αγριμολογος

Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-24 Ιουνίου 1798)

[Διαβάστε:  Πρώτο Μέρος / Δεύτερο Μέρος]

Διακόσια χρόνια μετά τον θάνατο του Ρήγα, στις 22 Ιουνίου του 1998, η Επιστημονική εταιρεία Μελέτης Φερών – Βελεστίνου – Ρήγα έστειλε επιστολή στον πατριάρχη Βαρθολομαίο και αφού του θύμιζε την επιστολή του Γρηγορίου του Ε’ και το περιεχόμενό της, ζητούσε να εξεταστεί η δυνατότητα άρσις της [1]

Η επιστολή, 22 Ιουνίου 1998, της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα πρός τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως κ. Βαρθολομαίο σχετικά με την άρση της καταδίκης του Συντάγματος του Ρήγα.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΦΕΡΩΝ-ΒΕΛΕΣΤΙΝΟΥ-ΡΗΓΑ
Μιλτιάδου 3-Κηφισιά
Αρ. Πρωτ. 138 22.6.1998

ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΠΑΤΡIAΡΧΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ κ. ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΝ

Κωνσταντινούπολις.
Παναγιώτατε,
Φέτος, το 1998, έχει ανακηρυχθεί ως έτος Ρήγα Βελεστινλή, γιορτάζοντας την επέτειο του μαρτυρικού θανάτου του, που είχε συμβεί, πρίν από διακόσια χρόνια, τον Ιούνιο του 1798, στον πύργο Νεμπόϊζα του Βελιγραδίου.

Με την ευκαιρία της επετείου, η Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα Σάς γνωρίζει οτι το βασικό επαναστατικό κείμενο του εθνεγέρτη Ρήγα Βελεστινλή, η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», που τυπώθηκε στη Βιέννη το 1797 και έγινε αιτία της συλλήψεώς του, καταδικάσθηκε από τον τότε πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, τον Γρηγόριο τον Ε΄, στην πατριαρχική επιστολή της 1ης Δεκεμβρίου 1798, όπου αναφέρεται «ότι συνέπεσεν εις χείρας ημών εν σύνταγμα εις μίαν κόλλαν χαρτί ολόκληρον, μεγάλην, εις απλήν φράσιν (r)ωμαϊκήν, επιγραφόμενον «νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης των μικρών εν τFή μεσογείων νήσων και της Βλαχομπογδανίας» και ανεμνήσθημεν του ποιμαντικού χρέους». Καταλήγοντας, » Οθεν εντελλόμεθά σοι σφοδρώς… να μήν παραμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τώ χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ (…) ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοίς δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον».

Παναγιώτατε, η Επιστημονική Εταιρεία Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα Σάς γνωρίζει τα ανωτέρω για σχετική εξέταση και εάν είναι δυνατόν να αρθεί η καταδικαστική εκείνη απόφαση του Συντάγματος του Ρήγα Βελεστινλή, η οποία, επί πλέον, πολλές φορές αναφέρεται αρνητικά για την Ορθόδοξο Εκκλησία σε επιστημονικά συνέδρια και επιστημονικές ιστορικές μελέτες.

Εσωκλείουμε το βιβλίο του Ρήγα Βελεστινλή, τα Επαναστατικά, όπου περιέχεται η «Νέα Πολιτική Διοίκησις», καθώς και φωτοτυπία της επιστολής του πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄ πρός τον μητροπολίτη Σμύρνης Ανθιμον, από το βιβλίο Γ.Γ. Παπαδοπούλου, τα κατά τον αοίδοιμον πρωταθλητήν του ιερού των Ελλήνων αγώνος, τον Πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριον τον Ε΄, εν Αθήναις 1866, τ. Β΄, 498-499.

με τον προσήκοντα σεβασμό
για το Δ.Σ.

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο Γ.ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ
Δρ. ΔΗΜ. ΚΑΡΑΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΔΗΜ. ΚΟΓΚΟΥΛΗΣ

###

Το απαντητικό έγγραφο, 5 Αυγούστου 1998, της Αρχιγραμματείας της Aγίας και Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ ΑΡΧΙΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ Αριθ. Πρωτ. 858

Τοίς Εντιμ(ω)τάτοις κυρίοις Δρ. Δημ. Καραμπεροπούλω, Προέδρω, και Δημ. Κογκούλη, Γεν. Γραμματεί της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης Φερών-Βελεστίνου-Ρήγα, Εις Αθήνας.

