αγριμολογος

Υπατία -της καθηγήτριας Θεολόγου Ανδριανής Στράνη

«Οι μύθοι πρέπει να διδάσκονται ως μύθοι, οι θρύλοι ως θρύλοι και τα θαύματα ως ποιητικές φαντασιώσεις. Το παιδικό μυαλό αποδέχεται και πιστεύει τα πάντα και μόνο μέσω μεγάλου πόνου και ίσως τραγωδίας μπορεί κανείς μετά από χρόνια να απαλλαγεί από αυτά.»
Υπατία η Αλεξανδρινή

Aρχές Μαρτίου «διαρκούντων των νηστειών» και με καθαρό ουρανό, η νεανική παρέα διέσχισε τον κήπο με τις ελιές ανεβαίνοντας προς το λόφο του αστεροσκοπείου. Τ αστέρια είχαν πάρει τη θέση τους στον ουράνιο θόλο αντανακλώντας τη λάμψη τους στη γη. Το μεγάλο τηλεσκόπιο, κατάλληλο για την παρατήρηση των αστεροειδών τους περίμενε. Δεν άργησαν να την εντοπίσουν. Ξεχώριζε. Όπως ξεχώριζε όταν ήταν στη γη, έτσι ξεχώριζε και στον ουρανό. Μεγάλη ήταν η συγκίνηση του Γερμανορώσου αστρονόμου Βίκτορ Κνόρρε που παρατηρούσε από το Βερολίνο, όταν το 1884 την ανακάλυψε.

Αστεροειδής 238 Υπατία, την είπε. Ένας μεγάλος σκουρόχρωμος αστεροειδής της κύριας ζώνης αστεροειδών, με απόλυτο μέγεθος 8,18. Νάτη! Η Υπατία, αυτή είναι, είπαν με ενθουσιασμό οι νέοι που την παρατηρούσαν να περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της(μία φορά κάθε 8 ώρες και 52 λεπτά).Περιστρέφεται σκεπτόμενη, πρόσθεσαν συγκινημένοι, όπως ταιριάζει σε μία φιλόσοφο. Η Υπατία έκανε τη διαφορά. Με τον ωραίο μακρύ χιτώνα του φιλοσόφου, τα πλούσια μαλλιά πιασμένα ψηλά, σοβαρή και χαρισματική μορφή διατηρούσε τα χαρακτηριστικά της στο σύμπαν όπως όταν ζούσε στην Αλεξάνδρεια και διέπρεπε. Η Υπατία (370-415 ) νεοπλατωνική φιλόσοφος, αστρονόμος και μαθηματικός, μεγαλοφυής και καλλονή σφράγισε με την παρουσία της μία ολόκληρη εποχή. Μία ξεχωριστή Γυναίκα και Δασκάλα που έζησε την περίοδο των Βυζαντινών αυτοκρατόρων Θεοδόσιου Ι, Αρκάδιου και Θεοδόσιου ΙΙ. Μισή ελληνίδα και μισή αιγύπτια, κόρη του μαθηματικού και αστρονόμου Θέωνα τον οποίο ξεπέρασε κατά πολύ. Από νωρίς έλαβε σπουδαία εκπαίδευση κοντά στον πατέρα της στην Αλεξάνδρεια και συνέχισε τις σπουδές της στην Νεοπλατωνική Aκαδημία της Αθήνας (Πρόκλος). Όταν επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια κατάφερε να διευθύνει μόνη της την νεοπλατωνική σχολή, να διδάσκει σε άνδρες, να μετακινείται χωρίς συνοδεία και να έχει δικό της σπίτι. Υπήρξε εξαιρετική δασκάλα που δίδασκε ιδιωτικά σε πλούσιους μαθητές, αλλά έκανε και δημόσιες διδασκαλίες για το λαό. Η φιλόσοφος Υπατία υπήρξε γυναίκα ανεξάρτητη, μορφωμένη, ενάρετη, με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος αλλά και λιτό τρόπο ζωής. Ο βίος της προκαλούσε τον θρησκευτικό φανατισμό των «χριστιανών» της Αλεξανδρινής εκκλησίας που δεν μπορούσαν να χωνέψουν πως μια γυναίκα φιλόσοφος με τη δύναμη της προσωπικότητά της επηρέαζε με τη διδασκαλία της την πολιτική και κοινωνική ζωή της Αλεξάνδρειας. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με μαρτυρίες του χριστιανού ιστορικού Ιωάννη, Επισκόπου Νικίου (70ς αι), η Υπατία είχε στενή φιλία με τον έπαρχο Ορέστη(υπήρξε μαθητής της) ο οποίος την εκτιμούσε για το έργο της και ζητούσε τη γνώμη της για διάφορα θέματα. Μάλιστα θεωρήθηκε υπεύθυνη που ο κυβερνήτης δεν είχε καλές σχέσεις με τον επίσκοπο Κύριλλο. Αποτέλεσμα αυτού έγινε στόχος αγράμματων καλογερίστικων κύκλων οι οποίοι σύμφωνα με τις πηγές ήταν κοντά στον επίσκοπο Κύριλλο που αναφέρεται ως βίαιος και αρχομανής.

