[η αγάπη σκόνη και τ’ όνειρο καπνός: Leszek Kolakowski (1927-2009)

01/11/2020 § Σχολιάστε

50.

Όταν στέρεψαν τα ρεύματα

Στη μνήμη του Λεωνίδα Χατζηπροδρομίδη

Leszek Kolakowski, Main Currents of Marxism: The Founders – The Golden Age – The Breakdown, μτφρ. P. S. Falla, W. W. Norton 2008 [1η 2005], σελ. 1.283

Το κείμενο που ακολουθεί είναι ο Πρόλογος του Λέσεκ Κολακόφσκι στο έργο του Τα κύρια ρεύματα του Μαρξισμού στην έκδοση W.W. Norton 2005 [2η 2008]. Πρώτες εκδόσεις (τρίτομες): πολωνικά (Instytut Literacki, Παρίσι 1976 ), αγγλικά (OUP, Οξφόρδη 1978).

Έχουν περάσει σχεδόν τρεις δεκαετίες από τότε που γράφτηκαν αυτοί οι τόμοι, που τώρα εκδίδονται μαζί σ’ αυτή την νέα έκδοση, και δεν είναι άτοπο να ρωτήσουμε αν τα γεγονότα που συνέβησαν στο μεταξύ έχουν καταστήσει την ερμηνεία μου ξεπερασμένη, αδιάφορη ή απλώς εσφαλμένη. Σίγουρα φάνηκα αρκετά προσεκτικός ώστε να αποφύγω προβλέψεις που τώρα θα μπορούσαν να έχουν αποδειχθεί εσφαλμένες. Ωστόσο το ερώτημα παραμένει σε ισχύ: τι –αν μπορεί να υπάρχει κάτι– το ενδιαφέρον μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει στην διανοητική ή πολιτική ιστορία, που οι τόμοι μου προσπάθησαν να περιγράψουν.

Ο μαρξισμός υπήρξε ένα φιλοσοφικό ή μισο-φιλοσοφικό δόγμα και μια πολιτική ιδεολογία, που χρησιμοποιήθηκε από τα κομμουνιστικά κράτη ως η κύρια πηγή νομιμοποίησης και ως υποχρεωτικό κοινό πιστεύω. Αυτή η ιδεολογία ήταν απαραίτητη, άσχετα αν ο κόσμος την πίστευε ή όχι. Κατά την τελευταία περίοδο της κομμουνιστικής εξουσίας μετά δυσκολίας επιβίωνε ως ζωντανή πίστη. Η απόσταση μεταξύ αυτής και της πραγματικότητας ήταν τόσο μεγάλη, καθώς οι ελπίδες για το χαρωπό μέλλον του κομμουνιστικού παράδεισου ξεθώριαζαν τόσο ραγδαία, που τόσο η κυρίαρχη τάξη (δηλαδή το κομματικό απαράτ) όσο και οι εξουσιαζόμενοι είχαν συνείδηση της κενότητάς της. Αλλά παρέμενε επίσημα δεσμευτική, ακριβώς διότι ήταν το βασικό όργανο νομιμοποίησης του συστήματος εξουσίας. Όταν οι κυρίαρχοι ήθελαν πραγματικά να επικοινωνήσουν με τους υπηκόους τους, δεν χρησιμοποιούσαν το γκροτέσκο δόγμα του «Μαρξισμού – Λενινισμού». Απευθύνονταν μάλλον στα εθνικιστικά αισθήματα ή, στην περίπτωση της Σοβιετικής Ένωσης, της αυτοκρατορικής δόξας. Τελικά η ιδεολογία κατέρρευσε, μαζί με την αυτοκρατορία. Η κατάρρευσή της ήταν μία από τις αιτίες που το κομμουνιστικό σύστημα εξουσίας εξέλιπε από την Ευρώπη.

Ίσως φαίνεται πως μετά τον θάνατο αυτού του πολυεθνικού μηχανισμού, διανοητικά παράλογου αλλά πρακτικά αποτελεσματικού ως οργάνου καταπίεσης και εκμετάλλευσης, ο μαρξισμός ως αντικείμενο μελέτης έχει ταφεί οριστικά· και δεν υπάρχει λόγος να τον ξεθάψουμε από τη λησμονιά. Όμως αυτό δεν είναι επαρκές επιχείρημα. Το ενδιαφέρον μας για τις ιδέες του παρελθόντος δεν εξαρτάται από την πνευματική τους αξία, ούτε από την δύναμή τους να πείσουν στο παρόν. Άλλωστε μελετάμε τις διάφορες μυθολογίες θρησκειών νεκρών εδώ και πολύ καιρό, και το γεγονός ότι δεν υπάρχουν πλέον πιστοί τους δεν κάνει τη μελέτη λιγότερο ενδιαφέρουσα. Ως τμήμα της ιστορίας των θρησκειών και της ιστορίας του πολιτισμού, μια τέτοια μελέτη μάς επιτρέπει να διεισδύσουμε στις πνευματικές δραστηριότητες του ανθρώπινου είδους, στη δική μας ψυχή και στις σχέσεις της με άλλες μορφές ζωής του ανθρώπου. Η έρευνα πάνω στην ιστορία των ιδεών, άσχετα αν πρόκειται για θρησκευτικές, φιλοσοφικές ή πολιτικές, είναι μια διερεύνηση της δικής μας ταυτότητας, για το νόημα των δικών μας πνευματικών και φυσικών προσπαθειών. Επίσης, η ιστορία των ουτοπιών δεν είναι λιγότερο γοητευτική από την ιστορία της μεταλλουργίας ή της χημικής μηχανικής.

Σε ό,τι δε αφορά την ιστορία του μαρξισμού, υπάρχουν επιπρόσθετοι και πιο συναφείς λόγοι που τον καθιστούν άξιο μελέτης. Τα φιλοσοφικά δόγματα που για πολύ καιρό γνώρισαν σημαντική δημοφιλία (και αυτό που ονομαζόταν μαρξιστική φιλοσοφική οικονομική δεν ήταν πραγματική οικονομική με τη σημερινή έννοια της λέξης, παρά ένα φιλοσοφικό ονειροπόλημα) ποτέ δεν εξέπνευσαν εντελώς. Αλλάζουν το λεξιλόγιό τους, αλλά επιβιώνουν στα υπόγεια του πολιτισμού. Και αν και συχνά διακρίνονται ελάχιστα, είναι ακόμη σε θέση να γοητεύουν ανθρώπους – ή να τους τρομοκρατούν. Ο μαρξισμός ανήκει στην διανοητική παράδοση και την πολιτική ιστορία του 19ου και του 20ού αιώνα. Ως τέτοιος προφανώς μας ενδιαφέρει, μαζί με τις αδιάκοπα επαναλαμβανόμενες και συχνά γκροτέσκες αξιώσεις ότι αποτελεί επιστημονική θεωρία. Ωστόσο, αυτή η φιλοσοφία συνεπαγόταν κάποιες πρακτικές συνέπειες που θα μπορούσαν να φέρουν απερίγραπτη αθλιότητα και δυστυχία στην ανθρωπότητα: η ατομική ιδιοκτησία και η αγορά έπρεπε να καταργηθούν και να αντικατασταθούν από έναν καθολικό σχεδιασμό που περιλαμβάνει τα πάντα – ένα πέρα για πέρα απίθανο πρόγραμμα. Παρατηρήθηκε προς τα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως από αναρχικούς, ότι έτσι εννοούμενο το μαρξιστικό δόγμα ήταν ένα καλό προσχέδιο για τη μετατροπή της ανθρώπινης κοινωνίας σ’ ένα γιγάντιο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ασφαλώς αυτή δεν ήταν η πρόθεση του Μαρξ, αλλά ήταν ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ένδοξης και τελικά καλοκάγαθης ουτοπίας που επινόησε.

