αγριμολογος

Δημήτριος Ι. Αντωνίου (1906-1994)

✿

1

Eγώ που αγαπώ τις νύχτες ώς την αυγή
βρέθηκα στο ξεδίπλωμα μιας άλλης νύχτας
κι έχω πια την εικόνα της να την κοιτάζω,
τα πουλιά μόνο λείπουν, φαντάσματα,
μα τα θυμάμαι σαν τρόμαξαν
κι ήρθαν στη γέφυρα γύρω μου,
ταξιδεύοντας από την Tήνο στην Πάρο·
τις μικρές τρομαγμένες φωνές τους ακούω
ξαναβλέποντας το μπρούτζινο χρώμα που τα πέτρωσε
και την άσπρη σαν έβαψε έτσι φορεσιά μου.
Nοτισμένος μες στην αυγή κοίταζα
στα καθημερινά μου το φαινόμενο
όταν εσύ την ίδια στιγμή
στο Σούνιο που ‘γραφες
το φως εκείνο στο σκοτάδι,
στις εικόνες τους
σε ανάμνηση.
Eίταν αυτά στις 19/6/35
ανάμεσα 5 και 6.40΄ το πρωί.―

2

Άνθισα γύρω μου στη θάλασσα
άνθη–πουλιά που ζήσανε
στο εφήμερο κλίμα της νύχτας εκείνης.
Bρήκα τις κλωστές σαν ξημέρωνε,
αυτές που ζωντάνευαν τους τεχνητούς κύκνους μου,
σαν νεύρα με τη σάρκα
στην πλασματική τους ύπαρξη.
H κατασκευή τούτη που αρνήθηκες
με το φως της ημέρας
τον εαυτό της τόσο
τον εαυτό μου τότε που κυβερνούσε ένα καράβι
άσπρο κι αυτό σαν τα φανταστικά πουλιά
κείνη τη νύχτα που μου γύρεψες.

*

[από τα Ποιήματα, Eρμής 1998

✿

Salvador Dali and Luis Buñuel’s L’Age d’Or (1930)

Luis_1_

Ο Buñuel για τον Buñuel

«Όταν ήμουν νέος ήμουν πολύ βίαιος. Ο σουρεαλισμός στον κινηματογράφο άρχισε όταν αναρωτηθήκαμε τι άλλο μπορούσαμε να κάνουμε με χίλιους θεατές αν όχι να καταστρέψουμε, να προσβάλουμε όλες τις αξίες τους. Ό,τι δεν προσβάλλει την κοινωνία, τους θεσμούς, δεν είναι σουρεαλιστικό. Αλλά φυσικά όχι με τις χοντροειδείς τεχνικές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Με πιο λεπτές τεχνικές. Οι ρίζες μου βρίσκονται στον σουρεαλισμό, που με επηρέασε πολύ. Δεν υπάρχει πια η ομάδα των σουρεαλιστών, αλλά προπάντων δεν υπάρχει πια σήμερα σουρεαλισμός σαν τέτοιος. Ο σουρεαλισμός πέρασε στη ζωή. Σήμερα η βία υπάρχει παντού. Έχουμε πολέμους, επαναστάσεις, τρομοκρατία. Η βία δεν εξυπηρετεί πια σε τίποτα. Τίποτα δεν μπορεί πια να σκανδαλίσει. Η τέχνη χρειαζόταν όπλα. Σήμερα τα όπλα δεν εξυπηρετούν πια σε τίποτα. Εγώ υπήρξα τρομοκράτης στη θεωρία. Σήμερα φρικιώ με την τρομοκρατία, ακόμα και τη θεωρητική. Να επιτίθεσαι στη βία είναι παράλογο. (1974)

Συνεχίζεται  ☞

[Λούις Μπουνιουέλ, εκδόσεις Αιγόκερος 1983

⚙︎

✣

Η ποιητική συλλογή Μήνυμα (1934), το μοναδικό ποιητικό έργο που εξέδωσε ο Πεσσόα εν ζωή, και το οποίο απέσπασε την ίδια χρονιά το βραβείο Antero de Quental, ξεκινά με το ποίημα «Των πύργων». Η θέση που κατέχει στην εν λόγω συλλογή είναι εμβληματική, καθώς σηματοδοτεί εξαρχής την εγγενή παρουσία της Ευρώπης στο έργο του πορτογάλου ποιητή.

ΤΩΝ ΠΥΡΓΩΝ
Η Ευρώπη κείται, στους αγκώνες ακουμπώντας:
Απ’ την Ανατολή στη Δύση κείται, το βλέμμα σταθερό,
Ρομαντικά μαλλιά σκιάζουν των ματιών τον ουρανό
Ελληνικές στιγμές αναπολώντας.

Ο αριστερός αγκώνας πίσω λυγισμένος,
Ο δεξιός να σχηματίζει μια γωνία,
Ο πρώτος κει που στέκει λέει Ιταλία
Ο άλλος την Αγγλία έχει σημάδι
Και φτιάχνει με το χέρι για το πρόσωπο σκιάδι.

Με βλέμμα μοιραίο σφίγγας ατενίζει
Τη Δύση, αυριανή του παρελθόντος μέρα.

Το πρόσωπο αυτό είν’ η Πορτογαλία.