Ο Κωστής Παλαμάς στο έργο «Οι καλόγεροι» αναφερόμενος στον σκοταδισμό της εποχής αποδίδει ποιητικά το μαρτύριο της φιλοσόφου Υπατίας καταλήγοντας: «Και τώρα κάθε που απαντήσουμε την Υπατία την άτρομην Ιδέα την αστρομάτα,τη σφάζουμε,τη χιλιοκομματιάζουμε,και- ω λύσσα!- τα κομμάτια της τα ρίχνουμε στη στράτα.»

Γύρω από τον Κύριλλο λέγεται ότι συσπειρώθηκαν και οι φανατικοί Παραβολάνοι (οργάνωση τραυματιοφορέων με μανδύα φιλανθρωπίας) που έκαναν επιθέσεις σε αντιπάλους με επικεφαλή έναν κατώτερο κληρικό με το όνομα Πέτρος ο Αναγνώστης. Ο φθόνος και η μισαλλοδοξία λοιπόν όπλισε αυτούς, όπως αναφέρει ο ιστορικός Σωκράτης ο Σχολαστικός(380-440) και μήνα Μάρτιο στις 8 και διαρκούντων των νηστειών, ατυχώς για την Υπατία της έστησαν καρτέρι και την δολοφόνησαν με αιχμηρά όστρακα, στη συνέχεια την διαμέλισαν και κατέκαυσαν αυτήν. (Σωκράτης Σχολαστικός,Εκκλησιαστική Ιστορία-Περί Υπατίας της φιλοσόφου7.15.) Επίσης ο Ιωάννης,Επίσκοπος Νικίου περιγράφει τη δολοφονία της Υπατίας. Παρουσιάζει ενδιαφέρον ότι και αυτός παρ ότι εχθρός των ειδωλολατρών, αναφέρει ότι η άγρια δολοφονία της Υπατίας έγινε σε περίοδο νηστείας και στο τέλος όλος ο κόσμος συγκεντρώθηκε γύρω από τον Πατριάρχη Κύριλλο και τον αναγόρευσε «νέο Θεόφιλο», γιατί κατέστρεψε τα τελευταία υπολείμματα της ειδωλολατρίας στην πόλη. Εμμέσως υπονοείται ότι ο Πατριάρχης ήταν συνδεδεμένος με τη δολοφονία της Υπατίας. Η περίπτωση της φιλοσόφου Υπατίας καταγράφεται ως μοναδική στην ιστορία της εποχής, αναδεικνύοντας την σύγκρουση δυο διαφορετικών κόσμων και κυρίως τα χαρακτηριστικά της νέας τάξης πραγμάτων μέσω της ακμάζουσας χριστιανικής θρησκείας που ταυτίζεται πλέον με το κράτος. Στη μεταβατική αυτή περίοδο ο χριστιανισμός προκειμένου να κυριαρχήσει απομακρύνεται από τη διδασκαλία του ξυπόλητου Γαλιλαίου και εμφανίζεται ως νικητής σε μια προσπάθεια εξάλειψης του αρχαίου κόσμου. Στα όρια του αρχαίου κόσμου και σε επίδειξη δύναμης παίρνει τη ρεβάνς από τους διωγμούς που είχε υποστεί , ταυτίζεται με την κοσμική εξουσία και αποτελεί τη νέα ιδεολογία για τον πληθυσμό της αυτοκρατορίας. Στη συγκυρία αυτή και μέσω συγκρούσεων Εθνικών και Χριστιανών χάνει τη ζωή της η Υπατία και γίνεται Μάρτυρας της Επιστήμης. Η Υπατία ως αντίπαλο δέος του χριστιανισμού κατακρεουργείται. Το έγκλημα είναι διπλό, για την ίδια αλλά και την επιστήμη. Τίποτα δεν σώζεται. Η Αλεξανδρινή διανόηση γίνεται φτωχότερη.

Η σκέψη της όμως θα συνεχιστεί μέσα στους αιώνες, άστρο λαμπρό που αντιφέγγει στα σκοτάδια του κόσμου. Επιγραμματικά ο Αλεξανδρινός ποιητής Παλλαδάς (5ος αι) θα γράψει για την Υπατία: «Όταν βλέπω σε, προσκυνώ, και τους λόγους, της παρθένου τον οίκον αστρώον βλέπων`εις ουρανόν γαρ εστί σου τα πράγματα, Υπατία σεμνή ,των λόγων ευμορφία ,άχραντον άστρον της σοφής παιδεύσεως.»

