[πολυπολιτισμικότητα και ανοχή ·
27/07/2023 § 1 σχόλιο
©Mariza Merz: Sprayed box Paraffin And Flowers. Courtesy Thomas Daine gallery London.
Άρθρο του ©Δημήτρη Δημητράκου, στα ΝΕΑ 26 Ιουλίου 2023
[Η πολυπολιτισμικότητα και η ανοχή είναι αρχές που διέπουν τις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες. Είναι μάλιστα τα κύρια ελκυστικά τους χαρακτηριστικά. Δεν αποτελούν μια ιδεολογία σύμφωνα με την οποία πρέπει να υπάρχει ανοχή ακόμα και γι’ αυτούς που είναι καταστατικά αντίθετοι στην ανοχή· που απορρίπτουν την ανοχή στο όνομα της δικής τους κουλτούρας, και που απαιτούν από τους υπόλοιπους να είναι ανεκτικοί με την μη ανεκτικότητά τους…στο όνομα της πολυπολιτισμικότητας και της ανοχής] .
https://www.tanea.gr/…/polypolitismikotita-lfkai-anoxi/
Μια προηγμένη πλουραλιστική κοινωνία είναι πολυπολιτισμική και ανεκτική με την έννοια ότι είναι δυνατή και ευκταία η αρμονική συμβίωση μεταξύ ανθρώπων που έχουν μεταξύ τους πολλές πολιτιστικές διαφορές.
Τόσο η πολυπολιτισμικότητα όσο και η ανοχή είναι αρχές συνυφασμένες με τον πολιτισμό της ανοιχτής, δημοκρατικής κοινωνίας. Έχουμε συνηθίσει να τις αποδίδουμε στον δυτικό πολιτισμό. Όμως είναι καθολικές αξίες. Πολυπολιτισμική ήταν η Περσική αυτοκρατορία, που δεν συγκαταλέγεται στη δυτική πολιτισμική παράδοση. Και έδειξε πολύ μεγαλύτερη ανοχή η Οθωμανική αυτοκρατορία από χώρες της δυτικής Ευρώπης όταν υποδέχθηκε χιλιάδες Εβραίους πρόσφυγες που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία και την Πορτογαλία στο τέλος του 15ου αιώνα.
Ας δούμε τον συνδυασμό αυτόν της πολυπολιτισμικότητας με την ανεκτικότητα θαρραλέα και όχι ως μια στάση υποχώρησης σε μια πίεση. Στη σύγχρονη ανοιχτή κοινωνία το κόστος – δηλαδή το συνολικό μέγεθος ζημίας σε κόπο, χρόνο, χρήμα, κίνδυνο- μη ανοχής ομάδων ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές μεταξύ τους πολιτιστικές παραδόσεις είναι μεγαλύτερο από το κόστος ανοχής συμβίωσης μαζί τους.
Βέβαια δεν μπορεί να υπάρξει ανοχή για κάθε είδος ανοχής – ακόμα και στους οίκους που φέρουν το όνομά της. Κυρίως δεν μπορεί να υπάρξει ανοχή για τον μη… ανεκτικό. Υπάρχουν κουλτούρες που είναι καταστατικά ασύμβατες με την πολυπολιτισμικότητα, με την έννοια ότι για τους φορείς της, το κόστος ανοχής άλλου έθους, άλλου συστήματος δοξασιών και άλλου τρόπου ζωής είναι δυσβάστακτο. Ενσωματώνουν, επομένως, την εναντίωση στη πολυπολιτισμικότητα μέσα στο έθος τους. Αξιώνουν να μην καταβάλουν το κόστος προσαρμογής στο θεσμικό πλαίσιο που εξασφαλίζει την πολυπολιτισμικότητα και την ανοχή, δηλαδή να εξαιρεθούν από ορισμένες υποχρεώσεις επικαλούμενοι την κουλτούρα τους.
Αξίζει στο σημείο αυτό να θυμηθούμε τι έγραφε ο Καρλ Πόπερ το 1943-5, έχοντας κατά νου τα ολοκληρωτικά καθεστώτα με τα οποία βρισκόταν σε πόλεμο ο ελεύθερος κόσμος: «το παράδοξο της ανοχής: η απεριόριστη διαλλακτικότητα θα πρέπει να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Αν επεκτείνουμε την απεριόριστη ανοχή ακόμα και σ’ εκείνους που είναι αδιάλλακτοι, αν δεν είμαστε προετοιμασμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία από την απειλή των αδιάλλακτων, τότε οι ανεκτικοί θα αφανιστούν μαζί μ’ αυτούς η ίδια η ανοχή».
Όσοι αγνοούν ή παραθεωρούν την έκκληση του Karl Popper, δίνουν ένα εντελώς διαφορετικό νόημα στην πολυπολιτισμικότητα. Θεωρούν ότι εκφράζει μια ανυπαρξία φρονήματος και ουσίας στο δυτικό πολιτισμό, ότι είναι ένας κενός χώρος υποδοχής νέων στοιχείων στα οποία καλό είναι να υποχωρούν.