Ο θεωρητικός δογματικός μαρξισμός σέρνει την άθλια ύπαρξή του στους διαδρόμους κάποιων ακαδημαϊκών ιδρυμάτων. Ενώ το ωφέλιμο φορτίο του είναι πολύ φτωχικό, δεν είναι αδιανόητο ότι θα κερδίζει σε δύναμη, υποστηριζόμενος από ορισμένα πνευματικώς άθλια αλλά θορυβώδη κινήματα που στην πραγματικότητα έχουν χάσει κάθε επαφή με τον μαρξισμό ως θεωρητικό κορμό, αλλά αναζητούν ζητήματα που δυνατόν, όσο κι αν είναι συγκεχυμένα, να παρουσιάζονται ως ζητήματα του καπιταλισμού ή του αντικαπιταλισμού (αυτές οι έννοιες ποτέ δεν προσδιορίζονται, αλλά χρησιμοποιούνται με τέτοιον τρόπο που να δείχνει ότι αντλούνται από την μαρξιστική παράδοση).

Η κομμουνιστική ιδεολογία φαίνεται να βρίσκεται σε μια κατάσταση rigor mortis (νεκρικής ακαμψίας) και οι θεραπευτικές αγωγές που ακόμη την χρησιμοποιούν είναι τόσο αποκρουστικές που η ανάστασή της δείχνει αδύνατη. Αλλά ας μη βιαστούμε κάνοντας μια τέτοια προφητεία (ή αντι-προφητεία). Οι κοινωνικές συνθήκες που έθρεψαν και χρησιμοποίησαν αυτή την ιδεολογία μπορούν ακόμη να αναβιώσουν. Ίσως –ποιος ξέρει;– ο ιός (virus) να βρίσκεται σε νάρκη, προσμένοντας την επόμενη ευκαιρία. Εξάλλου τα όνειρα για μια τέλεια κοινωνία ανήκουν στα ανθεκτικά αποθέματα του πολιτισμού μας.

*

[Μετάφραση ©Χ.Ε. Μαραβέλιας –Athens Review of Books. Τεύχος 119 – ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2020

*

Διαβάστε όλα [τα όνειρα καπνός]

[η αγάπη σκόνη και τ’ όνειρο καπνός: Ο μαρτυρικός θάνατος του Ισαάκ Μπάμπελ

10/08/2020 § Σχολιάστε

49.

Το ημερολόγιο έγραφε 16 Ιανουαρίου 1940, όταν στην φυλακή «Μπουτίρκα» σε κεκλεισμένων των θυρών συνεδρίαση, υπό την προεδρία του δικαστή Ούρλιχ, ξεκίνησε η δίκη του συγγραφέα Ισαάκ Μπάμπελ (1894- 1940).

©Δημήτρης Τριανταφυλλίδης στο liberal.gr

Ο Ισαάκ Μπάμπελ (γνωστός και ως «Κόκκινος ιππέας») ήταν στο σπίτι του, στην πολιτεία των συγγραφέων στο Περιντέλκινο, λίγο έξω από την Μόσχα, όταν νωρίς το πρωί της 16ης Μαΐου, στελέχη της Γενικής Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας της N.K.V.D. χτύπησαν την πόρτα του. Δείχνοντας το ένταλμα σύλληψης και έρευνας, τον διέταξαν να ντυθεί και να τους ακολουθήσει.

Αυτή ήταν η αρχή του Γολγοθά για τον συγγραφέα του «Κόκκινου ιππικού», 80 και πλέον διηγημάτων, δύο θεατρικών έργων, πέντε κινηματογραφικών σεναρίων.  Η φιλία του με πολλούς διανοούμενους που έβλεπαν με συμπάθεια τον μεγάλο αποσυνάγωγο της εποχής εκείνες Λεβ Τρότσκι, αλλά και τα «Διηγήματα της Οδησσού», τα οποία κρίθηκαν ακατάλληλα για τον σοβιετικό αναγνώστη επειδή εκθείαζαν τη ζωή των παρανόμων και του οργανωμένου εγκλήματος, αλλά εξέφραζαν συνάμα και μία «αντιπάθεια» για το προλεταριάτο, ήταν  οι αιτίες που βρέθηκε στο στόχαστρο της τρομερής μυστικής αστυνομίας.

Η δίκη κράτησε μόλις μία ημέρα. Το δικαστήριο επιμέτρησε την εσχάτη των ποινών και οι δήμιοι λίγες ώρες μετά την ανακοίνωσή της, οδήγησαν τον συγγραφέα στο συνήθη τόπο εκτελέσεων, την αυλή της φυλακής και τον δολοφόνησαν με μία σφαίρα στο σβέρκο.

Λίγο καιρό αργότερα, η σύζυγός του αγωνιούσα για την τύχη του, επισκέφτηκε τον εισαγγελέα. Εκείνος, σκαλίζοντας την καρτοθήκη με τις περαιωμένες δίκες, της ανακοίνωσε: «Ο Μπάμπελ καταδικάστηκε σε 10 χρόνια φυλακή, χωρίς δικαίωμα αλληλογραφίας και δήμευση των περιουσιακών του στοιχείων».

Θα περάσουν πολλές δεκαετίες μέχρι να μάθει η σύζυγός του, μαζί με εκατομμύρια άλλους σοβιετικούς πολίτες πως η φράση «Δέκα χρόνια φυλακή χωρίς δικαίωμα αλληλογραφίας» ήταν απλά μία υπηρεσιακή, κωδικοποιημένη φράση για τους εκτελεσμένους.

Στο σημερινό σημείωμα δημοσιεύουμε τρία έγγραφα, από τα πολλά, που αφορούν στην υπόθεση Μπάμπελ.

Τα δύο πρώτα είναι αναφορές του Ειδικού Τμήματος της Κρατικής Ασφάλειας και αναφέρονται στις δραστηριότητες του συγγραφέα αλλά και τις αναφορές πληροφοριοδότη που προσέγγισε τη σύζυγό του, προκειμένου να αποσπάσει επιβαρυντικές πληροφορίες και το τρίτο είναι μία επιστολή που έστειλε ο Μπάμπελ στον Μπέρια, καθ’ υπόδειξη των ανακριτών, σε μία απέλπιδα προσπάθεια να σωθεί.

Αναφορά

του μυστικού – πολιτικού τμήματος της Γενικής Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας του Λαϊκού Κομισαριάτου Εσωτερικών Υποθέσεων της Ε.Σ.Σ.Δ. σχετικά με τις διαθέσεις του Ι. Ε. Μπάμπελ σε σχέση με την ολοκλήρωση της δίκης του επονομαζόμενου «Ενιαίου αντισοβιετικού κέντρου Τροτσκιστών – Ζηνόβιεφ»

21.09.1936

Μετά τη δημοσίευση της απόφασης του Στρατιωτικού Συμβουλίου του Ανωτάτου Δικαστηρίου για τα μέλη του μετώπου Τρότσκι – Ζηνόβιεφ, η πηγή μας, όντας στην Οδησσό, συναντήθηκε με τον συγγραφέα Μπάμπελ παρουσία του σκηνοθέτη κινηματογράφου Αϊζενστάιν.

Η συζήτηση έγινε στο δωμάτιο του ξενοδοχείου, όπου έμεναν ο Μπάμπελ με τον Αϊζεντστάιν.

