Reason | αγριμολογος

[το κέντρο βάρους στον ίδιο τον άνθρωπο·

06/04/2026 § Σχολιάστε

Ο Γερμανός φιλόσοφος Ludwig Feuerbach (1804-1872) (imago / Danita Delimont)

Καταγράφω σύντομα ορισμένα συμπεράσματά μου από την ανάγνωση του βιβλίου: Λούντβιχ Φώυερμπαχ, Παραδόσεις για την ουσία της θρησκείας, (μτφρ. Γιάννης Καραπαπάς, εκδόσεις Τροπή, 2009) στο οποίο συνεχώς επανέρχομαι διαβάζοντάς το. Ξανά και ξανά!

Η σκέψη του Ludwig Andreas Feuerbach εκφράζει μια βαθιά τομή στην ιστορία της φιλοσοφίας, καθώς επιχειρεί να απομακρύνει το κέντρο βάρους από τον Θεό και να το τοποθετήσει στον ίδιο τον άνθρωπο. Όταν δηλώνει ότι στόχος του είναι να μετατρέψει τους ανθρώπους «από θεολόγους σε ανθρωπολόγους» και «από φιλόθεους σε φιλάνθρωπους», ουσιαστικά υποστηρίζει ότι η θρησκεία δεν πρέπει να αποτελεί το βασικό πεδίο κατανόησης της πραγματικότητας· αντίθετα, η μελέτη του ανθρώπου, των αναγκών, των συναισθημάτων και των σχέσεών του είναι εκείνη που μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστική γνώση και πρόοδο. Για τον Feuerbach, ο Θεός δεν είναι μια ανεξάρτητη οντότητα, αλλά μια αντανάκλαση των ιδανικών του ανθρώπου: η παντοδυναμία, η αγάπη και η σοφία που αποδίδονται στο θείο είναι ιδιότητες που ο άνθρωπος επιθυμεί να κατέχει και τις προβάλλει έξω από τον εαυτό του.

Αυτή η προσέγγιση έχει έντονα ανθρωπιστικό χαρακτήρα, διότι καλεί τον άνθρωπο να στραφεί προς τον συνάνθρωπό του και να επενδύσει στις πραγματικές, υλικές και ηθικές σχέσεις της ζωής, αντί να αναλώνεται σε μια αφηρημένη λατρεία. Η μετατόπιση από τη φιλοθεΐα στη φιλανθρωπία σημαίνει ότι η ηθική δεν θεμελιώνεται σε θεϊκές εντολές, αλλά στην ανθρώπινη ανάγκη για συμβίωση, αλληλεγγύη και κατανόηση. Με αυτόν τον τρόπο, ο Feuerbach επηρεάζει βαθιά μεταγενέστερους στοχαστές, όπως τον Karl Marx, που θα δει επίσης τη θρησκεία ως ανθρώπινο κατασκεύασμα συνδεδεμένο με κοινωνικές συνθήκες.

Ωστόσο, η θέση του Feuerbach δεν διεκδικεί την απόλυτη αλήθεια. Για κάποιους. μπορεί να θεωρηθεί ότι απλουστεύει τη θρησκευτική εμπειρία, περιορίζοντάς την σε ψυχολογική προβολή, παραβλέποντας τη βιωματική και υπαρξιακή της διάσταση. Επιπλέον, η πλήρης αντικατάσταση της θεολογίας από την ανθρωπολογία θέτει το ερώτημα αν ο άνθρωπος μπορεί να αποτελέσει από μόνος του το απόλυτο μέτρο όλων των πραγμάτων χωρίς να οδηγηθεί σε σχετικισμό. Παρ’ όλα αυτά, η συμβολή του παραμένει καθοριστική, γιατί ενισχύει μια αντίληψη του κόσμου όπου η ευθύνη, η ηθική και το νόημα δεν αναζητούνται έξω από τον άνθρωπο, αλλά οικοδομούνται μέσα από τις ανθρώπινες σχέσεις και την κοινή εμπειρία.

◉

[μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979 οι αγιατολάχ, κατέστειλαν βίαια την αριστερά·

28/03/2026 § Σχολιάστε

Ζητήματα ελευθερίας και ανορθολογισμός
και ορισμένα παράδοξα

Η επιστροφή του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί στο Ιράν, την 1η Φεβρουαρίου 1979

Ιστορική και ιδεολογική αντίφαση

Η σημερινή στάση ορισμένων αριστερών ή κομμουνιστικών παρατάξεων απέναντι στο καθεστώς του Ιράν φαίνεται να αγνοεί ή να υποβαθμίζει το γεγονός ότι μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, οι ισλαμιστές υπό τους αγιατολάχ όχι μόνο περιθωριοποίησαν αλλά και κατέστειλαν βίαια την ίδια την αριστερά. Οργανώσεις όπως το Τουντέχ και άλλες μαρξιστικές ομάδες αρχικά συμμάχησαν τακτικά με το επαναστατικό κύμα εναντίον του Σάχη, όμως πολύ γρήγορα βρέθηκαν στο στόχαστρο του νέου θεοκρατικού καθεστώτος, με διώξεις, φυλακίσεις και εκτελέσεις.

Παρ’ όλα αυτά, στη σύγχρονη γεωπολιτική σκηνή, μέρος της αριστεράς προσεγγίζει το Ιράν όχι μέσα από το πρίσμα της εσωτερικής του πολιτικής, αλλά ως αντίπαλο δέος στον δυτικό ιμπεριαλισμό και την αμερικανική επιρροή στη Μέση Ανατολή. η στάση αυτή δεν βασίζεται απαραίτητα σε ιδεολογική ταύτιση με το θεοκρατικό καθεστώς, αλλά σε μια αντι-ηγεμονική λογική που ιεραρχεί ως κύριο εχθρό τη Δύση και τους συμμάχους της.

Αυτό όμως οδηγεί συχνά σε επιλεκτική μνήμη ή σε μια μορφή πολιτικού πραγματισμού που αγνοεί τις ιστορικές διώξεις και τις βαθιές ιδεολογικές αντιθέσεις μεταξύ πολιτικού Ισλάμ και μαρξισμού.

Το αποτέλεσμα είναι μια θέση που, ενώ μπορεί να εξηγηθεί στο πλαίσιο της διεθνούς πολιτικής, παραμένει δύσκολο να συμφιλιωθεί με τις ίδιες τις αρχές που παραδοσιακά υπερασπίζεται τουλάχιστον, η μη σταλινική-κομμουνιστική, αριστερά, όπως η κοινωνική χειραφέτηση, η ελευθερία της έκφρασης και η αντίσταση στην καταπίεση κάθε μορφής εξουσίας.