Την αρχή της πολυπολιτισμικότητας είχε εφαρμόσει, χωρίς να την διατυπώσει, για πρώτη φορά μια εκπληκτική ιστορική προσωπικότητα, Η προσωπικότητα αυτή είναι ο Sir Charles James Napier (1782-1853), ο οποίος διατέλεσε τοποτηρητής της Κεφαλονιάς το 1822-30. Είκοσι χρόνια αργότερα διορίστηκε κυβερνήτης της Β. Ινδίας. Έμαθε για το ινδουιστικό έθιμο «σατί» που επικρατούσε εκεί, δηλαδή να καίγονται ζωντανές οι χήρες μαζί με τους νεκρούς συζύγους τους, και αποφάσισε την απαγόρευσή του. Πολλοί εναντιώθηκαν στην απαγόρευση εφόσον το «σατί» ήταν παμπάλαιο έθιμο και θα έπρεπε να το σεβαστεί ο νέος κυβερνήτης.
Ο πολυπολιτισμικός Napier τους έδωσε δίκιο. Απέσυρε την απαγόρευση. Τους είπε, μάλιστα, ότι έπρεπε ο καθένας να σέβεται τα έθιμα του άλλου. «Εσείς έχετε το έθιμο να καίγονται οι χήρες. Σεβαστό. Κι εμείς έχουμε ένα έθιμο: κρεμάμε τους άντρες που καίνε γυναίκες. Λοιπόν, θα στήνετε την πυρά, κι εμείς δίπλα θα στήνουμε μερικές κρεμάλες. Και θα ακολουθεί απαγχονισμός όσων συμμετείχαν στην καύση. Ο καθένας το έθιμό του». Το έθιμο αυτό εξαφανίστηκε σε σχετικά μικρό διάστημα.
Ο Napier είναι ο πρώτος διδάξας περί πολυπολιτισμικότητας. Αλλά το μάθημά του, δεν έγινε αντιληπτό στο βάθος του.
Διάλογος:
Stratos Fountoulis αλλο πολυπολιτισμικότητα κι άλλο πλουραλισμός, ο κ. Δημητράκος θα έπρεπε να το αναφέρει. Ο πλουραλισμός είναι σεβασμός στο κοινό σύνταγμα, όπου όλες οι μειονότητες και όλοι οι πολίτες υποτάσσονται στο σύνταγμα. Η πολυπολιτισμικότητα είναι ακριβώς το αντίθετο, δηλαδή αυτά που λέει ο κ. Δημητράκος…
Απάντηση του Dimitris Dimitrakos
Stratos Fountoulis Πολυπολιτισμικότητα είναι η συμβίωση διαφόρων πολιτισμών στην ίδια χώρα, σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, καθώς και το Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας του Γιώργου Μπαμπινιώτη. Συμβίωση όμως σημαίνει ότι πρέπει να υπάρξει συμφωνία στους όρους που αυτή προϋποθέτει. Οι όροι αυτοί προβλέπονται από τους θεσμούς: το σύνταγμα, τους νόμους, αλλά και ορισμένες εδραιωμένες πολυτισμικές σταθερές. Ως ΙΔΕΟΛΟΓΗΜΑ όμως η πολυπολιτισμικότητα σημαίνει ενδοτικότητα στους …νταήδες που την επικαλούνται για να ορίσουν αυτοί πού πρέπει να υποχωρήσουν οι υπάρχοντες θεσμοί. Και υποστηρίζονται από ορισμένους πρωταγωνιστές της πολιτικής ορθότητας, που συγχέουν τον πλουραλισμό με αυτό το ιδεολόγημα και το παρουσιάζουν ως την τελευταία λέξη του φιλελευθερισμού.
απάντηση του Stratos Fountoulis
◉
[ο ποιητής Czesław Miłosz και η «Αιχμάλωτη σκέψη»
11/07/2023 § Σχολιάστε
Η αγάπη σκόνη και τ’ όνειρο καπνός
Ο Τσέσλαβ Μίλος (1911-2004). Φωτογραφία τραβηγμένη από τον αδελφό του Andrzes Milosz (από το βιβλίο Milosz par Milosz, Fayard 1986).