πηγή: alfavita

Διανύσιος Σολωμός (Ζάκυνθος 1798-Κέρκυρα 1857)

Μία μεστή και ωραία δημοκρατία ιδεών, οι οποίες να παρασταίνουν ουσιαστικά τον εις τες αίσθησες αόρατο Μονάρχη. Τότε είναι αληθινό ποίημα. Ο Μονάρχης, οπού μένει κρυμμένος για τες αίσθησες και γνωρίζεται μόνον από το πνεύμα, μέσα εις το οποίον εγεννήθηκε, είναι έξω από την περιφέρεια του Καιρού· αλλά μία δημοκρατία ιδεών ενεργεί αισθητά μέσα εις τα όρια του Καιρού.
«Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», Στοχασμοί του ποιητή (μετάφραση Ιάκωβου Πολυλά), [2]. Ποιήματα. Ίκαρος, 1961. 207.

Δυστυχισμένε μου λαέ, καλέ και ηγαπημένε,
πάντοτ’ ευκολοπίστευτε και πάντα προδομένε.
«Προς τους Επτανησίους». Ποιήματα. Ίκαρος, 1961. 301.

Μες στα χόρτα, τα λουλούδια,
το ποτήρι δεν βαστῶ·
φιλελεύθερα τραγούδια
σαν τον Πίνδαρο ἐκφωνῶ.
[…]
»Μην εἰποῦν στο στοχασμό τους
τα ξένα ἔθνη ἀληθινά:
«Ἐάν μισοῦνται ἀνάμεσό τους,
δεν τους πρέπει ἐλευθεριά».
Ὁ Ὕμνος εἰς την Ἐλευθερίαν

Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές.
Στοχασμός του ποιητή. Προλεγόμενα Ιάκωβου Πολυλά], XVI. Ποιήματα. Ίκαρος, 1961. 39.

Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-24 Ιουνίου 1798)

[Διαβάστε:  Πρώτο Μέρος / Δεύτερο Μέρος]

Διακόσια χρόνια μετά τον θάνατο του Ρήγα, στις 22 Ιουνίου του 1998, η Επιστημονική εταιρεία Μελέτης Φερών – Βελεστίνου – Ρήγα έστειλε επιστολή στον πατριάρχη Βαρθολομαίο και αφού του θύμιζε την επιστολή του Γρηγορίου του Ε’ και το περιεχόμενό της, ζητούσε να εξεταστεί η δυνατότητα άρσις της [1]

Η επιστολή, 22 Ιουνίου 1998, της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα πρός τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίο σχετικά με την άρση της καταδίκης του Συντάγματος του Ρήγα.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΦΕΡΩΝ-ΒΕΛΕΣΤΙΝΟΥ-ΡΗΓΑ
Μιλτιάδου 3-Κηφισιά
Αρ. Πρωτ. 138 22.6.1998

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΠΑΤΡIAΡΧΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ κ. ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΝ

Κωνσταντινούπολις.
Παναγιώτατε,
Φέτος, το 1998, έχει ανακηρυχθεί ως έτος Ρήγα Βελεστινλή, γιορτάζοντας την επέτειο του μαρτυρικού θανάτου του, που είχε συμβεί, πρίν από διακόσια χρόνια, τον Ιούνιο του 1798, στον πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου.

Με την ευκαιρία της επετείου, η Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα Σάς γνωρίζει οτι το βασικό επαναστατικό κείμενο του εθνεγέρτη Ρήγα Βελεστινλή, η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», που τυπώθηκε στη Βιέννη το 1797 και έγινε αιτία της συλλήψεώς του, καταδικάσθηκε από τον τότε πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, τον Γρηγόριο τον Ε΄, στην πατριαρχική επιστολή της 1ης Δεκεμβρίου 1798, όπου αναφέρεται «ότι συνέπεσεν εις χείρας ημών εν σύνταγμα εις μίαν κόλλαν χαρτί ολόκληρον, μεγάλην, εις απλήν φράσιν (r)ωμαϊκήν, επιγραφόμενον «νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης των μικρών εν τFή μεσογείων νήσων και της Βλαχομπογδανίας» και ανεμνήσθημεν του ποιμαντικού χρέους». Καταλήγοντας, » Οθεν εντελλόμεθά σοι σφοδρώς… να μήν παραμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τώ χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ (…) ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοίς δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον».