Αναφερόμενος κατά κύριο λόγο τα συμπεράσματα της δίκης, ο Μπάμπελ είπε: «Δεν φαντάζεστε και δεν μπορείτε να συνειδητοποιήσετε τι μεγέθους ήταν οι άνθρωποι που σκοτώθηκαν, και τι σημασία έχει το γεγονός αυτό για την ιστορία. Παράξενη υπόθεση. Εμείς, φυσικά, δε γνωρίζουμε τίποτα, υπήρχε και συνεχίζεται ο αγώνας με τον «Αφέντη» εξαιτίας των προσωπικών σχέσεων που έχουν ορισμένοι μαζί του. Ποιος έκανε την επανάσταση; Ποιος ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου από την αρχή;».

Λέγοντας αυτά ο Μπάμπελ πήρε ένα φύλλο χαρτί κι άρχισε να γράφει τα ονόματα των μελών της Κεντρικής Επιτροπής του Πανενωσιακό Κομμουνιστικό Κόμματος (Μπολσεβίκων) και του Πολιτικού Γραφείου των πρώτων χρόνων της επανάστασης. Στη συνέχεια, σταδιακά, άρχισε να διαγράφει τα ονόματα που πέθαναν, που έφυγαν στην εμιγρκάτσια και, τέλος, εκείνων που ήταν κατηγορούμενοι στην τελευταία δίκη.

Μετά από αυτό ο Μπάμπελ έσκισε το χαρτί με τις σημειώσεις του και είπε: «Καταλαβαίνετε ποιος σήμερα τουφεκίστηκε ή περιμένει να τον εκτελέσουν: τον Σοκόλνικοφ τον αγαπούσε πολύ ο Λένιν, γιατί είναι ένας πανέξυπνος άνθρωπος. Ο Σοκόλνικοφ, είναι αλήθεια πως είναι «μεγάλος σκεπτικιστής» και άνθρωπος του γραφείου, ο οποίος κυριολεκτικά μισή την μαζική δουλειά. Για τον Σοκόλνικοφ υπήρχε μόνο η αυθεντία του Λένιν και όλος του ο αγώνας ήταν κατά της αύξησης επιρροής του Στάλιν. Να γιατί υπήρχαν αυτές οι σχέσεις μεταξύ του Σοκόλνικοφ και του Στάλιν.

Πάρτε όμως τον Τρότσκι. Είναι αδύνατον να φανταστώ τη γοητεία και τη δύναμη της επιρροής του στους ανθρώπους, με τους οποίους έρχεται σ’ επαφή. Ο Τρότσκι, αναμφίβολα, θα συνεχίσει τον αγώνα του και πολλοί θα τον υποστηρίξουν.

Από τους εκτελεσθέντες μια από τις πλέον αξιοσημείωτες μορφές ήταν ο Μρατσκόβσκι. Εργάτης ο ίδιος, οργάνωσε το αντάρτικο κίνημα στη Σιβηρία· άνθρωπος εξαιρετικής δύναμης της βούλησης. Μου έλεγε, λίγο πριν τη σύλληψή του ότι είχε μια συζήτηση διάρκειας 11 ωρών με τον Στάλιν.

Λυπάμαι πολύ για τους εκτελεσθέντες, γιατί ήταν αληθινοί άνθρωποι. Ο Κάμενεφ, για παράδειγμα, μετά τον Μπελίνσκι είναι ο πιο λαμπρός γνώστης της ρωσικής γλώσσας και λογοτεχνίας.

Θεωρώ πως αυτό δεν είναι αγώνας κατά των αντεπαναστατών, αλλά αγώνας κατά του Στάλιν στη βάση των προσωπικών διαφορών.

Μπορείτε να φανταστείτε τι γίνεται στην Ευρώπη και πως θα μας αντιμετωπίζουν τώρα πια. Γνωρίζω πως ο Χίτλερ μετά την εκτέλεση του Κάμενφ, του Ζηνόβιεφ και άλλων, δήλωσε: «Τώρα θα εκτελέσω τον Τέλμαν».

Τι ταραγμένη εποχή! Έχω πολύ άσχημη διάθεση!»

Ο Αϊζενστάιν καθ’ όλη τη διάρκεια που μιλούσε ο Μπάμπελ δεν του έφερε καμία αντίρρηση».

Ο αναπληρωτής διευθυντής
του μυστικού – πολιτικού τμήματος
της Γενικής Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας
Αντισυνταγματάρχης Ασφαλείας
Β. Μπέρμαν 

Φυλάσσεται στο Ρωσικό Κεντρικό Αρχείο Φάκελος 57, κατάλογος 1, ντοσιέ 64, φύλλα 93 – 94. Πρωτότυπο. Δαχτυλόγραφο.

*

Αναφορά του 1ου τμήματος της Μυστικής – Πολιτικής Διεύθυνσης της Κρατικής Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας N.K.V.D. της Ε.Σ.Σ.Δ. για τις διαθέσεις του Ι. Ε. Μπάμπελ σε σχέση με τις συλλήψεις των μελών της πρώην αντιπολίτευσης. 

04/07/1936

27/06 Ο Εμμανουέλ τηλεφώνησε στη δουλειά την Α.Ν. Πιροζκόβαγια (μηχανικός του Μετρό, σύζυγος του Ι. Ε. Μπάμπελ, εξωκομματική). Εκείνη του είπε από τηλεφώνου: «Είμαι τρελή από χαρά ακούγοντας τη φωνή σας. Ήμουν πολύ ανήσυχη για εμάς. Ήθελα να τηλεφωνήσω, αλλά δεν ήθελα να διακινδυνεύσω, αφού ήμουν πεπεισμένη πως θα μου απαντήσουν πως δεν είστε εκεί». Ο Εμμανουέλ συμφώνησε να πάει την ίδια κιόλας ημέρα να την συναντήσει την ώρα που σχολάει. Όντως συναντήθηκαν και τη συνόδευσε σπίτι. Ο Εμμανουέλ την ρώτησε γιατί ήταν ανήσυχη. Η Πιροζκόφα του είπε: «Είναι δυνατόν να μην γνωρίζετε τίποτα; Απορώ ακόμη πως δεν σας έπιασαν. Έχουν συλλάβει πολλούς. Έχω την αίσθηση ότι τους συλλαμβάνουν όλους χωρίς εξαιρέσεις, όλους όσους είχαν την παραμικρή σχέση με τους τροτσκιστές». Στο ερώτημα ποιους συνέλαβαν, η Πιροζκόβα απάντησε: «Από τους φίλους μου την Μαρούσια Σόλντσεβα, τον Εφίμ και τη Σόνια Ντρέιτσερ, την τελευταία σύζυγο του Οχότνικοβα την Σούρα Σολομκό, την Λιάλια Γκαέφσκαγια, και ξανασυνέλαβαν τον Γιάσα Οχότνικοφ». Η Πιροζκόφα είχε την εντύπωση πως συλλαμβάνουν τους πάντες ανεξαιρέτως και φοβόταν για τον εαυτό της και τον Μπάμπελ.

Η Πιροζκόβα λέει πως ρώτησε τον Μπάμπελ: «Μπορεί να συλλάβουν κι εσείς;» Σε αυτό ο Μπάμπελ απάντησε: «Όσο ζούσε ο γέρος (Γκόρκι) ήταν αδύνατο. Τώρα παραμένει απλά δύσκολο». Για τη σύλληψη του Γιεφίμ Ντρέιτσερ του μίλησε η Σόνια Ντρέιτσε, για τη σύλληψη της Σόνια Πιροζκόβα το έμαθε η ίδια, όταν την επισκέφτηκε και βρήκε το δωμάτιο σφραγισμένο. Για τη σύλληψη της Μαρούσιας Σόλντσεβα τον Μπάμπελ ενημέρωσε ο τωρινός της σύζυγος Τζάνγκ Γκογκλίτζε (Γκογκομπερίτζε). Ο τελευταίος είναι μέλος του κόμματος, έχει δυσανασχετήσει πολύ με τη σύλληψη της Σόλντσεβα και ζήτησε πολλές φορές από τον Μπάμπελ να μεσολαβήσει. Αυτός (Γκογκολίτζε) είπε στον Μπάμπελ: «Θεωρούν πως η Σόλντσεβα είναι παρακολούθημα πότε του Οχότνικοφ και πότε του Λομινάτζε. Είναι όμως αυθύπαρκτη».

