αγριμολογος

Μίλαν Κούντερα

Από τον προλετάριο στον καταδότη, από τον διεθνιστή στον διώκτη των εβραίων

*

Ο Μίλαν Κούντερα στο σατιρικό του μυθιστόρημα Život je jinde (Η ζωή είναι αλλού, La vie est ailleurs, 1969) στήνει ένα από τα πιο δηλητηριώδη πορτρέτα της ευρωπαϊκής αριστερής διανόησης του 20ού αιώνα: έναν νεαρό λυρικό ποιητή, τρυφερό προϊόν ρομαντικής αυταπάτης και επαναστατικής μέθης, ο οποίος μέσα στο περιβάλλον του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού στην Τσεχοσλοβακία δεν «προδίδει» απλώς τους άλλους, προδίδει πρώτα και κύρια την ίδια την ιδέα της ποίησης ως άσκησης της ελευθερίας. Η μετατροπή του σε χαφιέ του κόμματος (Komunistická strana Československa, KSČ) δεν είναι απλώς πολιτική μετάλλαξη· είναι υπαρξιακή κατάρρευση. Ο ποιητής δεν γίνεται αστυνομικός επειδή «πιστεύει» στο καθεστώς, αλλά επειδή το καθεστώς απορροφά τη γλώσσα, τη φιλοδοξία και τη ματαιοδοξία του, μέχρι που κάθε ηθική του επιλογή παύει να είναι διαθέσιμη.

Αυτό που ενδιαφέρει τον Κούντερα δεν είναι η εξαίρεση, αλλά η κανονικότητα της διαφθοράς μέσα σε ένα σύστημα που ανταμείβει τη συμμόρφωση προς τας υποδείξεις και τιμωρεί την αυτονομία της σκέψης. Ο ποιητής γίνεται χαφιές όχι ως «τέρας», αλλά ως λογική κατάληξη μιας κοινωνίας όπου η τυφλή πολιτική πίστη στο κομματικό ιερατείο υποκαθιστά την κριτική σκέψη και η υποτιθέμενη ιδεολογική καθαρότητα λειτουργεί ως εργαλείο της κοινωνικής ανόδου. Είναι η στιγμή που η λογοτεχνία παύει να είναι καταφύγιο και γίνεται παράρτημα της εξουσίας, κυρίως της κομματικής μυστικής αστυνομίας.

Αν μεταφερθούμε από αυτό το λογοτεχνικό εργαστήριο στην τρέχουσα πολιτική ρητορική, συναντάμε ένα εντελώς διαφορετικό, αλλά όχι άσχετο, φαινόμενο: τη μεταμόρφωση των πολιτικών ευαισθησιών σε ηθικούς αυτοματισμούς.
Από την έφοδο στον ουρανό στο κυνηγητό των εβραίων ανάμεσα στις ξαπλώστρες
Κάποτε η κομμουνιστική αριστερά ήθελε να καταλάβει τα Χειμερινά Ανάκτορα. Σήμερα αρκείται να καταλαμβάνει τις παραλίες της Ρόδου και της Κρήτης και λιμάνια που δένουν κρουαζιερόπλοια, αναζητώντας ισραηλινούς τουρίστες ανάμεσα σε οικογένειες με αντηλιακά, σαγιονάρες, φουσκωτά και πετσέτες θαλάσσης.

Η παρακμή ενός πολιτικού χώρου σπάνια αποτυπώνεται τόσο γλαφυρά. Οι ιδεολογικοί απόγονοι εκείνων που διακήρυτταν την παγκόσμια επανάσταση, την κοινωνική απελευθέρωση και την οικοδόμηση ενός νέου τύπου ανθρώπου, έχουν καταλήξει να περιφέρονται σαν πολιτοφύλακες ηθικής καθαρότητας του Μπέρια, ελέγχοντας ποιος θα κάνει διακοπές, ποιος θα αποβιβάζεται από τα κρουαζιερόπλοια και ποιος έχει το «σωστό» διαβατήριο. Δηλαδή, να μην είναι εβραίος ή ισραηλινός.

Ο Μαρξ μιλούσε για την ανατροπή των παραγωγικών σχέσεων. Ο Λένιν για την κατάληψη της εξουσίας. Οι σημερινοί κληρονόμοι τους μοιάζουν περισσότερο με επιτροπή παραλίας (πάντα με κοντά παντελονάκια) που εξετάζει εάν ο τουρίστας στην ξαπλώστρα δικαιούται να απολαύσει το ηλιοβασίλεμα.

Πρόκειται για την απόλυτη ιστορική γελοιοποίηση. Από την «έφοδο στον ουρανό» στο σαφάρι εναντίον παραθεριστών.

