αγριμολογος

Ημιτελές δεκαέξι

©Uwe Braun, «Ikarus», χαλκογραφία έκδοση 15 αντιτύπων, courtesy cm-galerie.de

Παραλλαγές σε μία φράση του Μαρσέλ Προυστ από το μνημειώδες Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Από τη μεριά του Σουάν «Όταν όμως χάνεται μια πίστη, επιζεί όλο και πιο έντονη για να σκεπάσει την έλλειψη δύναμης που χάσαμε μη μπορώντας πια να δώσουμε αληθινή υπόσταση σε πράγματα καινούργια, μια φετιχιστική προσήλωση στα παλιά, λες και σ᾿ αυτά και όχι μέσα μας, κατοικούσε το θείο…»

Η φράση εκφράζει με ιδιαίτερη δύναμη την ανθρώπινη δυσκολία απέναντι στην απώλεια των αξιών και των βεβαιοτήτων που για χρόνια έδιναν νόημα στη ζωή. Όταν μια πίστη —θρησκευτική, ιδεολογική, κοινωνική ή προσωπική— παύει να εμπνέει ουσιαστικά τον άνθρωπο, εκείνος συχνά δεν αποδέχεται εύκολα το κενό που δημιουργείται. Αντί να αναζητήσει νέους δρόμους δημιουργίας και εσωτερικής αναγέννησης, προσκολλάται υπερβολικά στο παρελθόν, αντιμετωπίζοντάς το σχεδόν σαν ιερό κατάλοιπο.

Η στάση αυτή αποκαλύπτει κυρίως έναν φόβο: τον φόβο της αλλαγής και της αβεβαιότητας. Οι άνθρωποι έχουν ανάγκη από σταθερές, από ιδανικά και αξίες που να οργανώνουν τη σκέψη και τη ζωή τους. Όταν αυτά κλονίζονται, αισθάνονται ότι χάνουν ένα μέρος της ταυτότητάς τους. Έτσι, η προσήλωση στα παλιά λειτουργεί σαν άμυνα απέναντι στην ανασφάλεια. Δεν πρόκειται πλέον για γνήσια πίστη, αλλά για μια «φετιχιστική» λατρεία μορφών και συμβόλων που έχουν απομείνει χωρίς ζωντανό περιεχόμενο. Το παρελθόν εξιδανικεύεται όχι επειδή εξακολουθεί να εμπνέει ουσιαστικά, αλλά επειδή προσφέρει την ψευδαίσθηση σταθερότητας.

Το φαινόμενο αυτό παρατηρείται συχνά σε κοινωνίες που βιώνουν κρίσεις. Σε περιόδους πολιτικής, οικονομικής ή ηθικής αβεβαιότητας, πολλοί άνθρωποι στρέφονται νοσταλγικά σε προηγούμενες εποχές, θεωρώντας τες ανώτερες και αυθεντικότερες. Η παράδοση, τα έθιμα ή οι παλιές ιδεολογίες αντιμετωπίζονται σαν αδιαμφισβήτητες αλήθειες. Ωστόσο, όταν η προσκόλληση στο παρελθόν γίνεται άκριτη, εμποδίζει την πρόοδο και τη δημιουργία νέων αξιών που ανταποκρίνονται στις ανάγκες της εποχής. Ο άνθρωπος μένει εγκλωβισμένος σε μορφές χωρίς ουσία και αδυνατεί να δώσει «αληθινή υπόσταση σε πράγματα καινούργια».

Ιδιαίτερα σημαντική είναι και η τελευταία φράση του αποσπάσματος: «λες και σ᾿ αυτά και όχι μέσα μας, κατοικούσε το θείο». Εδώ τονίζεται ότι το πραγματικό νόημα των αξιών δεν βρίσκεται στα εξωτερικά σύμβολα, αλλά στον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Το «θείο» δεν κατοικεί σε αντικείμενα, τύπους ή ξεπερασμένες μορφές, αλλά στην ανθρώπινη ικανότητα να δημιουργεί, να πιστεύει ουσιαστικά και να δίνει νέο περιεχόμενο στη ζωή του. Όταν αυτό ξεχνιέται, τότε η πίστη μετατρέπεται σε στείρα συνήθεια και η παράδοση σε μηχανική επανάληψη.

Επομένως, το απόσπασμα μάς καλεί να αντιμετωπίσουμε δημιουργικά την απώλεια και την αλλαγή. Η ανανέωση δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη του παρελθόντος· σημαίνει όμως ότι ο άνθρωπος πρέπει να αντλεί από αυτό έμπνευση και όχι να το λατρεύει άκριτα. Μόνο όταν οι αξίες αποκτούν ζωντανό περιεχόμενο μέσα μας μπορούν να καθοδηγήσουν πραγματικά τη ζωή και την κοινωνία προς την πρόοδο και την πνευματική ολοκλήρωση.

◉

Ημιτελές δεκατέσσερα

Jannis Kounellis, Installation

Η Γενοβέφα δεν έχει ψυχή. Το λέει με την οπτική ενός αποστασιοποιημένου παρατηρητή. Το λέει με ένα αόριστα ανεξίτηλο συμφραζόμενο, του οποίου η αοριστία, με τον καιρό, γίνεται πιο ανεξίτηλη από το ίδιο το συμφραζόμενο.

―«Δεν έχω ψυχή».

Ίσως έχει τα στοιχεία μιας ψυχής (όπως τη φαντάζεται ο κόσμος) —όπως ένας διαβητικός έχει τον μηχανισμό της πρόσληψης ινσουλίνης. Χωρίς την ινσουλίνη που απαιτείται για να γεμίσουν τα ανθρώπινα κύτταρα με την ενέργεια της ζωής.

Το έχει ακούσει (ή φαντάζεται πως το έχει ακούσει) από ανθρώπους που θα μπορούσαν να περιγραφούν ως κυρίες και κύριοι διαρκώς ανερχόμενων φιλοδοξιών, ότι τα μέχρι τώρα ανεξερεύνητα άκρα κάποιου μουσικού κομματιού ή ποιήματος ή πίνακα (εντός εισαγωγικών) τρέφουν την ψυχή τους —μια νότα, ένα δίστιχο, μια συγκέντρωση χρωμάτων, θολωμένα για την όραση (αν μπορεί να ονομαστεί έτσι) των ανθρώπινων όντων από τα καθημερινά. Λερωμένα από τη ζωή γυαλιά της ύπαρξης, ή σιγασμένα από τον μονότονο χτύπο των ατελείωτων ημερών μιας άχρωμης ρουτίνας. Όμως αισθητά. Σαν την έντονη άνθηση ενός λουλουδιού, με πέταλα τεντωμένα προς όλες τις κατευθύνσεις, για να δεχτούν οτιδήποτε και τα πάντα. […]

◉

[όλα κατηγορίας «ημιτελές»