Η Πιροζκόβα είναι πως στο σπίτι τους (στου Μπάμπελ) στις 26 Ιουνίου γευμάτισε ο Αντρέ Ζιντ. Εκτός από αυτόν ήταν ο Αζενστάιν και κάποιος άλλος Γάλλος συγγραφέας. Στο διαμέρισμα του Μπάμπελ ζει ο αδελφός του Αντρέ Μαρλό, Ρολάν Μαρλο, ο οποίος έμεινε στην Ε.Σ.Σ.Δ. για να εργαστεί ως σκηνοθέτης κινηματογράφου.

Ο Εμμανουέλ ρώτησε: «Και τι γνωρίζει ο Ζιντ και οι άλλοι φίλοι του Μπάμπελ, για αυτές τις συλλήψεις;» Η Πιραζκόβα απάντησε πως νομίζει ότι δεν ξέρουν τίποτα. Ο Αντρέ Ζιντ, κατά την Πιραζκόβα, κατά τη διάρκεια του γεύματος μιλούσε με ενθουσιασμό για όλα όσα είδε στην Ε.Σ.Σ.Δ. Μετά την αναχώρησή του ο Μπάμπελ ρώτησε την Πιραζκόβα αν κατάλαβε για ποιο πράγμα μιλούσε ο Ζιντ (μαθαίνει Γαλλικά). Η Πιραζκόβα απάντησε πως κατάλαβε ότι ήτα ενθουσιασμένος με όλα όσα συμβαίνουν εδώ. Τότε ο Μπάμπελ της είπε: «Μην πιστεύετε αυτόν τον ενθουσιασμό. Είναι πονηρός σαν το διάβολο. Δεν ξέρει κανείς τι πρόκειται να γράψει όταν θα επιστρέψει στην πατρίδα του. Δεν είναι εύκολο να τον ξεγελάσεις. Ο Γκόρκι σε σύγκριση με αυτόν είναι ένα αγροτικός κωδονοκρώστης. Ο Ζιντ επιστρέφοντας στη Γαλλία μπορεί να πετάξει κάποιο διαβολικό κατασκεύασμα».

Ο Εμμανουέλ και η Πιροζκόβα, συζητώντας στην πλατεία Νογκίν, συνάντησαν αναπάντεχα τον Μπάμπελ που περίμενε το τραμ. Η Πιροζκόβα είπε στον Μπάμπελ: «Είναι ο Ρομάν, ο οποίος, όπως φαίνεται, δεν έχει συλληφθεί. Ο Μπάμπελ ρώτησε τον Εμμανούελ, αστειευόμενος: «Δεν ντρέπεστε που δεν σας έχουν συλλάβει;» Ρώτησε τον Εμμανουέλ αν εργάζεται. Ο Εμμανουέλ απάντησε πως δεν εργάζεται. Τότε τον ρώτησε: «Δεν σας αφήνουν ή δεν ψάχνετε για δουλειά». Ο Εμμανουέλ απάντησε πως δεν μπορεί να βρει δουλειά. Τότε ο Μπάμπελ είπε: «Μήπως αυτό είναι σωτήριο για σας, αφού δεν σας ξέρουν;». Οι τρεις περπάτησαν μέχρι το διαμέρισμα του Μπάμπελ και τότε αυτός κάλεσε τον Εμμανουέλ να ανέβει μαζί τους για να φάνε μαζί. Ο Μπάμπελ άρχισε να ρωτάει τον Εμμανουέλ για τις συλλήψεις. Ο Εμμανουέλ του απάντησε ότι έχει πολύ καιρό να συναντήσει κάποιον, κι έτσι μόλις σήμερα έμαθε από την Πιροζκόβα για τις συλλήψεις. Ο Μπάμπελ τον ρώτησε αν ξέρει κάποιον από τους πρώην τροτσκιστές που να μην έχει συλληφθεί μέχρι τώρα. Ο Εμμανουέλ του απάντησε ότι η γειτόνισσα και παλιά του φίλη Ν. Β. Πολουγιάν τον επισκέπτεται καμιά φορά, αλλά δεν ξέρει αν έχει συλληφθεί.

Ο Μπάμπελ ρώτησε τον Εμμανουέλ για τον Σμίγκλ, αν ξέρει πού βρίσκεται και πόσα χρόνια φυλακή καταδικάστηκε. Ο Μπάμπελ είπε πως δεν μπορεί να μάθει τίποτα ή να καταλάβει τις αιτίες των τελευταίων μαζικών συλλήψεων, αλλά ακόμη κι αν υπάρχουν κάποιες αιτίες, τι δουλειά μπορεί να είχαν με όλα αυτά άνθρωποι όπως ο Γιάσκα Οχότνικοφ ή ο Νόγια Μπλισκαβίντσκι, ο οποίος τρία χρόνια ήταν φυλακισμένος στην απομόνωση. Για τον Οχότνικοφ και τον Νόγια Μπλισκαβίτσκι η νέα σύλληψη και η νέα καταδίκη σημαίνουν ισόβια, είπε ο Μπάμπελ,. «Ουσιαστικά πρόκειται για μια αργόσυρτη εκτέλεση».

«Αν πρέπει να εποικήσουμε την Κολιμά, είπε ο Μπάμπελ, τότε θα μπορούσαμε απλά να προτείνουμε στον κόσμο να πάει να εργαστεί εκεί, με τέτοιο τρόπο ώστε να μην μπορούν να αρνηθούν την προσφορά».

Όταν ο Μπάμπελ πήγε στο δωμάτιό του, η Πιροζκόβα του μετέφερε λόγια του Μπάμπελ, μία σειρά κουτσομπολιών για την ηγεσία του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (Μπολσεβίκοι) σε σχέση με το θάνατο του Γκόρκι.

Ο Μπάμπελ αμέσως μετά το γεύμα πήγε στο δωμάτιο του για να κοιμηθεί και φεύγοντας ζήτησε από τον Εμμανουέλ να τους επισκέπτεται.

Στην ερώτηση του Μπάμπελ, αν γνωρίζει κάτι για την τύχη του Α. Κ. Βορόνσκι, ο Μπάμπελ απάντησε: «Φυσικά και ξέρω. Ο Βορίντσκι έχει διαγραφεί από το κόμμα, αλλά δεν έχει συλληφθεί και του άφησαν το διαμέρισμα».

Βοηθός προϊσταμένου του 1ου τμήματος
Υπολοχαγός της Κρατικής Ασφάλειας
Μπόγκεν
Κεντρικό Αρχείο της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Ασφαλείας (FSB) της Ρωσικής Ομοσπονδίας
Κιβώτιο 3, Κατάλογος 3, Φάκελλος 65, Φύλλα 225- 228

Πρωτότυπο. Δαχτυλόγραφο.

Κατά του μήνες Ιούλιο και Αύγουστο, η ανάκριση του συγγραφέα δεν προχωρούσε. Είναι πολύ πιθανόν η τρόικα των Σέρικοφ – Κουλεσόφ και Σβάρτμαν, να έκανε διακοπές Στις 11 Σεπτεμβρίου ο φάκελος του Μπάμπελ φεύγει από την ανακριτική διεύθυνση της N.K.V.D. και ανατίθεται στην ανακριτική διεύθυνση της Γενικής Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας της N.K.V.D. Μία νέα τρόικα ανακριτών αναλαμβάνει τον ταλαιπωρημένο συγγραφέα, αποτελούμενη από τους Ακόποφ, Κοντσόφ και Ρόντος. Οι τρεις αυτοί ανακριτές έμειναν στην ιστορία ως οι τρομακτικότεροι βασανιστές της εποχής. Μπορούμε, εύκολα, να καταλάβουμε τις μεθόδους ανάκρισης που εφάρμοσαν στην περίπτωση του δύστυχου συγγραφέα.

