αγριμολογος

Γεννηθηκε το 1936 – Απεβίωσε χτες 13 Απριλίου 2025, Λίμα, Περού

Στις αρχές Φεβρουαρίου η Γαλλική Ακαδημία, της οποίας η επιρροή μειώνεται, ανέτρεψε την παράδοση και τους κανόνες τεσσάρων αιώνων και εξέλεξε μέλος της τον Μάριο Βάργκας Λιόσα. Η καθολική εφημερίδα La Croix έγραψε ότι η εκλογή του «μπορεί να βοηθήσει την Ακαδημία να τερματίσει την απομόνωσή της». Παραθέτουμε ένα απόσπασμα από την ομιλία του νομπελίστα συγγραφέα κατά την τελετή υποδοχής του ως μέλους της Γαλλικής Ακαδημίας.

πηγή: Athens Review of Books

Θα ήθελα τώρα να επανέλθω στον Γκυστάβ Φλωμπέρ και στη γαλλική λογοτεχνία και να σας πω ότι ο ερημίτης του Κρουασέ με βοήθησε να γίνω ο συγγραφέας που είμαι. Όταν, το 1959, πήγα στο Παρίσι, το ίδιο το βράδυ της άφιξής μου αγόρασα, όπως έχω πει, ένα αντίτυπο της Κυρίας Μποβαρύ στο βιβλιοπωλείο «La joie de lire» [«Η χαρά της ανάγνωσης»], που μου άρεσε διότι οι ιδιοκτήτες του ουδέποτε κατήγγειλαν τους κλέφτες των βιβλίων τους, πράγμα που εξηγεί γιατί στο τέλος χρεωκόπησαν. Θυμάμαι επίσης εκείνη τη βραδιά στο ξενοδοχείο Ουετέρ όπου έμενα, στο Καρτιέ Λατέν, και το ζευγάρι των Λα Κρουά, που έγιναν στη συνέχεια φίλοι μου, σαν ένα όνειρο από το οποίο δεν έχω ποτέ μου ξυπνήσει. Έκθαμβος μπροστά στην κομψότητα και την ακρίβεια της γραφής του Φλωμπέρ, τον διάβασα και τον ξαναδιάβασα εξ ολοκλήρου, απ’ άκρου εις άκρον· θέλω να πω ότι μελέτησα τα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του καθώς και την αλληλογραφία του, ταξίδεψα ως το Κρουασέ και απέθεσα λουλούδια στον τάφο του θέλοντας έτσι να του εκφράσω τις ευχαριστίες μου για ό,τι έκανε για μένα και για το νεωτερικό μυθιστόρημα.

Ο Φλωμπέρ είναι ένας τεράστιος συγγραφέας, ίσως ο σπουδαιότερος του ευρωπαϊκού, ή τουλάχιστον του γαλλικού, με άλλα λόγια του παγκόσμιου, 19ου αιώνα. Και η σπουδαιότητά του δεν έγκειται μόνο στα αξιοθαύμαστα μυθιστορήματά του –Η Κυρία Μποβαρύ και Η Αισθηματική αγωγή–, αλλά στον τρόπο με τον οποίο συνέβαλε στη δομή του νεωτερικού μυθιστορήματος, του οποίου είναι, κατά κάποιον τρόπο, θεμελιωτής, βοηθώντας έφηβους συγγραφείς –όπως ήμουν εγώ όταν τον πρωτοδιάβασα– να ανακαλύψουν την αληθινή τους προσωπικότητα.

