αγριμολογος

Δύο βιβλία του Roger Shattuck (1923–2005)
για τον Μαρσέλ Προυστ

1. Roger Shattuck, Proust’s Way ―W. W. Norton & Company, New York 2000

Ο Roger Shattuck υπήρξε από τους κριτικούς που βοήθησαν αποφασιστικά το αγγλόφωνο κοινό να προσεγγίσει τον Προυστ όχι ως «δύσκολο κλασικό», αλλά ως συγγραφέα βαθιά σύγχρονο. Στο εν λόγω βιβλίο, ο Shattuck διαβάζει το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο όχι μόνο ως μυθιστόρημα μνήμης, αλλά ως μια συνολική άσκηση συνείδησης: ένα έργο που μας μαθαίνει πώς να παρατηρούμε, πώς να συνδέουμε εμπειρίες και πώς να μετατρέπουμε τον χρόνο σε νόημα. Η έμφαση που δίνει στη μορφή και στη διαδικασία της κατανόησης, και όχι απλώς στο περιεχόμενο, είναι από τα πιο γόνιμα στοιχεία της προσέγγισής του.

Το μεγάλο προτέρημα του R. S. είναι ότι αντιστέκεται τόσο στη στεγνή ακαδημαϊκότητα όσο και στον ψυχολογικό αναγωγισμό. Δεν «εξηγεί» τον Προυστ με βιογραφικά κλειδιά ούτε τον φυλακίζει σε θεωρητικά σχήματα. Αντίθετα, δείχνει πώς το έργο λειτουργεί ως εμπειρία για τον αναγνώστη: πώς η αργή πρόοδος (η αργή, προσεκτική ανάγνωση είναι αναγκαία στο έργο του Προυστ), οι επαναλήψεις και οι φαινομενικές παρεκβάσεις είναι ουσιώδεις για την αποκάλυψη της αλήθειας του χρόνου και της τέχνης.

Ο R. S. τον παρουσιάζει περισσότερο ως στοχαστή της αισθητικής και λιγότερο ως συγγραφέα σκληρό, ειρωνικό και ενίοτε ανελέητο απέναντι στους χαρακτήρες του. Ο κοινωνικός σαρκασμός, η σκληρότητα της επιθυμίας και η βία των κοινωνικών μηχανισμών δεν βρίσκονται πάντα στο προσκήνιο της ανάλυσής του. Αυτό δεν είναι λάθος, αλλά επιλογή, που αφήνει χώρο για συμπληρωματικές αναγνώσεις.

Θεωρώ τον R. S. έναν από τους πιο αξιόπιστους «οδηγούς» για τον Προυστ: όχι γιατί μας λέει τι να σκεφτούμε, αλλά γιατί μας δείχνει πώς να τον διαβάσουμε. Η κριτική του λειτουργεί ως προέκταση της προυστικής εμπειρίας, προσκαλώντας τον αναγνώστη να αφεθεί στον χρόνο του έργου και να ανακαλύψει, μαζί με τον αφηγητή, ότι η αληθινή ζωή αποκαλύπτεται εκ των υστέρων — μέσα από τη μνήμη και τη μορφή.

✳︎

2. Roger Shattuck, Μαρσέλ Προυστ ―Εκδ. Ηριδανός, 1974, μτφρ., Α. Ίσαρης – Γ. Στέρης.

Το βιβλίο αυτό, (δυσεύρετο πλέον κυκλοφόρησε στη χώρα μας το 1974) αποτελεί μια συμπυκνωμένη αλλά ιδιαίτερα απαιτητική αποτίμηση του προυστικού έργου. Σε αντίθεση με το εκτενέστερο Proust’s Way, που λειτουργεί ως συνοδοιπόρος της ανάγνωσης του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, το Μαρσέλ Προυστ φιλοδοξεί να προσφέρει ένα ενιαίο πορτρέτο του συγγραφέα: όχι βιογραφικό, αλλά διανοητικό και αισθητικό.

Ο Shattuck προσεγγίζει τον Προυστ πρωτίστως ως στοχαστή της εμπειρίας. Χωρίς να τον εντάσσει αυστηρά στη φιλοσοφία, υποστηρίζει ότι το έργο του επιτελεί φιλοσοφικό έργο μέσω της μορφής του. Η αλήθεια, στον Προυστ, δεν είναι αποτέλεσμα αφηρημένης σκέψης αλλά προϊόν μιας καθυστερημένης κατανόησης: γεννιέται εκ των υστέρων, όταν η εμπειρία ανακαλείται, επανερμηνεύεται και οργανώνεται σε μορφή. Η γνώση είναι αναδρομική και συχνά επώδυνη.