Την ίδια ημέρα ο Μπάμπελ, προφανώς καθ’ υπόδειξη των ανακριτών, στέλνει στον Λαβρεντι Μπέρια την παρακάτω επιστολή:

Προς τον Λαϊκό Κομισάριο Εσωτερικών Υποθέσεων

Ένωσης Σ.Σ.Δ.

Η επανάσταση άνοιξε το δρόμο για τον ταλέντο μου, ένα δρόμο ευτυχισμένης και χρήσιμης δουλειάς. Ο ατομικισμός που με χαρακτήριζε, οι ψευδείς λογοτεχνικές απόψεις, η επιρροή των τροτσκιστών, υπό την οποία βρισκόμουν στην αρχή της λογοτεχνικής μου δουλειάς, με υποχρέωσαν να αποκλίνω από αυτό το δρόμο. Χρόνο με το χρόνο τα γραπτά μου γινόταν ολοένα και πιο άχρηστα και εχθρικά απέναντι στον σοβιετικό αναγνώστη∙ θεωρούσα όμως πως εγώ έχω δίκιο και όχι αυτός. Εξαιτίας της θανάσιμης ρήξης αυτής, σακάτεψα την πηγή του έργου μου, έκανα προσπάθειες να απαλλαγώ από την αιχμαλωσία της τυφλής αυταρέσκειάς μου∙ οι προσπάθειες αυτές ήταν θλιβερές και αδύναμες. Γνώρισα την απελευθέρωση στη φυλακή. Κατά τους μήνες της κράτησής μου κατάλαβα και αναθεώρησα περισσότερα, ίσως, από όσα είχα κάνει προς αυτή την κατεύθυνσή σε όλη την προηγούμενη ζωή μου. Με τρομακτική καθαρότητα είδα τα λάθη και τα εγκλήματα της ζωής μου, την αθλιότητα και τη σαπίλα του περιβάλλοντός μου, το οποίο ήταν τροτσκιστικό κατά κύριο λόγο. Με όλη μου την ύπαρξη κατάλαβα ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι μόνο εχθροί και προδότες του σοβιετικού λαού, αλλά και φορείς μίας κοσμοαντίληψης, στην οποία όλα είναι σε αντίθεση με την απλότητα, την καθαρότητα, τη χαρά και την ηθική υγεία, είναι σε αντίθεση με όλα όσα αποτελούν την αληθινή ποίηση. Η κοσμοαντίληψη αυτή εκφραζόταν με τον ευτελή σκεπτικισμό, την αλαζονεία της επαγγελματικής δυσπιστίας, στην απεχθή καθυστέρηση και την παρακμή κατά τα πρώτα χρόνια της επανάστασης, την άστατη προσωπική ζωή, την υιοθέτηση της ακολασίας και της νεανίζουσας συμπεριφοράς. Στην μοναξιά, είδε με νέο βλέμμα τη Σοβιετική χώρα έτσι όπως είναι στην πραγματικότητα, – απερίγραπτα όμορφη, πράγμα που κάνει ακόμη πιο βασανιστική την εικόνα των αθλιοτήτων της προηγούμενης ζωής μου.

Πολίτη Λαϊκέ Κομισάριε

Κατά τη διάρκεια της ανάκρισης, χωρίς να λυπάμαι τον εαυτό μου, κυριευμένος μόνο από την επιθυμία της κάθαρσης, της εξιλέωσης, ομολόγησα όλα μου τα εγκλήματα. Θα ήθελα να ενημερώσω και για μία άλλη πλευρά της ζωής μου, τη λογοτεχνική δουλειά, η οποία γινόταν κρυφά από τον υπόλοιπο κόσμο, βασανιστικά, με διακοπές, αλλά αδιάκοπα.

Σας παρακαλώ, πολίτη Λαϊκέ Κομισάριε, να μου επιτρέψετε να βάλω σε τάξη τα κατασχεμένα χειρόγραφά μου. Περιέχουν προσχέδια διηγημάτων για την κολλεκτιβοποίηση και τα κολχόζ της Ουκρανίας, υλικό για ένα βιβλίο για τον Γκόρκι, σχεδιάσματα μερικών δεκάδων διηγημάτων, μισό θεατρικό έργο, ένα έτοιμο σενάριο. Τα χειρόγραφα αυτά, είναι αποτέλεσμα οκταετούς εργασίας, μέρος των οποίων υπολόγιζα φέτος να αποτελέσουν ένα βιβλίο έτοιμο προς δημοσίευση.

Σας παρακαλώ επίσης να μου επιτρέψετε να σχεδιάσω έστω το προσχέδιο ενός βιβλίου για τον δρόμο μου, ένα δρόμο εν πολλοίς τυπικό, για το δρόμο που με οδήγησε στην πτώση και τα εγκλήματα κατά της σοσιαλιστικής χώρας. Με βασανιστική και ανελέητη καθαρότητα βρίσκεται μπροστά μου∙ με πόνο νιώθω πως επιστρέφουν η έμπνευση και οι δυνάμεις της νιότης, φλέγομαι από τη δίψα της δουλειάς, τη δίψα της εξιλέωσης για να καταδικάσω τη ζωή που τόσο άσκοπα και εγκληματικά ξόδεψα.

 

*

Διαβάστε όλα [τα όνειρα καπνός]

[Η ασύμβατη σχέση της λογοτεχνίας και της τέχνης με την ολοκληρωτική εξουσία ·

30/07/2020 § Σχολιάστε

Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ – Γεβεγκένι Ζαμιάτιν, Επιστολές στον Στάλιν,
μτφρ. Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, εκδόσεις Άγρα

Του ©Κώστα Καρακώτια στην ΕφΣυν »»

Ο σταλινισμός παραμένει ακόμα μια σκοτεινή περίοδος της ιστορικής διαχρονίας αλλά και μια χαίνουσα πληγή στο σώμα της Αριστεράς. Η διερεύνηση της αντιστροφής του κομμουνιστικού απελευθερωτικού προτάγματος στην τότε Σοβιετική Ενωση σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς ιδεολογικής χειραγώγησης, καταστολής και τρόμου είναι ακόμα ανοιχτή. Μια πρώιμη εκδήλωση της αντιστροφής αυτής ήταν ο έλεγχος και η επιτήρηση της λογοτεχνίας και των συγγραφέων από το νέο καθεστώς, που συγκροτούνταν σταδιακά. Οι διανοούμενοι ηγέτες των μπολσεβίκων γνώριζαν προφανώς τη σημασία και τη δύναμη της λογοτεχνίας.

Ο λογοκριτικός έλεγχος και τα συγκεκριμένα αποτελέσματά του σε δύο πολύ γνωστούς συγγραφείς περιγράφονται στο κομψό τομίδιο των εκδόσεων «Αγρα» της σειράς «Επιστολές». Το βιβλίο αποτελείται από τις επιστολές που έστειλαν στον Στάλιν οι δύο αυτοί συγγραφείς, από ακόμα μία της συζύγου του πρώτου, από ένα επιπλέον σημαντικό προδρομικό κείμενο του Ζαμιάτιν και τον εξαιρετικά κατατοπιστικό πρόλογο της μεταφράστριας Αλεξάνδρας Ιωαννίδου.