Σε μια σύντομη ανάλυση, η Ευρώπη, στο ποίημα αυτό χαρακτηρίζεται από τη γυναικεία φύση της –νωχελική, αινιγματική και μοιραία–, την ελληνική και εξ Ανατολής καταγωγή της, τον προσανατολισμό του σώματός από την Ανατολή προς τη Δύση, που δηλώνει ταυτόχρονα τα στάδια της ιστορικής εξέλιξής της με αναφορές στην Ελλάδα και στην Ιταλία πάνω στην οποία ακουμπά ο αριστερός αγκώνας, στην Αγγλία όπου βρίσκει στήριγμα ο δεξιός αγκώνας για να κρατήσει την Πορτογαλία, δηλαδή το ίδιο το πρόσωπο της Ευρώπης και, τέλος, το βλέμμα που κοιτάζει σταθερά τη Δύση, μέλλον του παρελθόντος.

*

[απόσπασμα από το άρθρο της Μαρίας Παπαδήμα με τίτλο Φερνάντο Πεσσόα: Ένα Ευρωπαίος του μέλλοντος, Athens Review of Books τ.122, Νοέμβριος 2020 

✣

Stefan Zweig (1881-1942)

✾

Για έναν ολόκληρο αιώνα, μέχρι σχεδόν τα κράσπεδα της εποχής μας, η ιδέα της ελευθερίας κυριαρχεί με τρόπο αδιαμφισβήτητο στην Ευρώπη. Στα θεμέλια κάθε κράτους τα ατομικά δικαιώματα αποτελούν τον ακλόνητο ακρογωνιαίο λίθο του Συντάγματος, κι εμείς πιστέψαμε ότι οι καιροί των πνευματικών δεσποτειών, των εξαναγκαστικών ιδεολογιών, των υπαγορευμένων πεποιθήσεων και της λογοκρισίας των απόψεων είχαν παρέλθει ανεπιστρεπτί. Επίσης ότι το αίτημα του ατόμου για πνευματική ανεξαρτησία είχε εμπεδωθεί οριστικά, ακριβώς όπως το δικαίωμα στο χοϊκό κορμί του. Η Ιστορία όμως αποτελεί μια συνεχή παλινδρόμηση, ένα αέναο ανεβοκατέβασμα. Ποτέ ένα δικαίωμα, ποτέ μια ελευθερία δεν έχει κατακτηθεί τελειωτικά ενάντια στη βία της εξουσίας, που απλώς αλλάζει αδιάκοπα μορφή. Πάντα θα απειλείται κάθε βήμα προόδου, κάθε κατάκτηση της ανθρωπότητας, πάντα το αυτονόητο θα τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ακριβώς όταν αρχίζουμε να θεωρούμε την ελευθερία καθημερινή πρακτική και όχι πλέον ιερότατο απόκτημα, αναδύεται από το σκοτάδι του ανθρώπινου υποσυνείδητου, από τον κόσμο των τυφλών ορμών η παράφορη επιθυμία για βιασμό της. Κάθε φορά που η ανθρωπότητα απολαμβάνει ανέμελη για μεγάλο χρονικό διάστημα την ειρήνη, έρχεται μια στιγμή που καταλαμβάνεται από την ολέθρια περιέργεια για τη μέθη της δύναμης και τη φονική διάθεση για πόλεμο. Γιατί, για να συνεχίσει η Ιστορία την πορεία της προς τους ανεξιχνίαστους στόχους της, προκαλεί από καιρού εις καιρόν ακατανόητες για μας οπισθοδρομήσεις, και τότε, όπως στην πλημμύρα γκρεμίζονται ακόμη και τα πιο στέρεα φράγματα και αναχώματα, καταρρέουν τα με τόσο κόπο χτισμένα τείχη του δικαίου. Σε τέτοιες ζοφερές ώρες η ανθρωπότητα μοιάζει να κατρακυλάει στην αιματηρή μανία της ορδής και στην δουλοπρεπή υποταγή του κοπαδιού. Όμως μετά την παλίρροια τα νερά αποτραβιούνται και πάλι. Όλες οι δεσποτείες γερνούν και φθείρονται σε σύντομο χρονικό διάστημα, όλες οι ιδεολογίες και οι πρόσκαιρες νίκες τους τελειώνουν με την εποχή τους. Μόνο η ιδέα της πνευματικής ελευθερίας, η κορωνίδα των ιδεών, μόνο αυτή γνωρίζει την αέναη επιστροφή, καθότι αιώνια σαν το πνεύμα. Όταν της αφαιρείται για κάποιο διάστημα ο λόγος, αποτραβιέται στον εσώτατο χώρο της συνείδησης, απρόσιτη σε κάθε είδους καταπίεση. Πλανώνται λοιπόν οικτρά οι εξουσιαστές όταν πιστεύουν ότι έχουν νικήσει το ελεύθερο πνεύμα, μόνο και μόνο επειδή του έχουν σφραγίσει πρόσκαιρα το στόμα. Γιατί με κάθε καινούργιο άνθρωπο γεννιέται και μια νέα συνείδηση, και πάντα θα υπάρχει η συνείδηση εκείνη που θα ανταποκρίνεται στο πνευματικό της καθήκον και θα αναλαμβάνει τον αγώνα για τα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα της ανθρωπότητας και της ανθρωπιάς. Πάντα θα εμφανίζεται ένας Καστελιόν που θα ορθώνει το ανάστημά του στον κάθε Καλβίνο και θα υπερασπίζεται την ανεκτίμητη ανεξαρτησία των πεποιθήσεων ενάντια στη βία της κάθε εξουσίας.

*

[το τελευταίο μέρος του βιβλίο του Στέφαν Τσβάιχ, Καστελιόν κατά Καλβίνου από τις εκδόσεις Athens Review of Books. Μετάφραση: Δημήτρης Δημοκίδης, eπιμέλεια: Χ.Ε. Μαραβέλιας

✾