Το τραγικότερο στοιχείο είναι ότι αυτή η πολιτική χρεοκοπία παρουσιάζεται ως ηθική ανωτερότητα. Ένα τμήμα της σύγχρονης αριστεράς έχει αντικαταστήσει την κοινωνική ανάλυση με την τελετουργική φανατίλα. Δεν παράγει ιδέες, δεν διατυπώνει εφαρμόσιμες προτάσεις, δεν εμπνέει για τα σχέδιά της για το …κόκκινο μέλλον. Αντί γι᾽ αυτά, παράγει καταγγελίες, λίστες εχθρών και δημόσιες επιδείξεις της μουχλιασμένης από το αντισημιτικό μίσος υποτιθέμενης αρετής τους.

Ταυτόχρονα, η άλλοτε αντικληρικαλιστική αριστερά έχει εξελιχθεί σε έναν από τους πιο πρόθυμους απολογητές κάθε αντιδυτικής θεοκρατίας. Οι άνθρωποι που κάποτε κατήγγελλαν τον παπά του χωριού τους ως όργανο του σκοταδισμού, σήμερα βρίσκουν ανεξάντλητα αποθέματα κατανόησης για τα ισλαμιστικά σιιτικά κινήματα που αντιμετωπίζουν τις γυναίκες, τις θρησκευτικές μειονότητες και τους ομοφυλόφιλους με τρόπο που θα προκαλούσε φρίκη σε οποιονδήποτε αυθεντικό φιλελεύθερο ή αριστερό του 19ου και του 20ού αιώνα.

Η αντίφαση αυτή δεν τους ενοχλεί. Την έχουν μετατρέψει σε δόγμα!

Ο παλιός κομμουνιστής πίστευε ότι η θρησκεία είναι το όπιο του λαού. Ο νέος ισλαμολάγνος αριστερός θεωρεί ότι η θρησκεία είναι απολύτως σεβαστή, αρκεί να μην είναι η χριστιανική, η εβραϊκή ή γενικότερα κάποια με διάδοση στη Δύση. Ο παλιός επαναστάτης ήθελε να απελευθερώσει το άτομο από κάθε μεταφυσική αυθεντία. Ο νέος επαναστάτης χειροκροτεί κάθε αυθεντία αρκεί να κραυγάζει συνθήματα κατά της Δύσης.

Έτσι εξηγείται και η εμμονή με το Κράτος του Ισραήλ. Για πολλούς από αυτούς, το Ισραήλ δεν είναι κράτος. Είναι μεταφυσική αναγκαιότητα. Είναι ο απαραίτητος δαίμονας που δίνει νόημα στην πολιτική τους ύπαρξη. Χωρίς το Ισραήλ, θα έπρεπε ίσως να ασχοληθούν με τις δικτατορίες που υποστήριξαν κατά καιρούς και να κάνουν επιτέλους αυτοκριτική, από τον κεντρώο Βιντέλα μέχρι τον σύντροφο Γιαρουζέλσκι, με τη διαφθορά των αυταρχικών καθεστώτων, με τη θρησκευτική καταπίεση, με τη βία κατά των γυναικών και των μειονοτήτων. Αυτά όμως είναι άβολα θέματα. Είναι ευκολότερο να κυνηγάς τουρίστες!

Και κάπως έτσι, η μεγάλη επαναστατική αφήγηση του 20ού αιώνα κατέληξε σε μια καρικατούρα του εαυτού της. Οι επίγονοι του Μαρξ, του Λένιν, του Τρότσκι και του Μάο δεν οργανώνουν επαναστάσεις. Οργανώνουν διαμαρτυρίες έξω από ξενοδοχεία. Οι κληρονόμοι του διεθνισμού δεν ενώνουν λαούς. Τους κατατάσσουν σε συλλογικές κατηγορίες ενοχής. Οι αυτοαποκαλούμενοι αντιφασίστες ανακαλύπτουν ότι η συλλογική στοχοποίηση ανθρώπων λόγω εθνικότητας δεν τους ενοχλεί ιδιαίτερα, αρκεί η εθνικότητα που μισούν να είναι η «σωστή».

Η μεγαλύτερη ειρωνεία, όμως, είναι άλλη. Οι άνθρωποι που κάποτε ονειρεύονταν να αλλάξουν τον κόσμο έχουν πλέον τόσο μικρή πίστη στις ιδέες τους, ώστε αρκούνται στο να χαλάνε τις διακοπές άλλων ανθρώπων.

Δεν είναι επανάσταση! Είναι ο θλιβερός και μικρόψυχος επιθανάτιος ρόγχος μιας ιδεολογίας που έχασε την πίστη της στο μέλλον και αναζητά παρηγοριά στην αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων.

Εμπρός, σύντροφοι! Από τα οδοφράγματα του Παρισιού του 1871 και τα αμφιθέατρα του Μάο (sic!) του 1968, στις ξαπλώστρες του Αιγαίου.
Δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο αμείλικτη εικόνα πολιτικής παρακμής!

πηγή: Gisele Yashar

 ◉