Λεωνίδας Χατζηπροδρομίδης: απόσπασμα από την κρίση του βιβλίου: Czeslaw Milosz, Αιχμάλωτη σκέψη, μτφρ. Ανδρέας Παππάς, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2017 / και από το βιβλίο: Λεωνίδας Χατζηπροδρομίδης: Ο Σταλινισμός και οι μεταμοντέρνοι θαυμαστές του, εκδόσεις Επίκεντρο και Athens Review of Books
Κομμουνιστική ορθοδοξία
Τη στενή σχέση της σταλινικής ορθοδοξίας με τη θρησκεία και την ιδεολογική ανεκτικότητα της πρώτης από τη δεύτερη την παρουσιάζει ο Μίλος μέσα από το πνεύμα της εποχής του:
«Γνώριζα και είχα φίλους πολλούς χριστιανούς (Πολωνούς, Γάλλους και Γερμανούς), οι οποίοι στο πεδίο της πολιτικής ήταν οπαδοί της αυστηρής σταλινικής ορθοδοξίας, διατηρώντας μέσα τους επιφυλάξεις, πιστεύοντας στη διόρθωση του Θεού, που θα πραγματοποιηθεί μετά την ολοκλήρωση των αιματηρών αποφάσεων από την πλευρά των εντολέων της Ιστορίας. Στον συλλογισμό τους είχαν πάει αρκετά μακριά: κατά τη σκέψη τους, η ιστορική ανάπτυξη επιτελείται με αταλάντευτους νόμους που υπάρχουν σύμφωνα με τη θέληση του Θεού. Ένας απ’ αυτούς τους νόμους είναι η ταξική πάλη. Ο 20ός αιώνας είναι ο αιώνας της νικηφόρας μάχης του προλεταριάτου, το οποίο σ’ αυτή τη μάχη το καθοδηγεί το Κομμουνιστικό Κόμμα. Αφού ηγέτης του κόμματος είναι ο Στάλιν, αυτός εφαρμόζει τον νόμο της Ιστορίας, δηλαδή δρα σύμφωνα με τη θέληση του Θεού και πρέπει να τον ακούμε. Η ανανέωση της ανθρωπότητας είναι δυνατή μόνο με τον τρόπο που εφαρμόζεται στις τεράστιες εκτάσεις της Ρωσίας, γι’ αυτό ο χριστιανός δεν μπορεί να αντιτεθεί στη μοναδική ιδέα, βίαιη άλλωστε, που σε όλο τον πλανήτη θα δημιουργήσει το νέο είδος ανθρώπου. Ο παρακάτω συλλογισμός είναι πολύ συχνός στις δημόσιες δηλώσεις εκείνων των πνευματικών ανθρώπων που είναι εργαλείο στα χέρια του κόμματος:
“Ο Χριστός είναι ο νέος άνθρωπος. Ο νέος άνθρωπος είναι ο σοβιετικός άνθρωπος. Αυτό σημαίνει ότι ο Χριστός είναι ο νέος σοβιετικός άνθρωπος”, είπε ο Ρουμάνος Πατριάρχης Ιουστινιάν Μαρίνα.
Ακολουθώντας την εξέλιξη των Καθολικών φίλων μου που αποδέχθηκαν τη γραμμή του κόμματος μπόρεσα να παρατηρήσω ότι απ’ τη χριστιανική μεταφυσική τούς έμενε βαθμιαία μόνο η φρασεολογία, ενώ το πραγματικό περιεχόμενο γίνεται η Μέθοδος (ο Θεός μεταμορφώνεται σε Ιστορία). Αυτή την ψυχολογική διαδικασία τη γνωρίζουν πολλοί χριστιανοί στις Λαϊκές Δημοκρατίες. Αυτή είναι αναμφισβήτητα νέα και ιδιαίτερη κατάκτηση του 20ού αιώνα» (σ. 212-13).
Το χάπι «διαλεκτική» διά πάσαν νόσον
Συνδέοντας τις αντιλήψεις του για τη λογοτεχνία με την οδυνηρή εμπειρία του πολέμου στην Πολωνία, ο Μίλος εξηγεί:
«Η ποίησή μου ήταν για μένα μέσο αυτοελέγχου. Μπορούσα να ερευνήσω σ’ αυτή το σημείο απ’ όπου περνάει η γραμμή πίσω από την οποία ο λαθεμένος τόνος αποδεικνύει το λαθεμένο της άποψης και να προσπαθήσω να μην ξεπεράσω αυτή τη γραμμή. Οι εμπειρίες των πολεμικών χρόνων μού δίδαξαν ότι δεν πρέπει να παίρνω την πένα στα χέρια μου μόνο για να κοινοποιήσω σε άλλους την απελπισία μου και την εσωτερική μου διάλυση, γιατί αυτό είναι φθηνό εμπόρευμα για την παραγωγή του οποίου απαιτείται μικρή προσπάθεια, ώστε να νιώσει ο άνθρωπος που ασκεί αυτή τη δραστηριότητα αυτοσεβασμό. Όποιος είδε μια πόλη εκατομμυρίων να μετατρέπεται σε ερείπια, χιλιόμετρα δρόμων στους οποίους δεν έμεινε κανένα ίχνος ζωής, ούτε γάτες ούτε αδέσποτα σκυλιά, αυτός θυμάται με ειρωνεία τις περιγραφές της κόλασης των μεγαλουπόλεων στους σύγχρονους ποιητές – για την ακρίβεια την κόλαση της ψυχής τους. Η αληθινή Έρημη χώρα είναι πολύ πιο φρικτή από τη φανταστική. Κανείς που δεν έζησε στη φρίκη του πολέμου και του τρόμου δεν ξέρει πόσο έντονη είναι η διαμαρτυρία στους μάρτυρες και στους συμμετέχοντες εναντίον του εαυτού τους, εναντίον των παραλείψεων και του εγωισμού τους. Τα ερείπια και η συμφορά είναι σχολεία κοινωνικής σκέψης. Η λογοτεχνία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού είναι πολύ ωφέλιμη, αλλά δυστυχώς μόνο για το κόμμα» (σ. 218).