Δεν είμαι εντελώς σίγουρος ότι ο Φλωμπέρ είχε απόλυτη συνείδηση της επανάστασης που μας κληροδότησε με το έργο του. Αλλά πιο πολύ κι από τις μεγαλόφωνες αναγνώσεις κάθε φράσης –κάθε λέξης– που έγραφε σ’ εκείνο το κομματάκι γης το οποίο υπάρχει ακόμα, και που ο ίδιος είχε βαφτίσει Gueuloir, το πιο σημαντικό είναι, κατά τη γνώμη μου, η επινόηση του ανώνυμου αφηγητή, αυτού του Θεού –όπως τον ονομάζει– πάνω στον οποίο θεμελιώνεται το σημερινό μυθιστόρημα. Ο αόρατος αυτός αφηγητής επέτρεψε την κατάργηση ενός πλήθους χαρακτήρων που γέμιζαν ασφυκτικά το κλασικό μυθιστόρημα και που βρίσκονταν εκεί απλώς για να προσποιηθούν ότι ήταν οι δημιουργοί μιας ιστορίας. Και επέτρεψε στο νεωτερικό μυθιστόρημα να τους θυσιάσει χωρίς ενδοιασμούς –έκτοτε η αντικατάστασή τους καλύπτει όλες τις φάσεις του μυθιστορήματος– και να κάνει ένα άλμα προς τα εμπρός, το οποίο χρησίμευσε, εν γνώσει ή εν αγνοία τους, σε όλους τους συγγραφείς που γράφουν μυθιστορήματα. Ο αόρατος αφηγητής υπήρξε ανακάλυψη ίσως σημαντικότερη από τις αναζητήσεις και τις μορφολογικές ακροβασίες του Τζόυς στον Οδυσσέα του, ανακάλυψη η οποία άνοιξε τις πόρτες της νεωτερικότητας στη λογοτεχνία. Αλλά, το επαναλαμβάνω, ο Φλωμπέρ δεν είχε πλήρη συνείδηση αυτής της επανάστασης την οποία έβαλε σε εφαρμογή τα πέντε χρόνια κατά τα οποία δούλεψε την Κυρία Μποβαρύ, έχοντας σκαρφιστεί μια μακρόχρονη ασθένεια ώστε να καθησυχάσει τον χειρουργό πατέρα του ο οποίος, όπως ήταν φυσικό, φιλοδοξούσε να κατευθύνει τον γιο του προς τα νομικά επαγγέλματα.

Ο αόρατος αυτός αφηγητής –που είναι ο Θεός Πατέρας, όπως ο ίδιος τον ονόμασε– δεν έχει λόγο να είναι ο μόνος αφηγητής: ένας ή περισσότεροι χαρακτήρες της ιστορίας μπορούν επίσης να είναι αφηγητές, αρκεί να μην ξέρουν περισσότερα από τους άλλους που ξέρουν τα πάντα από την ιδιαίτερη θέση όπου βρίσκονται, και να εναλλάσσονται, όπως κάνουν στην Κυρία Μποβαρύ, στην Αισθηματική Αγωγή και στα μεταγενέστερα μυθιστορήματα που έγραψε. Η ανακάλυψη αυτή του Φλωμπέρ έχει ασκήσει βαθιά επίδραση σε ολόκληρο το νεωτερικό μυθιστόρημα και, ίσως, η ενσωμάτωση της ανώνυμης αυτής φωνής –του αθέατου Θεού– είναι το πιο σημαντικό στοιχείο στις ιστορίες που διηγούνται οι συγκαιρινοί του. Ο Φλωμπέρ, εν αγνοία του, χάρη στην ανακάλυψη του σιωπηλού και αόρατου αφηγητή, δημιούργησε τον διαχωρισμό μεταξύ νεωτερικού και κλασικού μυθιστορήματος, όπου συγκέντρωσε, εν αγνοία του και άθελά του, ένα πλήθος έργων που μέχρι τότε δεν είχαν προσέξει ότι η παρουσία του αόρατου αφηγητή περιόριζε κατά πολύ την παρουσία αφηγητών στη διήγηση. Αυτό ήταν το μεγάλο μάθημα του Φλωμπέρ: όπως, βέβαια, και η φιλοπονία του, η φανατική επιμονή του –σαν να επρόκειτο για ζήτημα ζωής και θανάτου– σε αναζήτηση εκείνης της τελειότητας που μετατρέπει τον συγγραφέα σε ένα είδος σάλπιγγας του Θεού, ή ακόμη και σε Θεό.