Κεντρική θέση στο βιβλίο κατέχουν οι έννοιες της συνήθειας και της διάψευσης. Η συνήθεια αμβλύνει την αντίληψη και μας καθησυχάζει μέσα σε ψευδαισθήσεις· η διάψευση, ιδίως στον έρωτα και στην κοινωνική ζωή, διαρρηγνύει αυτή την αδράνεια και καθιστά δυνατή τη μάθηση. Ο R. S. επιμένει ότι η οδύνη δεν είναι από μόνη της λυτρωτική· μόνο όταν μετασχηματιστεί από τη μνήμη και τη μορφή αποκτά νόημα. Έτσι, απομακρύνεται από μια εξιδανικευμένη ανάγνωση του Προυστ ως υμνητή της μνήμης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην τέχνη ως διαδικασία μεταμόρφωσης και όχι ως παρηγοριά. Για τον R. S. η τέχνη στον Προυστ δεν συνιστά διαφυγή από τον χρόνο, αλλά πειθαρχία: τον κόπο να δοθεί μορφή στην ασυνέχεια της ζωής. Το τελικό «εύρημα» του αφηγητή δεν είναι θριαμβικό· είναι νηφάλιο και αυστηρό. Η ζωή γίνεται κατανοητή μόνο αφού έχει ήδη σπαταληθεί, και η τέχνη είναι το μέσο –όχι το έπαθλο– αυτής της κατανόησης.

Σε επίπεδο κριτικής στάσης, το Μαρσέλ Προυστ χαρακτηρίζεται από τη γνωστή μετριοπάθεια και διαύγεια του R. S. Σε αντίθεση με πολλές άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν καταγραφεί, ο R. S. αποφεύγει να συστηματοποιήσει τον Προυστ ή να τον υποτάξει σε εννοιολογικά σχήματα. Προτιμά να παραμείνει κοντά στην εμπειρία της ανάγνωσης, προστατεύοντας την αργή, απαιτητική παιδαγωγία του έργου. Αυτός ο περιορισμός συνεπάγεται ότι οι πιο σκληρές, ειρωνικές ή βίαιες πλευρές του προυστικού σύμπαντος δεν αναδεικνύονται πάντα πλήρως, αλλά εξασφαλίζει μια βαθιά πιστότητα στο ίδιο το εγχείρημα του Προυστ.

Συνολικά, το Μαρσέλ Προυστ του R. S. είναι ένα βιβλίο σχετικά μικρό σε έκταση (περ. 200 σελίδες) αλλά μεγάλο σε πυκνότητα. Δεν αντικαθιστά την ανάγνωση του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο ούτε την απλοποιεί. Λειτουργεί ως στοχαστική συμπύκνωση του προυστικού εγχειρήματος και ως υπενθύμιση ότι ο Προυστ δεν μας διδάσκει τι να σκεφτούμε, αλλά πώς να αντέξουμε τον χρόνο, την πλάνη και την καθυστέρηση μέσα από τη μορφή της τέχνης.

◉

Marcel Proust

τυχαία αποσπάσματα 13

«Ένιωθες πως το Δάσος δε ήταν μόνο ένα δάσος, πως ανταποκρινόταν σ᾿ ένα προορισμό ανεξάρτητο απ᾿ τη ζωή των δέντρων του· την έξαρση που αισθανόμουν δεν την προκαλούσε μονάχα ο θαυμασμός τού φθινοπώρου, αλλά ένας πόθος… Τα δέντρα μού θύμιζαν τα ευτυχισμένα χρόνια τής εύπιστης μου νιότης, όταν ερχόμουν άπληστα στους τόπους, όπου ήταν να πραγματοποιηθούν για λίγες μόνο στιγμές αριστουργήματα γυναικείας κομψότητας ανάμεσα στις ασύνειδες και συνένοχες φυλλωσιές… Και για όλα αυτά τα καινούργια κομμάτια τού θεάματος δεν είχα πια την πίστη που θα ᾿πρεπε να βάλλω μέσα τους για να τούς δώσω συνοχή, ενότητα ύπαρξη· περνούσαν σκόρπια μπροστά μου, στη τύχη, δίχως αλήθεια, δίχως να περιέχουν μέσα τους κάποια ομορφιά που τα μάτια μου θα μπορούσαν να προσπαθήσουν, όπως άλλοτε να συνθέσουν. Οι γυναίκες ήταν τυχαίες γυναίκες, που στην κομψότητά τους δεν έδινα καμιά πίστη και που οι τουαλέτες τους μού φαίνονταν ασήμαντες. Όταν όμως χάνεται μια πίστη, επιζεί όλο και πιο έντονη για να σκεπάσει την έλλειψη δύναμης που χάσαμε μη μπορώντας πια να δώσουμε αληθινή υπόσταση σε πράγματα καινούργια, μια φετιχιστική προσήλωση στα παλιά, λες και σ᾿ αυτά και όχι μέσα μας, κατοικούσε το θείο, λες και η τωρινή μας απιστία είχε μιαν αιτία συμπτωματική, το θάνατο των Θεών… Όλα έμοιαζαν να διακηρύσσουν την απάνθρωπη ερημιά τού άχρηστου πια δάσους, και με βοηθούσαν να καταλάβω καλύτερα την αντίφαση που υπάρχει όταν αναζητάς στην πραγματικότητα τις εικόνες τής μνήμης, απ᾿ την οποία θα λείπει πάντα η γοητεία που προέρχεται από την ίδια τη μνήμη κι απ᾿ το γεγονός ότι δεν τις συλλαμβάνουν οι αισθήσεις μας. Η πραγματικότητα που είχα γνωρίσει δεν υπήρχε πια. Ήταν αρκετό που δεν εμφανιζόταν η κυρία Σουάν εντελώς όμοια, και την ίδια στιγμή, για να γίνει η Λεωφόρος άλλο πράγμα. Οι τόποι που γνωρίσαμε δεν ανήκουν μόνο στον κόσμο τού χώρου, όπου τούς τοποθετούμε για ευκολία. Δεν ήταν παρά μια λεπτή τομή ανάμεσα στις συνεχόμενες εντυπώσεις που σχημάτιζαν την τότε ζωή μας· η ανάμνηση μιας ορισμένης εικόνας δεν είναι παρά ο καημός για ορισμένη στιγμή που πέρασε· και τα σπίτια και οι δρόμοι, οι λεωφόροι, όλα είναι φευγαλέα αλλοίμονο! Σαν τα χρόνια».