«Η ταύτιση της λογοτεχνίας με την παιδαγωγική σκοπιμότητα, που επιδιώκει το κόμμα, καταργεί την αυθεντικότητα της λογοτεχνίας και οδηγεί στη χυδαία κομματική γραμμή. Επειδή μόνο οι σταλινικοί έχουν δικαίωμα να αντιπροσωπεύουν το προλεταριάτο (την ανερχόμενη τάξη), το “νέο” και το άξιο εγκωμιασμού είναι μόνο αυτό που εμφανίζεται σαν συνέπεια της στρατηγικής και τακτικής του κόμματος. Ο σκοπός της λογοτεχνίας είναι συνεπώς η δημιουργία προτύπων συμπεριφοράς για τον αναγνώστη τα οποία τον κατευθύνουν σ’ αυτό που δείχνει το κόμμα. Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός στηρίζεται στην ταύτιση του “νέου” με το προλεταριάτο και εκείνου με το κόμμα» (σ. 219).
Οι υποσχέσεις της εξουσίας για κατάργηση του αγώνα για την επιβίωση δεν επιτεύχθηκαν· το κράτος, που σύμφωνα με τον Λένιν, βαθμιαία θα μαραθεί, ενισχύθηκε απεριόριστα, αφού ο Στάλιν διατύπωσε το δικό του νόμο: «για να μαραθεί το κράτος πρέπει να ενισχυθεί στο έπακρο» ή τον άλλο νόμο του: «όσο προχωράει η οικοδόμηση του σοσιαλισμού τόσο ενισχύεται η ταξική πάλη» – αλλά εδώ βρίσκεται η διαλεκτική για να λύσει όλες τις αντιφάσεις:
«Κάποιος είπε ότι ο 20ός αιώνας είναι αιώνας συνθετικών προϊόντων: του συνθετικού καουτσούκ, της συνθετικής βενζίνης, αλλά δημιουργήθηκε επίσης και η τεχνητή διαλεκτική που μόνο φαινομενικά μοιάζει με τη φιλοσοφία του Χέγκελ. Η μέθοδος όμως είναι επιτυχής σε ό,τι αφορά το πρόγραμμα κατά των εχθρών. Ο άνθρωπος που εκτίθεται στην επίδρασή της είναι αβοήθητος. Τελικά υποκύπτει, και εδώ βρίσκεται το μυστικό της αληθινής εξουσίας. Στο μυαλό των ανθρώπων στις Λαϊκές Δημοκρατίες εγχέουν το αναισθητικό μέσο που είναι ο Διαλεκτικός Υλισμός. Όταν το ανθρώπινο μυαλό προγραμματιστεί, τότε αφήνουν μέσα του αβγά της σταλινικής εμπειρίας. Αφού είναι ήδη μαρξιστής –λένε στον ασθενή– ότι πρέπει να γίνει σταλινικός, γιατί έξω από τον σταλινισμό δεν υπάρχει μαρξισμός.
Η φιλοσοφία της Ιστορίας που ακτινοβολεί απ’ τη Μόσχα είναι η φιλοσοφία της βίας, η οποία διαθέτει τεθωρακισμένα και αεροπλάνα και μεταμορφώνει τις μάζες. Εναντίον κάποιου που δεν θέλει να την αναγνωρίσει κατευθύνεται η εκμηδενιστική βία του κράτους. Του επιτίθενται και από μέσα: του λένε ότι την αντίστασή του την προκάλεσε η ταξική του συνείδηση. Παρόμοια μ’ εκείνον που δεν θέλει να υποταγεί σε ψυχαναλυτικές συμπεριφορές, μπορεί να κατηγορηθεί ότι θέλει, μ’ αυτόν τον τρόπο, να διατηρήσει τα συμπλέγματά του» (σ. 222-23).
