημερινό δυτικό κόσμο η αυτοσυνειδησία ταυτίζεται με τον προοδευτισμό και τον δικαιωματισμό οποιουδήποτε αυτοανακηρύσσεται μειονότητα. Εξαιρούνται όσοι προσπαθούν να προστατεύσουν τον πολιτισμό μας από τον μεταναστευτικό κατακλυσμό. Οσοι μιλούν για τις παλιές αξίες που τον οικοδόμησαν, την αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη και τον Χριστιανισμό αντιμετωπίζονται ως γέροντες αντιδραστικοί που ζουν έξω από την εποχή τους. Είναι κι αυτό μέρος της σύγχυσης που ταλανίζει τη δυτική παιδεία. Η ταύτιση όσων θέλουν να καταστρέψουν τη Δύση με όσους ασκούν κριτική στο προοδευτικό ρεύμα που προσπαθεί να υπερβεί τα όριά της. Και επειδή δεν ξέρει τι υπάρχει από την άλλη πλευρά, αναζητά καταφύγιο στη φαντασίωση της Ανατολής. Ποια είναι αυτή; Ο ολοκληρωτισμός του Πούτιν ή η θεοκρατία του Ιράν;

Ζούμε σ’ έναν κόσμο που έχει χάσει τις πολιτικές του ισορροπίες. Εχει χάσει και τις πολιτισμικές παραμέτρους του. Και μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα, γεωγραφικά τουλάχιστον, βρίσκεται ακριβώς πάνω στο ρήγμα.

◉