Οι δύο συγγραφείς, όταν στέλνουν τις επιστολές τους στον Στάλιν, έχουν ήδη καταγραφεί στην περιοχή της ρωσικής λογοτεχνίας. Ο Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, συγγραφέας του εμβληματικού μυθιστορήματος «Ο μετρ και η Μαργαρίτα», γεννήθηκε το 1891, σπούδασε ιατρική και εργάστηκε κυρίως σε εφημερίδες και στον χώρο του θεάτρου. Αρχισε να δημοσιεύει από τη δεκαετία του 1920.

Δεν προσχώρησε ποτέ στο σοβιετικό καθεστώς και η στάση του απέναντί του ήταν σχετικά αμφίσημη και πάντα κριτική. Στα γραπτά του σατίρισε διάφορες πλευρές της νέας σοβιετικής πραγματικότητας και τις αλλαγές που επέφερε η επανάσταση. Πολλές φορές η λογοκρισία ματαίωσε και μετά το 1930 απαγόρευσε οριστικά τις παραστάσεις των θεατρικών έργων του και την έκδοση των βιβλίων του. Πέθανε πρόωρα το 1940.

Ο Γεβγκένι Ζαμιάτιν γεννήθηκε το 1884, σπούδασε ναυπηγός-μηχανικός και είχε ενεργή επαναστατική δραστηριότητα με το κόμμα των μπολσεβίκων. Στη Ρωσία επέστρεψε το 1917 από την Αγγλία , όπου είχε καταφύγει, και ασχολήθηκε με τη συγγραφή και το θέατρο. Αν και υποστήριξε την επανάσταση, γρήγορα άρχισε να επικρίνει τις πρακτικές του νέου καθεστώτος και κυρίως την άσκηση λογοκρισίας και ελέγχου στους συγγραφείς. Στο τέλος της δεκαετίας του 1920 απαγορεύτηκε η έκδοση των έργων του. Το πιο γνωστό του μυθιστόρημα είναι το μελλοντολογικό και δυστοπικό «Εμείς», που αποτέλεσε και πηγή έμπνευσης του Χάξλεϊ, του Οργουελ και πολλών άλλων. Το 1931 δόθηκε στον Ζαμιάτιν η άδεια να φύγει από τη Σοβιετική Ενωση μαζί με τη γυναίκα του. Εγκαταστάθηκε και έζησε πάμφτωχος στο Παρίσι, όπου και πέθανε το 1937.

Ο Μπουλγκάκοφ και ο Ζαμιάτιν, παρά τις διαφορετικές ιδεολογικές καταβολές τους, συνδέονταν μεταξύ τους με αμοιβαία εκτίμηση και φιλία. Η σύνδεσή τους γίνεται εντονότερη την περίοδο που στέλνουν τις επιστολές στον Στάλιν και ο ένας συμβουλεύει τον άλλο για το ύφος και το περιεχόμενό τους. Και οι δύο ζητούν από τον Στάλιν να παρέμβει προσωπικά, προκειμένου να τους επιτραπεί η έξοδος από τη χώρα. Ο Μπουλγκάκοφ από το 1929 μέχρι το 1934 στέλνει συνολικά πέντε επιστολές με το ίδιο αίτημα, χωρίς να δεχτεί ποτέ απάντηση. Στις επιστολές του μάλιστα διεκτραγωδεί τις περιπέτειές του με τους αρμόδιους κρατικούς γραφειοκρατικούς μηχανισμούς για τη μετανάστευση. Δικαιολογεί το αίτημά του με την απαγόρευση τόσο των παραστάσεων των θεατρικών έργων του όσο και της έκδοσης των βιβλίων του.

Περιγράφει αναλυτικά το έργο του και τις μεθοδευμένες από τους κομματικούς μηχανισμούς καταδικαστικές κριτικές. Αναφέρεται βέβαια στη δυσκολία της επιβίωσής του και στην κατάσταση της υγείας του, αλλά προτάσσει την αδυναμία του να εργαστεί ως συγγραφέας και γι’ αυτό, με πραγματικό πόνο, ζητά να φύγει από τη χώρα, αφού δεν του επιτρέπεται να προσφέρει αυτό που μπορεί.

Ο Ζαμιάτιν δε, στην αρχή κιόλας της μοναδικής επιστολής του, αναφέρει στον Στάλιν ότι είναι καταδικασμένος στην εσχάτη των ποινών, αφού του έχουν στερήσει τη δυνατότητα να γράφει. Στη συνέχεια περιγράφει και αυτός τους μεθοδευμένους διωγμούς του και τις αρνητικές πολιτικά κριτικές του έργου του από τους ίδιους μηχανισμούς. Τονίζει ότι λόγω της προηγούμενης επαναστατικής του δράσης ίσως να μη γίνει δεκτός στο εξωτερικό, αλλά επιθυμεί να φύγει για να αρθεί η θανατική του καταδίκη ως συγγραφέα.

Στο κείμενό του, που φέρει τον τίτλο «Φοβάμαι» και είναι του 1921, περιγράφει την πνευματική κατάσταση τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια και καταγγέλλει την κομματική εθελοδουλία των λογοτεχνών. Διατυπώνει τη θέση ότι η αληθινή λογοτεχνία δεν γίνεται από διεκπεραιωτικούς υπαλλήλους, αλλά από δημιουργούς τρελούς, ερημίτες, ονειροπόλους, επαναστάτες και αμφισβητίες. Προβλέπει δε ότι, εάν παραμείνει ο φόβος του αιρετικού λόγου, τότε το μέλλον της ρωσικής λογοτεχνίας θα είναι μόνο το παρελθόν της.

Η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου στην προλογική μελέτη της αποδεικνύει ότι ο οργανωμένος ζόφος, που προκύπτει από τις αγωνιώδεις επιστολές των δύο συγγραφέων, είναι συστατικό στοιχείο της πολιτικής του νέου καθεστώτος στον χώρο των διανοουμένων. Εξηγεί ακόμα την προνεωτερική και διαχρονική τάση στη Ρωσία τής απευθείας επικοινωνίας με τον κάθε φορά Ηγέτη και καταγράφει και τις διάφορες απόψεις στο εσωτερικό του κόμματος για τον έλεγχο των συγγραφέων. Εντυπωσιάζει δε η αρκετά σκληρή θέση για την επιτήρηση των συγγραφέων του Τρότσκι το 1922, με την οποία μάλιστα ο Στάλιν διαφωνεί.

Η έκδοση συνολικά είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ιστορικά και, εκτός από το δράμα των συγκεκριμένων συγγραφέων, αναδεικνύει την

«Μιὰ μειοψηφία ἡ ὁποία στηρίζει τὴν ἐξουσία της πάνω στὴ δράση μιᾶς μυστικῆς ἀστυνομίας εἶναι ἀναπόφευκτα ὠμή, καταπιεστικὴ καὶ σκοταδιστική»

16/07/2020 § Σχολιάστε

Μπέρτραντ Ράσσελ: Γιατί δεν είμαι κομμουνιστής

©Athens Review of Books 12/07/2020, Τεύχος 119 – ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

Σὲ σχέση μὲ ὁποιοδήποτε πολιτικὸ δόγμα πρέπει νὰ τίθενται δύο ἐρωτήματα: (1) Ἀληθεύουν οἱ θεωρητικές του παραδοχές; (2) Οἱ πρακτικὲς ἐφαρμογὲς τῆς πολιτικῆς του ἔχουν πιθανότητες νὰ αὐξήσουν τὴν ἀνθρώπινη εὐδαιμονία; Ἀπὸ τὴ σκοπιά μου, πιστεύω ὅτι οἱ θεωρητικὲς παραδοχὲς τοῦ κομμουνισμοῦ εἶναι ψευδεῖς καὶ πιστεύω ἐπίσης ὅτι οἱ πρακτικὲς καθοδηγητικές του ἀρχὲς εἶναι τέτοιες ποὺ θὰ προκαλέσουν μιὰν ἀνυπολόγιστη αὔξηση τῆς ἀνθρώπινης δυστυχίας.