◉
*
Διαβάστε όλα: [τα όνειρα καπνός]
[οι δικαιωματιστές; τώρα την πάπια ·
03/07/2023 § Σχολιάστε
Επίσης για ξεστράβωμα:
―1. Ο Πασκάλ Μπρυκνέρ για τις ταραχές στη Γαλλία: «Ο τραγικός θάνατος του νεαρού Ναχέλ είναι το πρόσχημα»: «[…] τα τελευταία είκοσι χρόνια είναι η εμφάνιση μίας θορυβώδους ακροαριστεράς, φιλικής προς τους ακραίους ισλαμιστές, λυσσωδώς αντισιωνιστικής, δηλαδή αντιεβραικής, η οποία ονειρεύεται, ελλείψει «επαναστατικής ωρίμανσης των συνθηκών» να προκαλεί διαρκείς εξεγέρσεις. Αφού η «Ανυπότακτη Γαλλία» ( France insoumise) του Μελανσόν και οι οικολόγοι αποτυγχάνουν να κυβερνήσουν τη Γαλλία, ας την καταστήσουν τουλάχιστον ακυβέρνητη. Από τότε που προβλήθηκε στο σινεμά «Το Μίσος» του Mathieu Kassovitz, το 1995, διαπιστώνουμε διαρκώς πόσο γοητεύει τα μήντια, τη showbiz και τους αριστερούς διανοούμενους η βία των προαστίων . Αυτό το λουμπεν προλεταριάτο που περιστρέφεται γύρω από το οργανωμένο έγκλημα σαγηνεύει με την αγριότητά του κοινωνιολόγους, ηθοποιούς, κινηματογραφιστές και δημοσιογράφους. Η βία, για αυτούς όπως και για τον Μαρξ, είναι η μεγάλη μαία της ιστορίας. Όλα τα προσχήματα είναι καλά για να δικαιολογήσουν τη βαναυσότητα των εξεγερμένων και κυρίως το άλλοθι του «συστημικού ρατσισμού». Το δε γαλλικό κράτος είναι ως γνωστόν με φυσικό και συνταγματικό τρόπο αντιρατσιστικό. […]»
―2. Της Σώτης Τριανταφύλλου: Ποιοι είναι οι βάνδαλοι στη Γαλλία και τι θέλουν να μας πουν; «[…]Πολλοί πιστεύουν ότι τα εν λόγω φαινόμενα αποδεικνύουν πως η Γαλλία είναι μη κυβερνήσιμη: το πλοίο των τρελών. Ας δείξουμε περισσότερη σύνεση. Ή μάλλον ας δείξουν σύνεση όσοι πιστεύουν ότι το χάος τούς ευνοεί: «η κανονικότητα ποτέ δεν ωφέλησε την αριστερά»… Δεν είναι καν αλήθεια: αυτή την εποχή, το χάος ωφελεί τη δεξιά και ιδιαίτερα τη δεξιά της Μαρίν Λεπέν. Σε λίγο, οι περισσότεροι Γάλλοι θα επιζητούν μια ωραία δικτατορία και δεν θα είναι εκείνη του προλεταριάτου[…]»
Επαναλαμβάνω: Κ α τ α λ ά β α τ ε ;
◉
[Το ατομικιστικό μανιφέστο του Γ. Θεοτοκά·
05/06/2023 § Σχολιάστε
Το ατομικιστικό μανιφέστο του Γ. Θεοτοκά Με αφορμή την έκδοση του «Ελεύθερου Πνεύματος» ο ©Δ. Τζιόβας στο Βήμα [*] αναφέρεται στις απόψεις και στη φιλοσοφία του συγγραφέα για τη ζωή, την κοινωνία και την τέχνη.
Το Ελεύθερο Πνεύμα αποτέλεσε και αποτελεί το σταθερό σημείο αναφοράς για όλους σχεδόν τους μελετητές των πνευματικών και ιδεολογικών εξελίξεων στον Μεσοπόλεμο. Και τούτο είναι αξιοσημείωτο αν σκεφτούμε ότι πρόκειται για κείμενο γραμμένο από έναν εικοσιτετράχρονο. Κανένα άλλο ελληνικό κριτικό ή δοκιμιακό έργο, δημοσιευμένο σε τέτοια νεαρή ηλικία, δεν απασχόλησε τόσο τη νεοελληνική διανόηση και νομίζω ότι αυτό καθεαυτό το γεγονός συνιστά ασυνήθιστο επίτευγμα για έναν συγγραφέα. Το Ελεύθερο Πνεύμα είναι ίσως το πιο νεανικά ορμητικό, το πιο ευρωπαϊκά προσανατολισμένο και το πιο ριζοσπαστικό στην αντιμετώπιση του παρελθόντος ελληνικό δοκίμιο.
