αγριμολογος

Δύο βιβλία του Roger Shattuck (1923–2005)
για τον Μαρσέλ Προυστ

1. Roger Shattuck, Proust’s Way ―W. W. Norton & Company, New York 2000

Ο Roger Shattuck υπήρξε από τους κριτικούς που βοήθησαν αποφασιστικά το αγγλόφωνο κοινό να προσεγγίσει τον Προυστ όχι ως «δύσκολο κλασικό», αλλά ως συγγραφέα βαθιά σύγχρονο. Στο εν λόγω βιβλίο, ο Shattuck διαβάζει το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο όχι μόνο ως μυθιστόρημα μνήμης, αλλά ως μια συνολική άσκηση συνείδησης: ένα έργο που μας μαθαίνει πώς να παρατηρούμε, πώς να συνδέουμε εμπειρίες και πώς να μετατρέπουμε τον χρόνο σε νόημα. Η έμφαση που δίνει στη μορφή και στη διαδικασία της κατανόησης, και όχι απλώς στο περιεχόμενο, είναι από τα πιο γόνιμα στοιχεία της προσέγγισής του.

Το μεγάλο προτέρημα του R. S. είναι ότι αντιστέκεται τόσο στη στεγνή ακαδημαϊκότητα όσο και στον ψυχολογικό αναγωγισμό. Δεν «εξηγεί» τον Προυστ με βιογραφικά κλειδιά ούτε τον φυλακίζει σε θεωρητικά σχήματα. Αντίθετα, δείχνει πώς το έργο λειτουργεί ως εμπειρία για τον αναγνώστη: πώς η αργή πρόοδος (η αργή, προσεκτική ανάγνωση είναι αναγκαία στο έργο του Προυστ), οι επαναλήψεις και οι φαινομενικές παρεκβάσεις είναι ουσιώδεις για την αποκάλυψη της αλήθειας του χρόνου και της τέχνης.

Ο R. S. τον παρουσιάζει περισσότερο ως στοχαστή της αισθητικής και λιγότερο ως συγγραφέα σκληρό, ειρωνικό και ενίοτε ανελέητο απέναντι στους χαρακτήρες του. Ο κοινωνικός σαρκασμός, η σκληρότητα της επιθυμίας και η βία των κοινωνικών μηχανισμών δεν βρίσκονται πάντα στο προσκήνιο της ανάλυσής του. Αυτό δεν είναι λάθος, αλλά επιλογή, που αφήνει χώρο για συμπληρωματικές αναγνώσεις.

Θεωρώ τον R. S. έναν από τους πιο αξιόπιστους «οδηγούς» για τον Προυστ: όχι γιατί μας λέει τι να σκεφτούμε, αλλά γιατί μας δείχνει πώς να τον διαβάσουμε. Η κριτική του λειτουργεί ως προέκταση της προυστικής εμπειρίας, προσκαλώντας τον αναγνώστη να αφεθεί στον χρόνο του έργου και να ανακαλύψει, μαζί με τον αφηγητή, ότι η αληθινή ζωή αποκαλύπτεται εκ των υστέρων — μέσα από τη μνήμη και τη μορφή.

✳︎

2. Roger Shattuck, Μαρσέλ Προυστ ―Εκδ. Ηριδανός, 1974, μτφρ., Α. Ίσαρης – Γ. Στέρης.

Το βιβλίο αυτό, (δυσεύρετο πλέον κυκλοφόρησε στη χώρα μας το 1974) αποτελεί μια συμπυκνωμένη αλλά ιδιαίτερα απαιτητική αποτίμηση του προυστικού έργου. Σε αντίθεση με το εκτενέστερο Proust’s Way, που λειτουργεί ως συνοδοιπόρος της ανάγνωσης του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, το Μαρσέλ Προυστ φιλοδοξεί να προσφέρει ένα ενιαίο πορτρέτο του συγγραφέα: όχι βιογραφικό, αλλά διανοητικό και αισθητικό.

Ο Shattuck προσεγγίζει τον Προυστ πρωτίστως ως στοχαστή της εμπειρίας. Χωρίς να τον εντάσσει αυστηρά στη φιλοσοφία, υποστηρίζει ότι το έργο του επιτελεί φιλοσοφικό έργο μέσω της μορφής του. Η αλήθεια, στον Προυστ, δεν είναι αποτέλεσμα αφηρημένης σκέψης αλλά προϊόν μιας καθυστερημένης κατανόησης: γεννιέται εκ των υστέρων, όταν η εμπειρία ανακαλείται, επανερμηνεύεται και οργανώνεται σε μορφή. Η γνώση είναι αναδρομική και συχνά επώδυνη.

Κεντρική θέση στο βιβλίο κατέχουν οι έννοιες της συνήθειας και της διάψευσης. Η συνήθεια αμβλύνει την αντίληψη και μας καθησυχάζει μέσα σε ψευδαισθήσεις· η διάψευση, ιδίως στον έρωτα και στην κοινωνική ζωή, διαρρηγνύει αυτή την αδράνεια και καθιστά δυνατή τη μάθηση. Ο R. S. επιμένει ότι η οδύνη δεν είναι από μόνη της λυτρωτική· μόνο όταν μετασχηματιστεί από τη μνήμη και τη μορφή αποκτά νόημα. Έτσι, απομακρύνεται από μια εξιδανικευμένη ανάγνωση του Προυστ ως υμνητή της μνήμης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην τέχνη ως διαδικασία μεταμόρφωσης και όχι ως παρηγοριά. Για τον R. S. η τέχνη στον Προυστ δεν συνιστά διαφυγή από τον χρόνο, αλλά πειθαρχία: τον κόπο να δοθεί μορφή στην ασυνέχεια της ζωής. Το τελικό «εύρημα» του αφηγητή δεν είναι θριαμβικό· είναι νηφάλιο και αυστηρό. Η ζωή γίνεται κατανοητή μόνο αφού έχει ήδη σπαταληθεί, και η τέχνη είναι το μέσο –όχι το έπαθλο– αυτής της κατανόησης.

Σε επίπεδο κριτικής στάσης, το Μαρσέλ Προυστ χαρακτηρίζεται από τη γνωστή μετριοπάθεια και διαύγεια του R. S. Σε αντίθεση με πολλές άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν καταγραφεί, ο R. S. αποφεύγει να συστηματοποιήσει τον Προυστ ή να τον υποτάξει σε εννοιολογικά σχήματα. Προτιμά να παραμείνει κοντά στην εμπειρία της ανάγνωσης, προστατεύοντας την αργή, απαιτητική παιδαγωγία του έργου. Αυτός ο περιορισμός συνεπάγεται ότι οι πιο σκληρές, ειρωνικές ή βίαιες πλευρές του προυστικού σύμπαντος δεν αναδεικνύονται πάντα πλήρως, αλλά εξασφαλίζει μια βαθιά πιστότητα στο ίδιο το εγχείρημα του Προυστ.

Συνολικά, το Μαρσέλ Προυστ του R. S. είναι ένα βιβλίο σχετικά μικρό σε έκταση (περ. 200 σελίδες) αλλά μεγάλο σε πυκνότητα. Δεν αντικαθιστά την ανάγνωση του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο ούτε την απλοποιεί. Λειτουργεί ως στοχαστική συμπύκνωση του προυστικού εγχειρήματος και ως υπενθύμιση ότι ο Προυστ δεν μας διδάσκει τι να σκεφτούμε, αλλά πώς να αντέξουμε τον χρόνο, την πλάνη και την καθυστέρηση μέσα από τη μορφή της τέχνης.

◉