Ελήφθη και μετά πολλής προσοχής εθεωρήθη εν συνεδρία της Αγίας και Ιεράς Συνόδου το από της 22ας Ιουνίου ε. έ., αρ. πρωτ. 138, γράμμα υμών, δι ου εξαιτείσθε όπως, επ’ ευκαιρία της διακοσιοστής επετείου από του μαρτυρικού θανάτου του Ρήγα Βελεστινλή, εξετασθFή η δυνατότης άρσεως της από Δεκεμβρίου α΄ έτους αψςη κατακρίσεως πολιτικού φυλλαδίου, εν, υπογραφομένην υπό του Οικουμενικού Πατριάρχου Γρηγορίου Ε΄, χαρακτηρίζετε ως «καταδικαστικήν απόφασιν του Συντάγματος του Ρήγα Βελεστινλή».
Εις απάντησιν, γνωρίζω υμίν τα ακόλουθα:

1. Τυγχάνει δήλον ότι δεν πρόκειται περί καταδικαστικής αποφάσεως, αλλά περί εγκυκλίου γράμματος, ποιμαντικής σκοπιμότητος και καιρικού χαρακτήρος, ευρίσκοντος την δικαιολογίαν αυτού εις την μέριμναν του ποιμένος όπως διαφυλάξη τους υπό την προστασίαν αυτού τελούντας χριστιανούς από διώξεων και δυσμενών συνεπειών, των οποίων την σκληρότητα μαρτυρεί η ιστορία. Διότι είναι γνωστόν, ότι τα μή συνταγματικά καθεστώτα της Ευρώπης και του λοιπού κόσμου της εποχής εκείνης διέκειντο εχθρικώς πρός την ιδέαν της δεσμεύσεως αυτών διά συνταγμάτων και σκληρώς κατεδίωκον τους υποστηρίζοντας σχετικάς ιδέας, ως έπραξαν και προκειμένου περί του Ρήγα Βελεστινλή, του οποίου την διακοσιοστήν επέτειον της διά πολιτικούς λόγους θανατώσεως άγομεν κατά το τρέχον έτος.

2. Από τοιούτων κινδύνων ύφειλεν, ως φιλόστοργος Πατήρ, να διαφυλάξη το ευπαθές ποίμνιον αυτού ο αοίδιμος Πατριάρχης ανεξαρτήτως της προσωπικής αυτού αντιλήψεως περί της ορθότητος ή μή του «συντάγματος» του Ρήγα Βελεστινλή, του οποίου την περισυλλογήν συνιστά, αναμιμνησκόμενος «του ποιμαντικού χρέους», ως χαρακτηριστικώς γράφει.

3. Είναι γνωστόν ότι ο Προφήτης Ιερεμίας συν-εβούλευσε τους αιχμαλώτους εις την Βαβυλώνα Ιουδαίους όπως ζήσουν εκεί ειρηνικώς άχρι καιρού, καίτοι αιχμάλωτοι και βιαίως μετοικισθέντες ( Ιερ.36, 4-11), σαφώς δε ο Εκκλησιαστής αποφαίνεται «ότι καιρός τώ παντί πράγματι» (3, 1-11, 17).

4. Επομένως σφάλλουν όσοι κρίνουν την τότε ενέργειαν επί τή βάσει των σημερινών δεδομένων, και δη της σχεδόν παγκοσμίου επικρατήσεως των συνταγματικών πολιτευμάτων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ένεκα της οποίας ασφαλής συνήθως παρίσταται η διακίνησις των πολιτικών ιδεών, αν και ουδέ σήμερον ελλείπουν εις ωρισμένας περιπτώσεις οι σχετικοί κίνδυνοι.