Παναγιώτατε, η Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα Σάς γνωρίζει τα ανωτέρω για σχετική εξέταση και εάν είναι δυνατόν να αρθεί η καταδικαστική εκείνη απόφαση του Συντάγματος του Ρήγα Βελεστινλή, η οποία, επί πλέον, πολλές φορές αναφέρεται αρνητικά για την Ορθόδοξο Εκκλησία σε επιστημονικά συνέδρια και επιστημονικές ιστορικές μελέτες.

Εσωκλείουμε το βιβλίο του Ρήγα Βελεστινλή, τα Επαναστατικά, όπου περιέχεται η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», καθώς και φωτοτυπία της επιστολής του πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄ πρός τον μητροπολίτη Σμύρνης Ανθιμον, από το βιβλίο Γ.Γ. Παπαδοπούλου, τα κατά τον αοίδοιμον πρωταθλητήν του ιερού των Ελλήνων αγώνος, τον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριον τον Ε΄, εν Αθήναις 1866, τ. Β΄, 498-499.

με τον προσήκοντα σεβασμό
για το Δ.Σ.

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο Γ.ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ
Δρ. ΔΗΜ. ΚΑΡΑΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜ. ΚΟΓΚΟΥΛΗΣ

###

Το απαντητικό έγγραφο, 5 Αυγούστου 1998, της Αρχιγραμματείας της Aγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ ΑΡΧΙΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ Αριθ. Πρωτ. 858

Τοίς Εντιμ(ω)τάτοις κυρίοις Δρ. Δημ. Καραμπεροπούλω, Προέδρω, και Δημ. Κογκούλη, Γεν. Γραμματεί της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Εις Αθήνας.

Ελήφθη και μετά πολλής προσοχής εθεωρήθη εν συνεδρία της Αγίας και Ιεράς Συνόδου το από της 22ας Ιουνίου ε. έ., αρ. πρωτ. 138, γράμμα υμών, δι ου εξαιτείσθε όπως, επ’ ευκαιρία της διακοσιοστής επετείου από του μαρτυρικού θανάτου του Ρήγα Βελεστινλή, εξετασθFή η δυνατότης άρσεως της από Δεκεμβρίου α΄ έτους αψςη κατακρίσεως πολιτικού φυλλαδίου, εν, υπογραφομένην υπό του Οικουμενικού Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄, χαρακτηρίζετε ως «καταδικαστικήν απόφασιν του Συντάγματος του Ρήγα Βελεστινλή».
Εις απάντησιν, γνωρίζω υμίν τα ακόλουθα:

1. Τυγχάνει δήλον ότι δεν πρόκειται περί καταδικαστικής αποφάσεως, αλλά περί εγκυκλίου γράμματος, ποιμαντικής σκοπιμότητος και καιρικού χαρακτήρος, ευρίσκοντος την δικαιολογίαν αυτού εις την μέριμναν του ποιμένος όπως διαφυλάξη τους υπό την προστασίαν αυτού τελούντας χριστιανούς από διώξεων και δυσμενών συνεπειών, των οποίων την σκληρότητα μαρτυρεί η ιστορία. Διότι είναι γνωστόν, ότι τα μή συνταγματικά καθεστώτα της Ευρώπης και του λοιπού κόσμου της εποχής εκείνης διέκειντο εχθρικώς πρός την ιδέαν της δεσμεύσεως αυτών διά συνταγμάτων και σκληρώς κατεδίωκον τους υποστηρίζοντας σχετικάς ιδέας, ως έπραξαν και προκειμένου περί του Ρήγα Βελεστινλή, του οποίου την διακοσιοστήν επέτειον της διά πολιτικούς λόγους θανατώσεως άγομεν κατά το τρέχον έτος.

2. Από τοιούτων κινδύνων ύφειλεν, ως φιλόστοργος Πατήρ, να διαφυλάξη το ευπαθές ποίμνιον αυτού ο αοίδιμος Πατριάρχης ανεξαρτήτως της προσωπικής αυτού αντιλήψεως περί της ορθότητος ή μή του «συντάγματος» του Ρήγα Βελεστινλή, του οποίου την περισυλλογήν συνιστά, αναμιμνησκόμενος «του ποιμαντικού χρέους», ως χαρακτηριστικώς γράφει.

3. Είναι γνωστόν ότι ο Προφήτης Ιερεμίας συν-εβούλευσε τους αιχμαλώτους εις την Βαβυλώνα Ιουδαίους όπως ζήσουν εκεί ειρηνικώς άχρι καιρού, καίτοι αιχμάλωτοι και βιαίως μετοικισθέντες ( Ιερ.36, 4-11), σαφώς δε ο Εκκλησιαστής αποφαίνεται «ότι καιρός τώ παντί πράγματι» (3, 1-11, 17).