✳︎

[Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Από τη μεριά του Σουάν ―μτφρ: Παύλος Α. Ζάννας, εκδόσεις Ηριδανός

διαβάστε όλα της κατηγορίας [Marcel Proust]

◉

ΜΑΡΣΕΛ ΠΡΟΥΣΤ
―πέθανε σαν σήμερα 18 Νοεμβρίου 1922, στο Παρίσι

τυχαία αποσπάσματα 12

«[…]Δεν μπορούσα παρά να θαυμάσω πόσο η γαλλική αστική τάξη ήταν ένα θαυμαστό εργαστήρι της πιο ποικιλόμορφης γλυπτικής. Πόσοι απρόβλεφτοι τύποι, πόση δημιουργική φαντασία στον χαρακτήρα προσώπων, πόση αποφασιστικότητα, πόση δροσιά, πόση αφέλεια  στα χαρακτηριστικά! Οι γέροι φιλάργυροι αστοί απ’ όπου είχαν γεννηθεί αυτές οι Αρτέμιδες κι αυτές οι νύμφες μου φαίνονταν οι πιο μεγάλοι θαυματοποιοί. Προν προλάβω να ξεχωρίσω την κοινωνική μεταμόρφωση αυτών των κοριτσιών ―τόσο οι ανακαλύψεις ενός σφάλματος, αυτές οι αλλαγές της ιδέας που σχηματίζουμε για ένα πρόσωπο έχουν την αμεσότητα μιας χημικής αντίδρασης ―είχε κιόλας πάρει θέση πίσω απ’ τα μάγκικα πρόσωπα αυτών των κοριτσιών που τα είχα νομίσει ερωμένες ποδηλατοδρόμων, πρωταθλητών πυγμαχίας[…]»

✳︎

[Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Από Στον ίσκιο των ανθισμένων κοριτσιών, ―μτφρ: Παύλος Α. Ζάννας, εκδόσεις Ηριδανός

διαβάστε όλα της κατηγορίας [Marcel Proust]

◉

11.

Όπου και αν με πήγαν οι θεωρίες μου,
βρήκα ότι ένας ποιητής ήταν ήδη εκεί.
― Sigmund Freud

❀

Κατά βάθος, αν είναι αλήθεια πως, γενικά, η δυσκολία να φτάσεις το αντικείμενο του πόθου σου τον μεγαλώνει (η δυσκολία, όχι η αδυναμία, γιατι εκείνη τον αναιρεί), τότε για έναν πόθο ολότελα σαρκικό, η βεβαιότητα πως θα πραγματοποιηθεί σε κάποια μελλοντική και καθοριστική στιγμή δεν είναι λιγότερο ερεθιστική από την αβεβαιότητα· σχεδόν όσο και η ανήσυχη αμφιβολία, η έλλειψη αμφιβολίας καθιστά ανυπόφορη την αναμονή αυτή μιαν απροσμέτρητη ολοκλήρωση και ―με τη συχνότητα προκαταβολικών αναπαραστάσεων― τεμαχίζει το χρόνο σε κομμάτια πολύ μικρά σαν εκείνα που θα δημιουργούσε το άγχος.

❀

[Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: Από Η μεριά του Γκερμάντ, Κεφάλαιο II ― μτφρ: Παύλος Α. Ζάννας, εκδόσεις Ηριδανός

διαβάστε όλα της κατηγορίας [Marcel Proust]

❀