Σήμερα μπορεί να κρίνεται αυστηρά για την απόρριψη του Καβάφη ή ακόμη και της ηθογραφίας, αλλά αν σταθούμε στις υπερβολές και στους ενθουσιασμούς αυτού του δοκιμίου, θα παραβλέψουμε την κοσμοθεωρία την οποία προϋποθέτει. Ο,τι έχει σημασία δεν είναι το να κρίνουμε αναδρομικά τις εκτιμήσεις του όσο να εντοπίσουμε τον θεωρητικό του πυρήνα και να εξετάσουμε ως ποιο βαθμό αυτός καθορίζει τις κριτικές απόψεις του Θεοτοκά. Μπορεί το δοκίμιο να απηχεί ιδέες του Andre Gide και του Stefan Zweig ή να βγαίνει μέσα από το καμίνι του πολέμου, ωστόσο δεν παύει να είναι ένα δοκίμιο που εκφράζει μια συγκεκριμένη φιλοσοφία για τη ζωή, την κοινωνία και την τέχνη.
Οι νέοι διανοούμενοι
Η φιλοσοφία αυτή είναι κατά βάση ατομοκεντρική εφόσον η απελευθέρωση της ατομικότητας είναι το πρίσμα και το κριτήριο μέσα από το οποίο ο Θεοτοκάς αντιμετωπίζει τον εθνικό χαρακτήρα, την πολιτική, την τέχνη, το μυθιστόρημα και τη λογοτεχνική παράδοση. Αναφερόμενος στους νέους διανοουμένους που πήγαιναν να σπουδάσουν στο εξωτερικό, υποστηρίζει ότι έχαναν το κριτικό τους πνεύμα μόλις αντίκριζαν την υπεροχή της Δύσης, θαύμαζαν χωρίς συζήτηση ό,τι τους πρόσφερε η ξένη ζωή και καταντούσαν δουλικοί μιμητές. «Δεν κατόρθωναν», γράφει, «να ελευθερώσουν την ατομικότητά τους και να αναπτύξουν την πρωτοβουλία τους,μα γινόντανε, για όλη τη ζωή τους, δουλικοί μαθητές της ξένης χώρας που τους σπούδασε».
Η απελευθέρωση της ατομικότητας σήμαινε για τον Θεοτοκά πνεύματα ελεύθερα και ευλύγιστα, χωρίς προκαταλήψεις ή φανατισμούς. Οι ελληνικοί εγκέφαλοι, κατά την κρίση του, πάσχουν από τη μανία του απόλυτου, του οριστικού και του ασάλευτου, γυρεύοντας «την απόλυτη Αλήθεια, δηλαδή μια φυλακή». Οταν εκδηλωθεί κάποια διαφωνία, επισημαίνει ο ίδιος, η πρώτη δουλειά των Ελλήνων είναι να αρνηθούν τη σοβαρότητα και τη σημασία του αντιπάλου, πράγμα που συνεπάγεται ότι «τον αρνούνται και ως άτομο», ως ξεχωριστή οντότητα που μπορεί να έχει δική του γνώμη. Η αναγνώριση λοιπόν της ατομικότητας αντιπροσωπεύει εν προκειμένω αναγνώριση της ετερότητας και άρνηση της μισαλλοδοξίας.
Ο Θεοτοκάς τονίζει την ατομικότητα της προοπτικής, την αποδοχή της πολυμορφίας και της πολυσχιδούς σύνθεσης θεωρώντας τον εθνικό χαρακτήρα συναίρεση ατομικοτήτων. Ο καθένας, υποστηρίζει, κοιτάζει τα πάντα «μέσα από την ατομική ιδιοσυγκρασία του», διακρίνοντας μονάχα ορισμένες πλευρές και αγνοώντας άλλες ίσως σπουδαιότερες. Μέσα από την ανάδειξη και τον σεβασμό της ατομικής γνώμης και της προσωπικής στάσης ευνοείται ο διάλογος, αναδεικνύεται η άπειρη πολυμορφία της πραγματικότητας και καταπολεμάται ο πνευματικός μιλιταρισμός. Ο εθνικός χαρακτήρας δεν νοείται ως κάτι το αρραγές και αμετάλλακτο αλλά ως σύμπλεγμα ετερόκλητων ατομικοτήτων και πολύμορφων αντιθέσεων. «Αν με ρωτούσε ένας ξένος», γράφει, «ποιος από τους συγγραφείς μας αντιπροσωπεύει καλύτερα τον νεοελληνικό χαρακτήρα, θα απαντούσα, με τη μέθοδο του Αλμπέρ Τιμπωντέ, με ένα σύμπλεγμα από αντιθέσεις: Κοραής – Σολωμός – Ψυχάρης – Παλαμάς – Δραγούμης. Ισως πρόσθετα σ’ αυτόν τον κατάλογο και το όνομα του Καβάφη». Διαβλέπουμε εδώ μια σύλληψη του εθνικού χαρακτήρα αλλά και της πραγματικότητας ανοιχτή, συνθετικά αντιθετική και ευεπίφορη σε αναθεωρήσεις και αλλαγές και τούτο διότι αφετηρία του Θεοτοκά είναι η ατομικότητα και η διαφορά της μονάδας μέσα στο σύνολο και όχι η συμπαγής ομοιομορφία ή η οργανική ομοιογένεια του συνόλου.
