αγριμολογος

Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς (1924-2006)

Βάλαν τις άσπρες γάτες τους να κοιμηθούν μές στα πανέρια. Οι ρυθμικές ανάσες τους φουσκώνουν τα ζαρωμένα χρωματιστά τραπεζομάντηλα που κρέμουνται στις άκρες των τραπεζιών βαριά από σκιές. Απομεινάρια πλούσιου δείπνου κείτονται στα πιάτα. Τα κεριά είναι σβηστά πάνω στους μπουφέδες σα χέρια υψωμένα ικετευτικά στην οροφή· ο ποντικός που θα τα φάει ξετρούπωσε απ’ τα υπόγεια κι ανεβαίνει λαφροπηδώντας τα σκαλιά.

✳︎

Το δάσος πάνω σε τέσσερεις ξύλινες ρόδες έφευγε μουγκρίζοντας σαν καταρράχτης ανάμεσα απ’ τα βουνά.

✳︎

Αυτό το παραγιωμισμένο μπαούλο, όσο και να πέφτω πάνω του βαρύς, δεν καταφέρνω να το κλείσω. Ένα κομμάτι κίτρινο ύφασμα περισσεύει ολόγυρα, μια μέλισσα πιασμένη απ’ το ποδάρι σβουρίζει, ένα λουλούδι μου γνέφει απ΄την κλειδαριά· ξεχνιέμαι και του μιλάω ώρες.

✳︎

Στην σκηνή σβήσαν τα φώτα. Η αίθουσα άδειασε. Ένα κερί πετάει από κάθισμα σε κάθισμα.

✳︎

[από τη συλλογή Η Κρύπτη, Κείμενα, Αθήνα 1979

◉

Μαρία Λαϊνά (1947 – έφυγε σαν χτες 27 Δεκ. 2023)

IV

Υπάρχουν άνθρωποι που μόνο περιμένουν
Δεν είναι ποιητές
Δεν έγιναν ποτέ επαναστάτες
Κανένα φως δεν παρασύρουν προς το μέρος τους
Και πού και πού ένα κομμάτι σύννεφο
Περνάει πάνω απ’ την καρδιά τους
Και την κρύβει

[Από τη συλογή, Αλλαγή Τοπίου, Κέδρος, 1974

*

Πράγματα ανύπαρκτα

Ο χειρότερος εφιάλτης είπε
φαντάσου, είπε, να μάθεις ξαφνικά
εκεί που κάθεσαι, να μάθεις
να σου πουν δηλαδή αυτοί οι καριόληδες
ότι οι πιο πολύτιμες στιγμές σου
τα μέρη και οι άνθρωποι
δεν έχουν φύγει
ούτε πεθάνει
αλλά, χειρότερα,
δεν έχουν υπάρξει ποτέ
κόλαση, είπε
αυτό είναι κόλαση·
αλλά και τώρα πάλι βλέπω πράματα ανύπαρκτα
εκεί που κάθομαι τα βλέπω, καταλαβαίνεις;
πέφτω στον πειρασμό να φαντάζομαι.
Τι βλέπεις; είπα, πες μου κάτι ανύπαρκτο
που βλέπεις
να είπε, έναν τάρανδο
να κατεβαίνει τον δρόμο
και περασμένο στο αυτί του  ένα σκουλαρίκι
α, είπα, εντάξει,
αυτό υπάρχει!

*
[Από τη συλλογή Ό,τι έγινε, Πατάκης, 2020

◉

Ζητήματα Ελευθερίας

Mehr Licht, 1985. Julião Sarmento (1948 – 2021) Presented by the artist 2007.

Το «woke» ξεκίνησε ως έννοια εγρήγορσης απέναντι στις κοινωνικές αδικίες και από αυτό προέκυψαν κινήματα κοινωνικής δικαιοσύνης που διεκδίκησαν ορατότητα, ισότητα και δικαιώματα. Στην πορεία όμως, ο όρος χρησιμοποιήθηκε και ως πρόσχημα λογοκρισίας, τόσο από όσους τον επικαλούνται για να περιορίσουν τον λόγο όσο και από όσους τον δαιμονοποιούν για να απορρίψουν κάθε κριτική. Έτσι διαμορφώθηκε ένας ιδιότυπος πόλεμος λόγου, που δημιουργεί στρατόπεδα, πολώνει τη δημόσια συζήτηση και μετατρέπει σύνθετα κοινωνικά ζητήματα σε συνθήματα. Αυτή η σύγκρουση αποτελεί πρόκληση για τη δημοκρατία, γιατί αντί για διάλογο και ανοχή στην πολυφωνία, ενισχύει τη λογική του «εμείς ή αυτοί» και φθείρει τον κοινό δημόσιο χώρο.

Θα μπορούσε επίσης να πει κανείς ότι πρόκειται και ως μια μορφή κόπωσης της Δύσης από την ίδια της την αυτοκριτική. Για δεκαετίες, η αυτοκριτική υπήρξε πηγή ανανέωσης: αποκάλυψε αποκλεισμούς, διεύρυνε δικαιώματα, ενίσχυσε τη δημοκρατική ευαισθησία. Όταν όμως γίνεται μόνιμη κατάσταση κρίσης και όχι εργαλείο κατανόησης, μπορεί να μετατραπεί σε βάρος.

Σε αυτό το σημείο, η αυτοκριτική παύει να λειτουργεί απελευθερωτικά και αρχίζει να βιώνεται ως ηθικός καταναγκασμός. Τότε εμφανίζεται η αντίδραση: άλλοι την απορρίπτουν συνολικά ως «woke ιδεολογία», άλλοι τη σκληραίνουν σε κανόνα ορθότητας που δεν ανέχεται απόκλιση. Και οι δύο στάσεις τροφοδοτούν την ίδια κόπωση.

Το κρίσιμο ερώτημα για τη δημοκρατία δεν είναι αν πρέπει να υπάρχει αυτοκριτική — αυτό είναι θεμέλιό της — αλλά αν μπορεί να παραμείνει γόνιμη χωρίς να ακυρώνει τον διάλογο, χωρίς να μετατρέπεται σε ταυτότητα ή σε στρατόπεδο. Όταν η αυτοκριτική χάνει το μέτρο, η Δύση δεν κουράζεται από τις αξίες της· κουράζεται από τον τρόπο που τις διαχειρίζεται.

◉