4. Επομένως σφάλλουν όσοι κρίνουν την τότε ενέργειαν επί τή βάσει των σημερινών δεδομένων, και δη της σχεδόν παγκοσμίου επικρατήσεως των συνταγματικών πολιτευμάτων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ένεκα της οποίας ασφαλής συνήθως παρίσταται η διακίνησις των πολιτικών ιδεών, αν και ουδέ σήμερον ελλείπουν εις ωρισμένας περιπτώσεις οι σχετικοί κίνδυνοι.

5. Αλλά το πλέον εν προκειμένω σημαντικόν είναι, ότι η προσφερομένη υπό της Εκκλησίας εν Χριστώ ελευθερία υπερβαίνει πάσαν πολιτικήν ή αστικήν ελευθερίαν. Χωρίς δέ να αγνοήται η σχετική αξία της εγκοσμίου ελευθερίας, την αποκτησιν της οποίας συνιστά και ο Απόστολος Παύλος γράφων πρός Κορινθίους: «δούλος εκλήθης; μη σοι μελετώ, αλλ’ ει και δύνασαι ελεύθερος γενέσθαι, μάλλον χρήσαι» (Α΄ Κορ. 7, 21), και περαιτέρω «μη γίνεσθε δούλοι ανθρώπων» (Α΄ Κορ. 7, 23), τονίζεται εν τη Εκκλησία η κεφαλαιώδης και σωτηριώδης πνευματική ελευθερία, η εμμονή εις την οποίαν θεωρείται βασικόν καθήκον του χριστιανού. Διό και η εντολή «τη ελευθερία Fw Χριστός υμάς ελευθέρωσε στήκετε και μή πάλιν ζυγώ δουλείας ενέχεσθε» (Γαλ. 5, 1) διατυπούται εντόνως, δεδομένου και ότι η εγκόσμιος ελευθερία προ ολίγον χρήσιμός εστιν εις τους μη έχοντας και την πνευματικήν εν Χριστώ τοιαύτην.

Οθεν, εν συμπεράσματι, καταφανούς όντος του καιρικού χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου, σαφέστατον είναι ότι των συνθηκών εκείνων διαδραμουσών, εξέλιπεν αυτοθρόως και η ισχύς αυτής και δεν υφίσταται σήμερον αντικείμενον πρός άρσιν. Τούτο δέ ισχύει έτι μάλλον εν όψει και του χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου ως μη επιβαλούσης δυσμενές τι μέτρον ή επιτίμιον κατά προσώπου τινός, ως μη εχούσης την προστασίαν του ποιμνίου από δυσμενών συνεπειών, όχι τόσο βεβαίως πνευματικών, ήτοι επηρεασμού ιδεολογικού ή πολιτικού εκ του περιεχομένου του Συντάγματος, ως φαίνεται υπονοούμενον εκ του χαρακτηρισμού δι’ ευνοήτους λόγους αυτού ως πλήρους «θολερών εννοιών» και «τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιουμένων», αλλά πρακτικών, συνισταμένων εις καταδιώξεις και θανατώσεις, οία η του κυκλοφορήσαντος αυτό, ως εκ της επικρατούσης τώ χιλιοστώ επτακοσιοστώ ενηνηκοστώ ογδόω εκείνω έτει εν ταίς πλείσταις χώραις της Ευρώπης και της Ανατολίας καταστάσεως.

Επεί δε τούτοις, μετά των δεήσεων της Εκκλησίας υπέρ αναπαύσεως της ψυχής του πρωτοπόρου εκείνου ανδρός Ρήγα Βελεστινλή, και των συγχαρητηρίων αυτής διά το έργον της υμετέρας Eπιστημονικής Εταρείας, διατελώ μετά της εν Κυρίω αγάπης και ευχών.

Εν τοις Πατριαρχείοις, τή 5η Αυγούστου 1998
+ Ο Φιλαδελφείας Μελίτων Αρχιγραμματεύων της Αγίας και Ιεράς Συνόδου. [2]