Τέχνη και υποκειμενικότητα
Η έμφαση στην ατομικότητα που διαπνέει το Ελεύθερο Πνεύμα οδηγεί σε μια θεωρία της τέχνης βασισμένης στο υποκείμενο. Είναι πιστεύω η πρώτη φορά στα νεοελληνικά γράμματα που μια καλλιτεχνική και κριτική θεωρία βασισμένη στην υποκειμενικότητα του συγγραφέα εκφράζεται τόσο κατηγορηματικά και καθολικά. Ο Θεοτοκάς αρνείται τους αντικειμενικούς κανόνες στην τέχνη ή τον ωφελιμιστικό της σκοπό, όπως, κατά την άποψή του, τον πρόβαλλαν οι μαρξιστές και οι εθνικιστές. Σε μια εποχή που ακόμη ζούσε στη βαριά σκιά του θετικισμού, ο Θεοτοκάς επανέρχεται στη ρομαντική σύλληψη της τέχνης ως πλεονάσματος εσωτερικών δυνάμεων και ως ξεχειλίσματος ψυχής. Για τον Θεοτοκά το έργο τέχνης είναι ένα θαύμα που δεν χωρεί σε συστηματικές κατατάξεις ή σε αντικειμενικούς κανόνες των φανατικών του επιστημονισμού. Είναι η εξωτερίκευση της ψυχής μιας ξεχωριστής και αυτοδύναμης ατομικότητας, που υπερβαίνει τον κοινό παρονομαστή.
«Το αναρχικό πλεόνασμα δυνάμεων εξωτερικεύεται και πραγματοποιείται σε έργο (αχτινοβόλημα, έκφραση,καθρέφτισμα της εσωτερικής ζωής μιας ξεχωριστής ατομικότητας) σύμφωνα με τη δική του λογική, που δεν είναι η κοινή λογική, σύμφωνα με τη δική του ηθική, που δεν είναι η κοινή ηθική, σύμφωνα με τον δικό του ρυθμό και τις δικές του ανάγκες, που δεν είναι ρυθμός και ανάγκες των γύρω ανθρώπων. Ο μόνος τρόπος να καταλάβουμε το έργο είναι να πλησιάσουμε την ψυχή του δημιουργού».
Με την έμφαση στο ατομικό δαιμόνιο, ο Θεοτοκάς αντιπαραθέτει την ψυχή στη λογική, το αναρχικό εσωτερικό πλεόνασμα στους εξωτερικούς προσδιορισμούς (περιβάλλον, έθνος, τάξη), την κοινωνική ωφελιμιστική αντίληψη της τέχνης στο ξεχείλισμα εσωτερικών δυνάμεων. Ο στενά ρεαλιστής λογοτέχνης, τονίζει, περιορίζεται στη φωτογραφική επιφάνεια, αγνοεί την κρυμμένη ψυχή, ενώ ο πραγματικός ποιητής ξεπερνά την ορατή πραγματικότητα και την αποκρυσταλλωμένη λογική, γίνεται μυθοπλάστης και μάγος γιατί «ανατρέπει τις αναλογίες, σπάνει τους εξωτερικούς κανόνες, ξαναπλάθει αυθαίρετα την πραγματικότητα για να εξαγάγει το βαθύτερο νόημά της».
Αξιολογικό κριτήριο
Η υπέρβαση του ρεαλισμού και της πραγματικότητας τον οδηγεί στην αναζήτηση και στην ανάδειξη του μυστικού βάθους του ατόμου, στην άρνηση των κανόνων και των λογικών σχημάτων, καίτοι ο ίδιος ως πεζογράφος έχει χαρακτηριστεί καρτεσιανός και δεν απέφυγε τις λογικές κατασκευές. Η καλλιτεχνική θεωρία του Θεοτοκά στο Ελεύθερο Πνεύμακορυφώνεται και συνοψίζεται στο ακόλουθο αξίωμα: «Το έργο τέχνης τείνει να εκφράσει το βαθύτερο νόημα της ζωής μέσα από μια ατομικότητα. Υπακούει στον ιδιαίτερο νόμο αυτής της ατομικότητας γιατί δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τη ζωή που του προσφέρει αυτή. (…) Το έργο τέχνης, ξεχείλισμα εσωτερικής ζωής, είναι το πιο ατομικιστικό φαινόμενο».