Τὰ θεωρητικὰ δόγματα τοῦ κομμουνισμοῦ κατάγονται κατὰ κύριο λόγο ἀπὸ τὸν Μάρξ. Οἱ ἐνστάσεις μου κατὰ τοῦ Μὰρξ εἶναι δύο εἰδῶν: πρῶτον, ὅτι τελοῦσε ὑπὸ διανοητικὴ σύγχυση καί, δεύτερον, ὅτι ἡ σκέψη του ἐμπνεόταν σχεδὸν ἐξ ὁλοκλήρου ἀπὸ τὸ μίσος. Τὸ δόγμα τῆς ὑπεραξίας, τὸ ὁποῖο ὑποτίθεται ὅτι ἀποδεικνύει τὴν ἐκμετάλλευση τῆς μισθωτῆς ἐργασίας ὑπὸ τὸν καπιταλισμό, παράγεται: (α) ἀπὸ τὴν κρυφὴ ἀποδοχὴ τῆς πληθυσμιακῆς θεωρίας τοῦ Μάλθους, τὴν ὁποία ὁ Μὰρξ καὶ ὅλοι οἱ μαθητές του ἀνοιχτὰ ἀπορρίπτουν καὶ (β) ἀπὸ τὴν ἐφαρμογὴ τῆς θεωρίας τῆς ἀξίας τοῦ Ρικάρντο στοὺς μισθούς, ἀλλὰ ὄχι στὴν τιμὴ τῶν βιομηχανικῶν προϊόντων. Εἶναι ἀπολύτως ἱκανοποιημένος μὲ τὸ ἀποτέλεσμα ὄχι ἐπειδὴ βρίσκεται σὲ συμφωνία μὲ τὰ ἀντικειμενικὰ δεδομένα, ἢ ἐπειδὴ ἔχει λογικὴ συνοχή, ἀλλὰ ἐπειδὴ ὑπολογίζει ὅτι θὰ ἐξάψει τὴν ὀργὴ τῶν μισθωτῶν ἐργατῶν. Τὸ δόγμα τοῦ Μὰρξ ὅτι ὅλα τὰ ἱστορικὰ γεγονότα ἔχουν ὡς κινητήρια δύναμη τὴν ταξικὴ πάλη εἶναι μιὰ αὐθαίρετη καὶ ψευδὴς ἐπέκταση στὴν παγκόσμια ἱστορία ὁρισμένων χαρακτηριστικῶν ποὺ ξεχώριζαν στὴν Ἀγγλία καὶ τὴ Γαλλία πρὶν ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια. Ἡ πεποίθησή του ὅτι ὑπάρχει κάποια συμπαντικὴ δύναμη ποὺ ὀνομάζεται Διαλεκτικὸς Ὑλισμὸς καὶ κυβερνάει τὴν ἀνθρώπινη ἱστορία ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς βουλήσεις τῶν ἀνθρώπων εἶναι καθαρὴ μυθολογία. Τὰ θεωρητικά του σφάλματα ὅμως δὲν θὰ εἶχαν τόσο μεγάλη σημασία, ἂν δὲν ὑπῆρχε τὸ γεγονὸς ὅτι ‒ὅπως ὁ Τερτυλλιανὸς καὶ ὁ Κάρλαϋλ‒ ἡ κύρια ἐπιθυμία του ἦταν νὰ δεῖ νὰ τιμωροῦνται οἱ ἐχθροί του, καὶ δὲν ἐνδιαφερόταν καθόλου τί θὰ πάθαιναν οἱ φίλοι του στὴν πορεία.

Τὸ δόγμα τοῦ Μὰρξ ἦταν ἤδη ἀρκετὰ κακό, ἀλλὰ οἱ τροποποιήσεις ποὺ ὑπέστη ἀπὸ τὸν Λένιν καὶ τὸν Στάλιν τὸ ἔκαναν πολὺ χειρότερο. Ὁ Μὰρξ δίδασκε ὅτι μετὰ τὴ νίκη τοῦ προλεταριάτου σὲ ἕναν ἐμφύλιο πόλεμο θὰ ἀκολουθοῦσε μιὰ ἐπαναστατικὴ μεταβατικὴ περίοδος καὶ ὅτι κατὰ τὴ διάρκεια τῆς περιόδου αὐτῆς τὸ προλεταριάτο κατὰ τὴ συνήθη πρακτικὴ μετὰ ἀπὸ ἕναν ἐμφύλιο θὰ ἀφαιροῦσε ἀπὸ τοὺς ἡττημένους ἐχθρούς του τὴν πολιτικὴ ἐξουσία. Ἡ περίοδος αὐτὴ θὰ ἦταν ἡ δικτατορία τοῦ προλεταριάτου. Δὲν πρέπει νὰ ξεχνᾶμε ὅτι σύμφωνα μὲ τὸ προφητικὸ ὅραμα τοῦ Μὰρξ ἡ νίκη τοῦ προλεταριάτου θὰ ἐρχόταν μετὰ τὴν αὔξηση τοῦ προλεταριάτου ὥστε νὰ γίνει αὐτὸ ἡ τεράστια πλειοψηφία τοῦ πληθυσμοῦ. Συνεπῶς, ἡ δικτατορία τοῦ προλεταριάτου ὅπως τὴν κατανοοῦσε ὁ Μὰρξ δὲν ἦταν στὴν οὐσία της ἀντιδημοκρατική. Ὅμως, στὴ Ρωσία τοῦ 1917 τὸ προλεταριάτο ἦταν ἕνα μικρὸ ποσοστὸ τοῦ πληθυσμοῦ, τοῦ ὁποίου ἡ μεγάλη πλειοψηφία ἦταν ἀγρότες. Θεσπίσθηκε τότε ὅτι τὸ κόμμα τῶν Μπολσεβίκων ἦταν τὸ τμῆμα τοῦ προλεταριάτου μὲ ταξικὴ συνείδηση καὶ ὅτι μιὰ μικρὴ ἐπιτροπὴ τῆς ἡγεσίας του ἦταν τὸ τμῆμα τοῦ κόμματος τῶν Μπολσεβίκων μὲ ταξικὴ συνείδηση. Κι ἔτσι ἡ δικτατορία τοῦ προλεταριάτου κατέληξε νὰ εἶναι ἡ δικτατορία μιᾶς μικρῆς ἐπιτροπῆς, καὶ τελικὰ ἑνὸς ἀνθρώπου, τοῦ Στάλιν. Ὡς ὁ μοναδικὸς προλετάριος μὲ ταξικὴ συνείδηση ὁ Στάλιν καταδίκασε ἑκατομμύρια ἀγροτῶν σὲ θάνατο διὰ λιμοκτονίας καὶ ἑκατομμύρια ἄλλους σὲ καταναγκαστικὰ ἔργα σὲ στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Προχώρησε ἀκόμα παραπέρα καὶ διέταξε ὅτι οἱ νόμοι τῆς βιολογικῆς κληρονομικότητας θὰ εἶναι στὸ ἑξῆς διαφορετικοὶ ἀπ’ ὅ,τι ἦταν μέχρι τώρα, καὶ ὅτι τὸ κυτταρικὸ πλάσμα θὰ ὑπακούει τώρα στοὺς σοβιετικοὺς νόμους καὶ ὄχι σὲ ἐκείνους τοῦ ἀντιδραστικοῦ ἱερέα Μέντελ. Ἀδυνατῶ παντελῶς νὰ κατανοήσω πῶς συνέβη ὅτι κάποιοι ποὺ εἶναι καὶ νοήμονες καὶ ἀνθρωπιστὲς βρῆκαν κάτι νὰ θαυμάσουν στὸ ἀχανὲς στρατόπεδο δούλων ποὺ δημιούργησε ὁ Στάλιν.