5. Αλλά το πλέον εν προκειμένω σημαντικόν είναι, ότι η προσφερομένη υπό της Εκκλησίας εν Χριστώ ελευθερία υπερβαίνει πάσαν πολιτικήν ή αστικήν ελευθερίαν. Χωρίς δέ να αγνοήται η σχετική αξία της εγκοσμίου ελευθερίας, την αποκτησιν της οποίας συνιστά και ο Απόστολος Παύλος γράφων πρός Κορινθίους: «δούλος εκλήθης; μη σοι μελετώ, αλλ’ ει και δύνασαι ελεύθερος γενέσθαι, μάλλον χρήσαι» (Α΄ Κορ. 7, 21), και περαιτέρω «μη γίνεσθε δούλοι ανθρώπων» (Α΄ Κορ. 7, 23), τονίζεται εν τη Εκκλησία η κεφαλαιώδης και σωτηριώδης πνευματική ελευθερία, η εμμονή εις την οποίαν θεωρείται βασικόν καθήκον του χριστιανού. Διό και η εντολή «τη ελευθερία Fw Χριστός υμάς ελευθέρωσε στήκετε και μή πάλιν ζυγώ δουλείας ενέχεσθε» (Γαλ. 5, 1) διατυπούται εντόνως, δεδομένου και ότι η εγκόσμιος ελευθερία προ ολίγον χρήσιμός εστιν εις τους μη έχοντας και την πνευματικήν εν Χριστώ τοιαύτην.

Οθεν, εν συμπεράσματι, καταφανούς όντος του καιρικού χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου, σαφέστατον είναι ότι των συνθηκών εκείνων διαδραμουσών, εξέλιπεν αυτοθρόως και η ισχύς αυτής και δεν υφίσταται σήμερον αντικείμενον πρός άρσιν. Τούτο δέ ισχύει έτι μάλλον εν όψει και του χαρακτήρος της εν λόγω εγκυκλίου ως μη επιβαλούσης δυσμενές τι μέτρον ή επιτίμιον κατά προσώπου τινός, ως μη εχούσης την προστασίαν του ποιμνίου από δυσμενών συνεπειών, όχι τόσο βεβαίως πνευματικών, ήτοι επηρεασμού ιδεολογικού ή πολιτικού εκ του περιεχομένου του Συντάγματος, ως φαίνεται υπονοούμενον εκ του χαρακτηρισμού δι’ ευνοήτους λόγους αυτού ως πλήρους «θολερών εννοιών» και «τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιουμένων», αλλά πρακτικών, συνισταμένων εις καταδιώξεις και θανατώσεις, οία η του κυκλοφορήσαντος αυτό, ως εκ της επικρατούσης τώ χιλιοστώ επτακοσιοστώ ενηνηκοστώ ογδόω εκείνω έτει εν ταίς πλείσταις χώραις της Ευρώπης και της Ανατολίας καταστάσεως.

Επεί δε τούτοις, μετά των δεήσεων της Εκκλησίας υπέρ αναπαύσεως της ψυχής του πρωτοπόρου εκείνου ανδρός Ρήγα Βελεστινλή, και των συγχαρητηρίων αυτής διά το έργον της υμετέρας Eπιστημονικής Εταρείας, διατελώ μετά της εν Κυρίω αγάπης και ευχών.

Εν τοις Πατριαρχείοις, τή 5η Αυγούστου 1998
+ Ο Φιλαδελφείας Μελίτων Αρχιγραμματεύων της Αγίας και Ιεράς Συνόδου. [2]

…
Δεν έχω να προσθέσω κάτι πέραν του ότι θεωρώ ακατανόητη αυτήν εμμονή του Πατριαρχείου, όλοι πάνω – κάτω (πέραν των ιστορικών μας οπτικών τοποθετήσεων) γνωρίζουμε κάτω από ποιες συνθήκε αναγκάστηκε (με ή χωρίς εισαγωγικά, αδιάφορο) ο πατριάρχης να καταδικάσει το Σύνταγμα του Ρήγα, θέλω να πω, τι είναι αυτό που κάνει τις σημερινές ιερατικές αρχές να αρνούνται την πολιτική παρακαταθήκη του Ρήγα και τι τις κάνει να συνεχίζουν να παίζουν το ρόλο του υπερασπιστή και του απολογητή του Γρηγορίου Ε’, τι ακριβώς θα έχανε η σημερινή εκκλησιαστική ηγεσία αν ομολογούσε το πολιτικό και κοινωνικό της λάθος. Οι αποφάσεις προηγούμενων πατριαρχών αποτελούν απαραβίαστο δόγμα για τους σημερινούς; Δεν θα ήταν λογικότερο (λογική σε θρησκευτικό δόγμα; ) το δόγμα μιας θρησκείας να βασίζεται αποκλειστικά στα Ιερά της Κείμενα;