…
Δεν έχω να προσθέσω κάτι πέραν του ότι θεωρώ ακατανόητη αυτήν εμμονή του Πατριαρχείου, όλοι πάνω – κάτω (πέραν των ιστορικών μας οπτικών τοποθετήσεων) γνωρίζουμε κάτω από ποιες συνθήκε αναγκάστηκε (με ή χωρίς εισαγωγικά, αδιάφορο) ο πατριάρχης να καταδικάσει το Σύνταγμα του Ρήγα, θέλω να πω, τι είναι αυτό που κάνει τις σημερινές ιερατικές αρχές να αρνούνται την πολιτική παρακαταθήκη του Ρήγα και τι τις κάνει να συνεχίζουν να παίζουν το ρόλο του υπερασπιστή και του απολογητή του Γρηγορίου Ε’, τι ακριβώς θα έχανε η σημερινή εκκλησιαστική ηγεσία αν ομολογούσε το πολιτικό και κοινωνικό της λάθος. Οι αποφάσεις προηγούμενων πατριαρχών αποτελούν απαραβίαστο δόγμα για τους σημερινούς; Δεν θα ήταν λογικότερο (λογική σε θρησκευτικό δόγμα; ) το δόγμα μιας θρησκείας να βασίζεται αποκλειστικά στα Ιερά της Κείμενα;

…

[1] «Το Ποντίκι 13 Αυγ. 2009» σελ. 26

[2] Ιστοσελίδα Δημητρίου Καραμπερόπουλου

*

[επιπρόσθετε: Το Ποντίκι και το ιστολόγιο Ροΐδη και Λασκαράτου Εμμονές]

Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-24 Ιουνίου 1798)

[Διαβάστε το Πρώτο Μέρος]

Λίγα περί της εποχής…
Πριν προχωρήσουμε στα περί καταδίκης του Ρήγα από τον πατριάρχη Γρηγόριο Ε’, θεωρώ αναγκαίο να διευκρινιστούν ορισμένα ζητήματα. Πιθανόν να θεωρείται οξύμωρο σήμερα στη διακήρυξή του ο Ρήγας που ενώ αυτή απευθύνεται σε όλους τους λαούς της Βαλκανικής να ενωθούν τα «διάφορα γένη και θρησκείες», να μιλά για την ανάγκη, όταν και εάν αυτή ιδρυθεί να ονομαστεί «Ελληνική Δημοκρατία». Όμως το 1797 στην «αχανή μελλοντική δημοκρατία του Ρήγα γλώσσα όχι μόνο της εκπαίδευσης αλλά και της διοίκησης θα ήταν τα ελληνικά.». «Έως πολύ πρόσφατα» έγραφε ο Βρετανός ιστορικός Ε.Α.Φρίμαν το 1877 «όλοι οι ορθόδοξοι υπήκοοι του Τούρκου από τους περισσότερους Ευρωπαίους θεωρούνταν αδιακρίτως Έλληνες». [1] Πολύ μετά την εμφανή άνοδο των σλαβικών εθνικισμών, ακόμα και τότε ήταν δύσκολο να διαβλέψει κανείς ποια κράτη και λαοί θα διαδέχονταν του Τούρκους. Έπρεπε να φτάσουμε στη δεκαετία του 1880, και όταν ήταν πλέον φανερό ότι η «Ευρωπαϊκή Τουρκία» ήταν στα τελευταία της, διάδοχα κράτη –η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Σερβία, η Ρουμανία και το Μαυροβούνιο- είχαν καταστεί στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα αντίζηλα για τη μοιρασιά όσων εκτάσεων απέμεναν. Από το 1878 έως και το 1908 οι διπλωματικές διασκέψεις λίγο λίγο ροκάνισαν τα οθωμανικά εδάφη και υπέβαλαν τα λείψανά τους στην επίβλεψη των Μεγάλων Δυνάμεων. [2]

Όλες αυτές, οι παραπάνω εξελίξεις διαφαίνονταν καθαρά, ήταν αναπόφευκτες και προβλεπόμενες από πολλούς, αρκετές δεκαετίες πριν, επομένως το Πατριαρχείο ζούσε τις εξελίξεις, προέβλεπε και –δικαιολογημένα- ανησυχούσε βλέποντας το εκκλησίασμά του να διαβρώνεται από τον εθνικισμό. Η παραδοσιακή θέση του Πατριαρχείου ήταν ότι αποδεχόταν την ιδιαιτερότητα των διάφορων χριστιανικών ομάδων, αλλά επέμενε στην κοινή θρησκευτική αναφορά τους. Χαρακτηριστικά είναι τα –γεμάτα ανησυχία- λόγια του Ιγνάτιου, μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας λίγο πριν το 1815:

«Οι Έλληνες, οι Βούλγαροι, οι Βλάχοι, οι Σέρβοι και οι Αλαβανοί σχηματίζουσι την σήμερον Έθνη εξ ων έκαστον έχει τη γλώσσαν του. Όλοι όμως ούτοι οι λαοί, και όσοι άλλοι κατοικούν την Ανατολήν, ενούμενοι δια της πίστεως και της Εκκλησίας σχηματίζουσιν εν σώμα και έθνος, εν υπό το όνομα των Γραικών ή Ρωμαίων. Ούτως, η οθωμανική Διοίκησις, όταν κοινώς αποτείνεται προς τους υπηκόους της. Χριστιανούς Ορθοδόξους, τους καλεί γενικώς Ρωμαίους, και τον Πατριάρχην, Πατριάρχην των Ρωμαίων ονομάζει πάντοτε» [3]