Πάντα διαφωνοῦσα μὲ τὸν Μάρξ. Ἡ πρώτη ἐχθρικὴ κριτική μου γι’ αὐτὸν δημοσιεύθηκε τὸ 1896. Ὅμως ἡ ἀντίθεσή μου στὸν σύγχρονο κομμουνισμὸ πάει πολὺ βαθύτερα ἀπὸ τὴν ἀντίθεσή μου στὸν Μάρξ. Εἶναι ἡ ἐγκατάλειψη τῆς δημοκρατίας ποὺ βρίσκω ἰδιαίτερα καταστροφική. Μιὰ μειοψηφία ἡ ὁποία στηρίζει τὴν ἐξουσία της πάνω στὴ δράση μιᾶς μυστικῆς ἀστυνομίας εἶναι ἀναπόφευκτα ὠμή, καταπιεστικὴ καὶ σκοταδιστική. Οἱ κίνδυνοι μιᾶς ἀνεξέλεγκτης ἐξουσίας εἶχαν γενικῶς ἀναγνωρισθεῖ κατὰ τὸν δέκατο ὄγδοο καὶ δέκατο ἔνατο αἰώνα, ὅμως ὅλοι ἐκεῖνοι ποὺ θαμπώθηκαν ἀπὸ τὴ φαινομενικὴ ἐπιτυχία τῆς Σοβιετικῆς Ἕνωσης ἔχουν ξεχάσει τὰ πάντα ποὺ μάθαμε ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς ἀπόλυτης μοναρχίας, καὶ ἔχουν ἐπιστρέψει στὰ χειρότερα στοιχεῖα τοῦ Μεσαίωνα κάτω ἀπὸ τὴν περίεργη παράκρουση ὅτι βρίσκονται στὴν πρωτοπορία τῆς προόδου.

πάρχουν σημάδια ὅτι τὸ σοβιετικὸ καθεστὼς θὰ γίνει στὴν πορεία τοῦ χρόνου πιὸ φιλελεύθερο. Ὅμως, ὅσο κι ἂν αὐτὸ εἶναι πιθανὸ δὲν εἶναι καθόλου βέβαιο. Ἐν τῷ μεταξύ, ὅλοι ὅσοι ἐκτιμοῦν ὄχι μόνο τὴν τέχνη καὶ τὴν ἐπιστήμη, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπάρκεια τῆς καθημερινῆς τους τροφῆς καθὼς καὶ τὴν ἐλευθερία ἀπὸ τὸν φόβο ὅτι ἕνας ἀπρόσεκτος λόγος τῶν παιδιῶν τους στὸ δάσκαλό τους μπορεῖ νὰ τοὺς καταδικάσει σὲ καταναγκαστικὰ ἔργα στὴν παγωμένη ἐρημιὰ τῆς Σιβηρίας, πρέπει νὰ κάνουν ὅ,τι μποροῦν γιὰ νὰ διατηρηθεῖ στὶς χῶρες τους ἕνας τρόπος ζωῆς λιγότερο δουλικὸς καὶ μὲ μεγαλύτερη εὐημερία.

Ὑπάρχουν κάποιοι ποὺ καταπιεσμένοι ἀπὸ τὰ δεινὰ τοῦ κομμουνισμοῦ συμπεραίνουν ὅτι ὁ μόνος ἀποτελεσματικὸς τρόπος γιὰ νὰ καταπολεμηθοῦν τὰ δεινὰ αὐτὰ εἶναι μέσω ἑνὸς παγκοσμίου πολέμου. Πιστεύω ὅτι αὐτὸ εἶναι λάθος. Κάποια στιγμὴ μιὰ τέτοια πρακτικὴ ἐπιλογὴ ἴσως νὰ ἦταν δυνατή, ὅμως σήμερα ὁ πόλεμος ἔχει γίνει τόσο φρικτὸς καὶ ὁ κομμουνισμὸς ἔχει γίνει τόσο ἰσχυρὸς ποὺ κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ προβλέψει τί θὰ ἔμενε ὄρθιο μετὰ ἀπὸ ἕνα παγκόσμιο πόλεμο, καὶ πάντως ὅ,τι κι ἂν ἐπιζοῦσε θὰ ἦταν τουλάχιστο τόσο κακὸ ὅσο ὁ σημερινὸς κομμουνισμός. Ἡ πρόβλεψη αὐτὴ δὲν ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὸ ποιὰ πλευρὰ θὰ ἔβγαινε νικήτρια ‒ ἂν ἔβγαινε καμία. Ἐξαρτᾶται μόνο ἀπὸ τὶς ἀναπόφευκτες συνέπειες τῆς μαζικῆς καταστροφῆς ἀπὸ τὶς βόμβες ὑδρογόνου καὶ κοβαλτίου καὶ ἴσως ἀπὸ τὴν εὐφυὴ διασπορὰ ἰῶν γιὰ τὴν πρόκληση πανδημίας. Ὁ τρόπος γιὰ νὰ καταπολεμηθεῖ ὁ κομμουνισμὸς δὲν εἶναι ὁ πόλεμος. Αὐτὸ ποὺ εἶναι ἀναγκαῖο, πέρα ἀπὸ τοὺς ἐξοπλισμοὺς ποὺ ἀπαιτοῦνται γιὰ νὰ ἀποτραπεῖ μιὰ ἐπίθεση κατὰ τῆς Δύσης ἀπὸ τὸν κομμουνισμό, εἶναι ἡ μείωση τῶν αἰτίων τῆς κοινωνικῆς δυσαρέσκειας στὰ λιγότερο εὐημεροῦντα τμήματα τοῦ μὴ κομμουνιστικοῦ κόσμου. Στὶς περισσότερες ἀπὸ τὶς χῶρες τῆς Ἀσίας ὑπάρχει φρικτὴ φτώχεια ποὺ ἡ Δύση ἔχει ὑποχρέωση νὰ βοηθήσει γιὰ νὰ μειωθεῖ ἐφόσον ἔχει τὴ δύναμη νὰ τὸ κάνει. Ὑπάρχει ἐπίσης μεγάλη ὀργὴ ποὺ προκλήθηκε ἀπὸ τὴν μακραίωνη καὶ ὑπερφίαλη κυριαρχία τῆς Δύσης στὴν Ἀσία. Αὐτὸ πρέπει νὰ ἀντιμετωπισθεῖ μὲ ἕνα συνδυασμὸ ἀπὸ κατανόηση καὶ ὑπομονὴ καθὼς καὶ ἀπὸ δραματικὲς πρωτοβουλίες ποὺ θὰ ἀποκηρύττουν καὶ τὰ τελευταῖα ἀπομεινάρια λευκῆς κυριαρχίας ποὺ ἐπιζοῦν στὴν Ἀσία. Ὁ κομμουνισμὸς εἶναι ἕνα δόγμα ποὺ τρέφεται ἀπὸ τὴ φτώχεια, τὸ μίσος καὶ τὴ σύγκρουση. Ἡ ἐξάπλωσή του μπορεῖ νὰ σταματήσει μόνο μὲ τὸν περιορισμὸ τῆς περιοχῆς τῆς φτώχειας καὶ τοῦ μίσους.

Μετάφραση: Περικλῆς Σ. Βαλλιᾶνος

 

Πηγή: Bertrand Russell, “Why I Am Not a Communist”, στὸ Portraits from Memory and Other Essays, Simon and Schuster, Νέα Ὑόρκη 1956, 229-233. Ἡ πρώτη ἔκδοσή του εἶχε τίτλο “Why I Opposed Communism” (Phoenix House, Ltd. 1954).

Where Am I?

You are currently browsing the όνειρα καπνός category at αγριμολογος.