Κανείς δεν συνέλαβε τη λογοτεχνία με τόση ακρίβεια και αφοσίωση. Και κανείς δεν έγραψε, όπως αυτός, με τέτοια υπομονή και εμμονική αναζήτηση ενός τέλειου ύφους. Αφιερώθηκε στη συγγραφή ως το τέλος, μέσα από τους δύο αντιγραφείς που τον εκπροσωπούν, τον Μπουβάρ και τον Πεκυσέ, γράφοντας ό,τι μπορούσε να γραφτεί, εγχείρημα αδύνατον και εξωφρενικό, καταδικασμένο στην αποτυχία, εννοείται, αλλά αποτυχία στην κλίμακα των θεών, ή τουλάχιστον κάποιων φιλόμοχθων θεών. Αυτό είναι που λένε πεθαίνω στοχεύοντας όσο το δυνατόν πιο ψηλά και να δίνω στη λογοτεχνία μια όψη θεϊκή πατώντας ταυτόχρονα πάνω στον γήινο φλοιό· και έτσι προέκυψε ένα βιβλίο που είναι η επιτομή όλων των βιβλίων και, ίσως, το τολμηρότερο και εξοχότερο εγχείρημα που γνώρισε η λογοτεχνία από τα πρώτα της ψελλίσματα μέχρι σήμερα.

— Μετάφραση: Μαρίνα Κουνεζή

ο αγριμολόγος σε επίσκεψη στο Λας Βέγκας (λεπτομέρεια)

Δέρμα

Έχεις πάει στην Αμερική;

Όχι. Ωραία είναι;

Ναι.

Για μένα η Αμερική είναι ο Μάικλ Τζάκσον. Από μαύρος θέλησε να γίνει λευκός και κατέστρεψε πάνω του το καθετί που του θύμιζε την προέλευσή του. Έγινε αυτός ο δημιουργός του εαυτού του.

Και οι τραβεστί κάτι παρόμοιο κάνουν.

Ναι.

Υπάρχει και η άλλη η Αμερικάνα η Βίλντενσταϊν που ήθελε να μοιάσει με γάτα και το κατάφερε. Ύστερα από πενηνταεννι΄σ χειρουργικές επεμβάσεις. Την έχεις δει;

Πού;

Στα περιοδικά.

Όχι. Πώς είναι;

Τρομακτική. Μοιάζει με γάτα.

Το δέρμα του ανθρώπινου σώματος αν απλωνόταν οριζοντίως θα κάλυπτε μισό κρεβάτι.

Το έχεις δει;

Πού;

Στα περιοδικά.

Στα περιοδικά;

Όλα υπάρχουν στα περιοδικά.

✳︎

[από: Έλενα Πέγκα, Σφιχτές ζώνες και άλλα δέρματα, εκδόσεις Άγρα 2011

◉

[…] Άν έφευγε, αύριο θά’ ταν κιόλας στην ανοιχτή θάλασσα και κοντά της ο Φρανκ· θα πλέαν προ το Μπουένος Άυρες. Οι θέσεις ήταν κρατημένες. Μπορούσε τώρα να οπισθοχωρήσει; ύστερα απ’ όσα έκανε γι’ αυτήν; Η στενοχώρια της έφερε σαν μια ναυτία· όλο το σώμα της ήταν παγωμένο και τα χείλια της κουνιόνταν σε μια σιωπηλή χωρίς λόγια προσευχής.

Μια καμπάνα χτυπούσε στη θέση της καρδιάς της.

Αισθάνθηκε τον Φρανκ να της σφίγγει το χέρι. «Έλα», είπε.

Όλες οι θάλασσες του κόσμου φουρτούνιασαν μές στην καρδιά της. Το χέρι του, το δικό της χέρι, την τραβούσε προς αυτή τη θάλασσα που θα την έπνιγε, θα την κατάπινε. Άρπαξε τη σιδερένια μπάρα με τα δυο της χέρια.