Η θέση όμως του «Πατριάρχη των Ρωμαίων», υπονομευόταν από πολλές μεριές. Οι Έλληνες διανοούμενοι τον απέρριπταν ως δωσίλογο, που είτε ήταν ανόητος είτε είχε μετατραπεί σε «λύκο με ένδυμα προβάτου». Οι Σλάβοι διανοούμενοι τον έβλεπαν όλον και περισσότερο ως Έλληνα. Οι Τούρκοι δεν τον εμπιστεύονταν, θεωρώντας τον ανειλικρινή υπήκοο, και το 1821 ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, αν και εξέδωσε μία εγκύκλιο που αφόριζε τους Έλληνες επαναστάτες, εκτελέστηκε. [4]

Η καταδίκη της «Ελληνικής Δημοκρατίας», το Σύνταγμα του Ρήγα

Δεν ανησύχησε μόνο το Πατριαρχείο για τη δράση του Ρήγα, αλλά και η Αυστρία…«προφανώς, οι αυστριακές αρχές, θορυβημένες από τη γαλλική απειλή, φοβήθηκαν ότι πίσω από τις δραστηριότητες του Ρήγα κρυβόταν μια τεράστια συνωμοσία, γι αυτό και ο ίδιος ο αυτοκράτορας ενδιαφέρθηκε προσωπικά για την υπόθεση. Άλλωστε η αψβουργική μοναρχία μόλις το 1796 είχε καταστείλει μια άλλη Ιακωβινικής έμπνευσης συνωμοσία στα εδάφη της, που είχε την αφετηρία της σε πρωτοβουλίες του καθηγητή της φυσικής Ιγνατίου Martinovic…». [5] Συνέλαβαν τον Ρήγα και τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς. Λίγο μετά τον μαρτυρικό θάνατο δια στραγγαλισμού του Ρήγα στον πύργο Νεμπόισα του Βελιγραδίου τον Ιούνιο του 1798 ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ παίρνει στα χέρια το Σύνταγμα του Ρήγα («Νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης των μικρών εν τη μεσογείω νήσων και της Βλαχομπογδανιας») που –όπως είπαμε- τυπώθηκε στη Βιέννη το 1797 και αποτέλεσε την αιτία για τη σύλληψη του εθνομάρτυρα.

Ο Γρηγόριος καταλαβαίνει τη σημασία του Συντάγματος και σπεύδει να προειδοποιήσει τον διάδοχό του στη μητρόπολη Σμύρνης Άνθιμο. Την 1η Δεκεμβρίου 1798 στέλνεται στον δεσπότη «η γνωστή» πατριαρχική επιστολή:

» Ιερώτατε μητροπολίτα Σμύρνης, υπέρτιμε και έξαρχε Ασίας εν αγίω πνεύματι αγαπητέ αδελφέ και συλλειτουργέ της ημών μετριότητος, κυρ Άνθιμε, χάρις είη τη αρχιερωσύνη σου και ειρήνη από Θεού!

» Δια της παρούσης ημετέρας πατριαρχικής επιστολής δηλοποιούμεν τη αρχιερωσύνη σου, ότι συνέπεσεν εις χείρας ημών εν σύνταγμα εις μίαν κόλλαν χαρτί ολόκληρον, μεγάλην, εις απλήν φράσιν ρωμαϊκήν (σ.σ. ελληνική), επιγραφόμενον “Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, των μικρών εν τη Μεσογείω νήσων και της Βλαχομπογδανίας”, και ανεμνήσθημεν του ποιμαντορικού χρέους.

» Και δια τούτο γράφομεν τη αρχιερωσύνη σου να επαγρυπνής εις όλα τα μέρη της επαρχίας σου με ακριβείς ερεύνας και εξετάσεις, όταν εμφανισθή τοιούτον σύνταγμα, ως άνωθεν, εις Τύπον η χειρόγραφον, να συνάξης άπαντα τα διασπειρόμενα, και να τα εξαποστέλλης εις ημάς εν τάχει, μη επιμένων τα πλείονα, αλλ’ αμέσως όσα αν εμπίπτωσι κατά μικρόν να εξαποστέλλης.