Με κριτήριο αυτή την καλλιτεχνική αρχή απορρίπτει τον στενό ρεαλισμό της ηθογραφίας θεωρώντας την αντικειμενική γιατί «στερείται σε τέτοιο σημείο από τον παλμό μιας ατομικότητας ώστε σχεδόν τίποτε δεν την συνδέει με τον άνθρωπο που τυπώνει το όνομά του στο ξώφυλλο». Αντίθετα, επισημαίνει «τον παλμό της μεγάλης ατομικότητας του Παλαμά που γεμίζει τον «Δωδεκάλογο» ή τον παλμό της ατομικότητας του Δραγούμη». Από αυτές τις κρίσεις προκύπτει ότι η ατομικότητα ανάγεται σε αξιολογικό κριτήριο που αντιδιαστέλλει τη ρουτίνα και τη μετριότητα της ηθογραφίας από το ανώτερο και υψηλό όραμα ζωής. Πουθενά στην ελληνική ηθογραφία, γράφει, δεν συναντούμε «τον ανεξάρτητο ήρωα, με ιδιαίτερη ατομικότητα, ιδιαίτερο εσωτερικό κόσμο,ιδιαίτερη πρωτοβουλία, που ζει τη δική του ζωή,χειραφετημένος από τον συγγραφέα του».
Το κριτήριο της ατομικότητας υπεισέρχεται και στο εργαστήρι του μυθιστοριογράφου, γιατί η δημιουργία ζωντανών προσώπων αποβαίνει η λυδία λίθος κάθε αληθινού και άξιου μυθιστοριογράφου: «Η ψυχολογία του δημιουργού, του αληθινού δραματουργού, του αληθινού μυθιστοριογράφου,είναι η δημιουργία ζωντανών ανθρώπων. (…) Ο συγγραφέας που δεν κατορθώνει να εμφυσήσει στα πρόσωπά του την πνοή της ιδιαίτερης ζωής, τον παλμό της ιδιαίτερης ατομικότητας, δεν κατορθώνει τίποτα». Τα μυθιστορηματικά πρόσωπα δίχως έκδηλη ατομικότητα για τον Θεοτοκά είναι μηδενικά, μια άποψη που την κράτησε ως το τέλος της ζωής του.
Χωρίς ουσιαστική συνέχεια
Από τα παραπάνω πιστεύω ότι φαίνεται καθαρά πως ο βασικός καθοδηγητικός άξονας της σκέψης του Θεοτοκά στο Ελεύθερο Πνεύμα είναι το ιδεώδες της δημιουργικής και αδέσμευτης ατομικότητας. Ετσι, αν δεχθούμε τον χαρακτηρισμό του δοκιμίου του ως μανιφέστου, χαρακτηρισμό που πρωτοχρησιμοποίησε ο Louis Roussel το 1930, θα πρέπει να διευκρινίσουμε και για τι είδους μανιφέστο πρόκειται. Κατά τη γνώμη μου, το Ελεύθερο Πνεύμα αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και δυναμική εκδήλωση του ατομικισμού στην Ελλάδα. Οχι ενός εγωπαθούς και ναρκισσιστικού ατομικισμού, αλλά τη διακήρυξη μιας φιλελεύθερης σύλληψης της κοινωνίας αποτελούμενης από αυτοδύναμα και αυθυπόστατα άτομα με ανεξαρτησία σκέψης και επιλογής, που συνοδεύεται παράλληλα από τη θεώρηση της τέχνης ως αποστάγματος μιας βασανισμένης ψυχής και μιας ξεχωριστής ατομικότητας.
Η γενιά του ’30 οικειοποιήθηκε και εκμεταλλεύτηκε τη διάθεση ρήξης και τον νεανικό ενθουσιασμό που εκφράζει αυτό το κείμενο. Μπορεί να αποτέλεσε, όπως υποστήριξε ο Κ. Θ. Δημαράς, «το πρώτο τεκμήριο αυτογνωσίας της», δεν νομίζω όμως ότι λειτούργησε ποτέ ως μανιφέστο αρχών της. Αφενός γιατί ελάχιστοι εκπρόσωποί της ανήγαγαν το Ελεύθερο Πνεύμασε κείμενο αναφοράς και αφετέρου γιατί ιδιαίτερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο διαφαίνεται στο έργο και στη σκέψη του Θεοτοκά, αλλά και άλλων της γενιάς του, μια γενικότερη στροφή προς το λαϊκό, το ιστορικό και το συλλογικό. Ούτε ο ίδιος ως συγγραφέας εφάρμοσε πάντοτε με συνέπεια τις αρχές που τολμηρά διακήρυξε στο δοκίμιό του και ως εκ τούτου, παρά το γεγονός ότι συζητήθηκε αρκετά, το Ελεύθερο Πνεύμα ως μανιφέστο του ατομικισμού δεν γνώρισε επιγόνους ούτε γονιμοποίησε κριτικές συνειδήσεις. Παρέμεινε ένα μανιφέστο χωρίς πραγματικούς οπαδούς και χωρίς ουσιαστική συνέχεια.
*
[*]Ο κ. Δημήτρης Τζιόβας είναι καθηγητής Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Birmingham της Βρετανίας.
◉
αγριμολογος 