…

[1] «Το Ποντίκι 13 Αυγ. 2009» σελ. 26

[2] Ιστοσελίδα Δημητρίου Καραμπερόπουλου

*

[επιπρόσθετε: Το Ποντίκι και το ιστολόγιο Ροΐδη και Λασκαράτου Εμμονές]

Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-24 Ιουνίου 1798)

[Διαβάστε το Πρώτο Μέρος]

Λίγα περί της εποχής…
Πριν προχωρήσουμε στα περί καταδίκης του Ρήγα από τον πατριάρχη Γρηγόριο Ε’, θεωρώ αναγκαίο να διευκρινιστούν ορισμένα ζητήματα. Πιθανόν να θεωρείται οξύμωρο σήμερα στη διακήρυξή του ο Ρήγας που ενώ αυτή απευθύνεται σε όλους τους λαούς της Βαλκανικής να ενωθούν τα «διάφορα γένη και θρησκείες», να μιλά για την ανάγκη, όταν και εάν αυτή ιδρυθεί να ονομαστεί «Ελληνική Δημοκρατία». Όμως το 1797 στην «αχανή μελλοντική δημοκρατία του Ρήγα γλώσσα όχι μόνο της εκπαίδευσης αλλά και της διοίκησης θα ήταν τα ελληνικά.». «Έως πολύ πρόσφατα» έγραφε ο Βρετανός ιστορικός Ε.Α.Φρίμαν το 1877 «όλοι οι ορθόδοξοι υπήκοοι του Τούρκου από τους περισσότερους Ευρωπαίους θεωρούνταν αδιακρίτως Έλληνες». [1] Πολύ μετά την εμφανή άνοδο των σλαβικών εθνικισμών, ακόμα και τότε ήταν δύσκολο να διαβλέψει κανείς ποια κράτη και λαοί θα διαδέχονταν του Τούρκους. Έπρεπε να φτάσουμε στη δεκαετία του 1880, και όταν ήταν πλέον φανερό ότι η «Ευρωπαϊκή Τουρκία» ήταν στα τελευταία της, διάδοχα κράτη –η Ελλάδα, η Βουλγαρία, η Σερβία, η Ρουμανία και το Μαυροβούνιο- είχαν καταστεί στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα αντίζηλα για τη μοιρασιά όσων εκτάσεων απέμεναν. Από το 1878 έως και το 1908 οι διπλωματικές διασκέψεις λίγο λίγο ροκάνισαν τα οθωμανικά εδάφη και υπέβαλαν τα λείψανά τους στην επίβλεψη των Μεγάλων Δυνάμεων. [2]

Όλες αυτές, οι παραπάνω εξελίξεις διαφαίνονταν καθαρά, ήταν αναπόφευκτες και προβλεπόμενες από πολλούς, αρκετές δεκαετίες πριν, επομένως το Πατριαρχείο ζούσε τις εξελίξεις, προέβλεπε και –δικαιολογημένα- ανησυχούσε βλέποντας το εκκλησίασμά του να διαβρώνεται από τον εθνικισμό. Η παραδοσιακή θέση του Πατριαρχείου ήταν ότι αποδεχόταν την ιδιαιτερότητα των διάφορων χριστιανικών ομάδων, αλλά επέμενε στην κοινή θρησκευτική αναφορά τους. Χαρακτηριστικά είναι τα –γεμάτα ανησυχία- λόγια του Ιγνάτιου, μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας λίγο πριν το 1815:

«Οι Έλληνες, οι Βούλγαροι, οι Βλάχοι, οι Σέρβοι και οι Αλαβανοί σχηματίζουσι την σήμερον Έθνη εξ ων έκαστον έχει τη γλώσσαν του. Όλοι όμως ούτοι οι λαοί, και όσοι άλλοι κατοικούν την Ανατολήν, ενούμενοι δια της πίστεως και της Εκκλησίας σχηματίζουσιν εν σώμα και έθνος, εν υπό το όνομα των Γραικών ή Ρωμαίων. Ούτως, η οθωμανική Διοίκησις, όταν κοινώς αποτείνεται προς τους υπηκόους της. Χριστιανούς Ορθοδόξους, τους καλεί γενικώς Ρωμαίους, και τον Πατριάρχην, Πατριάρχην των Ρωμαίων ονομάζει πάντοτε» [3]