» Και πρόσεχε, αδελφέ, ίνα μη φανής παραμελών εις την τοιαύτην ποιμαντικήν και άγρυπνόν σου ταύτην αρχιερατικήν επιστασίαν• και εκ της επαρχίας σου εμφανισθή τοιούτον σύνταγμα διασπειρόμενον και δεν το φανερώσης προς ημάς και δεν εξαποστείλης τα τοιαύτα, αλλά δι’ άλλου τινός η σταλθή ενταύθα η ακουσθή, ότι αποδεικνύεις σεαυτόν ανίκανον και του ποιμαντικού χρέους ελλειπέστατον και αγρήγορον• και εκ τούτου υποπίπτεις εις ανυποληψίαν και ποινήν παρά Θεού και της εκκλησίας εξ αποφάσεως.

» Όθεν εντελλόμεθά σοι σφοδρώς να εγρηγορής όλαις δυνάμεσιν εν πάσι τοις μέρεσι της επαρχίας σου, και κώμαις και χωρίοις παραλίοις και μεσογείοις, να μη παρεμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τω χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ, όπερ να μη εμφανισθή πρώτον τη αρχιερωσύνη σου• ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον.

» Ούτω ποίησον και μη άλλως, εξ αποφάσεως, ίνα και η του Θεού χάρις είη μετά της αρχιερωσύνης σου!

αψϞή. Δεκεμβρίου ά.

† Ο Κωνσταντινουπόλεως εν Χριστώ αδελφός ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ» [6]

Φυσιολογικά λοιπόν, αυτή η επιστολή έμεινε στην ιστορία ως καταδίκη του Ρήγα από τον πατριάρχη.

Μπορεί να μην υπήρχε αφορισμός, όπως στην περίπτωση του Αλέξανδρου Υψηλάντη το 1821, ούτε απόφαση μείζονος οργάνου, δεν παύει όμως να έχει τη σημασία και τη βαρύτητα ενός πατριαρχικού γράμματος. Και να πεις ότι ήταν η πρώτη φορά που παρενέβαινε ο Γρηγόριος κατά των ιδεών της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας που δονούσαν τότε τον κόσμο λίγο μετά τη Γαλλική Επανάσταση…

Μόλις λίγους μήνες πριν στείλει την πανταχούσα του στον μητροπολίτη Σμύρνης, τον Ιούλιο του 1798 έστειλε μια άλλη επιστολή στους χριστιανούς της Κρήτης καλώντας να σταθούν μακριά από τα κηρύγματα της Γαλλικής Επανάστασης. ‘Ήταν φυσικό έπειτα απ’ όλα αυτά οι δεσποτάδες του Φαναριού να πάρουν μπάλα και να καταδικάζουν όποιον τολμούσε να ζητήσει λευτεριά για τους υπόδουλους λαούς των Βαλκανίων. Να τι έγραφε ο μητροπολίτης Ιωαννίνων Ιερόθεος στους κατοίκους της Πάργας, που έκαναν το λάθος να ξεσηκωθούν:

«Ακούεται να ακολουθάται, ως μανθάνω, τας συμβουλάς του Γιερραιβού (σ.σ.: συναγωνιστής και φίλος του Ρήγα, ο οποίος αν και συνελήφθη δεν εκτελέστηκε τελικα από τους Τούρκους και στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στη Φιλική Εταιρεία), ο οποιος σας απατά. Δεν ηξεύρετε ότι αυτός με κάποιον Ρήγα Θεσσαλό, και άλλους μερικούς παρόμοιους λογιωτάτους συνεννοούμενοι με τους Φραντζέζους, εσκόπευαν να κάμνουν επανάστασιν κατά του κραταιοτάτου σουλτάνου, αλλά ο μεγαλοδύναμος Θεός τους επαίδευσε κατά τας πράξεις των με τον θάνατον οπού τους έπρεπε, μόνον ο Περραιβός εσώθη τας ιδικας σας αμαρτίας».

*

Το Σάββατο 24 Μαρτίου, η Συνέχεια – 3ο και τελευταίο μέρος

________________
[1] E.A Freeman “Race and Language”, Contemporary Review, 29, 1877 σς. 711-41. Μαρκ Μαζάουερ «Τα Βαλκάνια», εκδ. Πατάκη
[2] ο.π. σ. 28-29.
[3] Νεόφυτος Δούκας «Απολογία ιστορική και κριτική υπέρ του ιερού κλήρου της Ανατολικής Εκκλησίας κατά των συκοφαντιών», Βιέννη 1815 – Π. Κιτρομηλίδης «”Imagined communities” and the origin of the national question in the Balkans» -Enlightenment, Nationalism, Orthodoxy, ΧΙ σ. 158 – το οποίο μέρος είναι διαθέσιμο και σε pdf…
[4] ο.π. [1]+[2] σ. 149
[5] Πασχ. Μ. Κιτρομηλίδης «Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ, σ. 313
[6] http://freeinquiry.gr/pro.php?id=454