«Έλα», φώναξε ο Φρανκ.

Όχι, όχι, αυτό ήταν αδύνατον. Τα χέρια της σφίχτηκαν με μανία στο σίδερο. Από τα βάθη της θάλασσας που πλημμύριζε την καρδιά της, έστελνε σιωπηλές κραυγές αγωνίας.

Ο Φρανκ έσκυψε πάνω απ’ τη μπάρα και της φώναξε να τον ακολουθήσει.

«Έβελυν… Έβε…»

Τον έσπρωχναν, του φώναζαν να προχωρήσει, όμως αυτός αξακολουθούσε να την φωνάζει.

Γύρισε προς αυτόν ένα άσπρο ανέκφραστο πρόσωπο σαν ζώου αβοήθητου. Στα μάτια της δεν υπήρχε κανένα σημάδι, ούτε έρωτα, ούτε αποχαιρετισμού, ούτε καν αναγνώρισης.

*

[Τζέημς Τζόυς, Δουβλινέζοι ―Το τέλος του διηγήματος «Έβελυν». μτφρ.: Μαντώ Αραβαντινού, εκδόσεις Ηριδανός, 1977

◉

[…] Αν όμως για μας ο Κάμπος είναι μια βιογραφία, για τον Πεσσόα υπήρξε ένα λογοτεχνικό τέχνασμα. Ένα τέχνασμα και ένα υφολογικό μητρώο όπως όλοι οι άλλοι ετερώνυμοι, έστω κι αν διαθέτει μια δύναμη και μια πολυπλοκότητα που οι άλλοι ετερώνυμοι δεν διαθέτουν. Γιατί αν ο Αλμπέρτο Καέιρο και ο Ρικάρντο Ρέις (ο πρώτος, ο «Δάσκαλος», ένα είδος ποιητή-γκουρού που αναλογίζεται τη Φύση· ο δεύτερος, ένας νεοκλασικός πεσιμιστής ανάμεσα στον Οράτιο και τον Λεοπάρντι) είναι δύο ποιητικές φιγούρες που θα μπορούσαν να τοποθετηθούν σε οποιαδήποτε εποχή και σε οποιοδήποτε γεωγραφικό πλάτος, με τον Αλβάρο ντε Κάμπος ο Πεσσόα έζησε την πρωτοπορία: με άλλα λόγια, χάρη σ’ αυτόν, ο Πεσσόα συμμετείχε ως στρατευμένος λογοτέχνης στην κουλτούρα της εποχής του.

Ο Κάμπος δεν είναι μονάχα ένα πλάσμα που δημιουργεί, οπως οι άλλοι ετερώνυμοι, αλλάν ένα πλάσμα που λειτουργεί σε ένα συγκεκριμένο πολιτισμικό πλαίσιο: είναι ένα πλάσμα το οποίο προβάλλεται στην Ιστορία. Ο Κάμπος, επομένως, δεν σηματοδοτεί απλώς μια αυτοανάλυση· σηματοδοτεί επίσης έναν προβληματισμό και μια αποξένωση. Κατά μια περίεργη και ασυνήθιστη σύμπτωση, ο Πεσσόα έζησε την ιστορική πρωτοπορία και ταυτόχρονα, μέσω του Κάμπος, έδωσε ένα κριτικό πορτρέτο της από τα μέσα. Τοπ τυπικό πορτρέτο του πρωτοπόρου ποιητή, με τα χαρακτηριστικά του οποίου θα μπορούσαμε να φτιάξουμε μέχρι και απογραφικό δελτίο[…]

✳︎

[ από Antonio Tabucchi, Η νοσταλγία του πιθανού. Γραπτά για τον Φερνάντο Πεσσόα, μετάφραση Ανταίος Χρυσοστομίδης, εκδόσεις Άγρα

◉