Η θέση όμως του «Πατριάρχη των Ρωμαίων», υπονομευόταν από πολλές μεριές. Οι Έλληνες διανοούμενοι τον απέρριπταν ως δωσίλογο, που είτε ήταν ανόητος είτε είχε μετατραπεί σε «λύκο με ένδυμα προβάτου». Οι Σλάβοι διανοούμενοι τον έβλεπαν όλον και περισσότερο ως Έλληνα. Οι Τούρκοι δεν τον εμπιστεύονταν, θεωρώντας τον ανειλικρινή υπήκοο, και το 1821 ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε’, αν και εξέδωσε μία εγκύκλιο που αφόριζε τους Έλληνες επαναστάτες, εκτελέστηκε. [4]

Η καταδίκη της «Ελληνικής Δημοκρατίας», το Σύνταγμα του Ρήγα

Δεν ανησύχησε μόνο το Πατριαρχείο για τη δράση του Ρήγα, αλλά και η Αυστρία…«προφανώς, οι αυστριακές αρχές, θορυβημένες από τη γαλλική απειλή, φοβήθηκαν ότι πίσω από τις δραστηριότητες του Ρήγα κρυβόταν μια τεράστια συνωμοσία, γι αυτό και ο ίδιος ο αυτοκράτορας ενδιαφέρθηκε προσωπικά για την υπόθεση. Άλλωστε η αψβουργική μοναρχία μόλις το 1796 είχε καταστείλει μια άλλη Ιακωβινικής έμπνευσης συνωμοσία στα εδάφη της, που είχε την αφετηρία της σε πρωτοβουλίες του καθηγητή της φυσικής Ιγνατίου Martinovic…». [5] Συνέλαβαν τον Ρήγα και τον παρέδωσαν στους Οθωμανούς. Λίγο μετά τον μαρτυρικό θάνατο δια στραγγαλισμού του Ρήγα στον πύργο Νεμπόισα του Βελιγραδίου τον Ιούνιο του 1798 ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε’ παίρνει στα χέρια το Σύνταγμα του Ρήγα («Νέα πολιτική διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης των μικρών εν τη μεσογείω νήσων και της Βλαχομπογδανιας») που –όπως είπαμε- τυπώθηκε στη Βιέννη το 1797 και αποτέλεσε την αιτία για τη σύλληψη του εθνομάρτυρα.

Ο Γρηγόριος καταλαβαίνει τη σημασία του Συντάγματος και σπεύδει να προειδοποιήσει τον διάδοχό του στη μητρόπολη Σμύρνης Άνθιμο. Την 1η Δεκεμβρίου 1798 στέλνεται στον δεσπότη «η γνωστή» πατριαρχική επιστολή:

» Ιερώτατε μητροπολίτα Σμύρνης, υπέρτιμε και έξαρχε Ασίας εν αγίω πνεύματι αγαπητέ αδελφέ και συλλειτουργέ της ημών μετριότητος, κυρ Άνθιμε, χάρις είη τη αρχιερωσύνη σου και ειρήνη από Θεού!

» Δια της παρούσης ημετέρας πατριαρχικής επιστολής δηλοποιούμεν τη αρχιερωσύνη σου, ότι συνέπεσεν εις χείρας ημών εν σύνταγμα εις μίαν κόλλαν χαρτί ολόκληρον, μεγάλην, εις απλήν φράσιν ρωμαϊκήν (σ.σ. ελληνική), επιγραφόμενον “Νέα Πολιτική Διοίκησις των κατοίκων της Ρούμελης, των μικρών εν τη Μεσογείω νήσων και της Βλαχομπογδανίας”, και ανεμνήσθημεν του ποιμαντορικού χρέους.

» Και δια τούτο γράφομεν τη αρχιερωσύνη σου να επαγρυπνής εις όλα τα μέρη της επαρχίας σου με ακριβείς ερεύνας και εξετάσεις, όταν εμφανισθή τοιούτον σύνταγμα, ως άνωθεν, εις Τύπον η χειρόγραφον, να συνάξης άπαντα τα διασπειρόμενα, και να τα εξαποστέλλης εις ημάς εν τάχει, μη επιμένων τα πλείονα, αλλ’ αμέσως όσα αν εμπίπτωσι κατά μικρόν να εξαποστέλλης.

» Και πρόσεχε, αδελφέ, ίνα μη φανής παραμελών εις την τοιαύτην ποιμαντικήν και άγρυπνόν σου ταύτην αρχιερατικήν επιστασίαν• και εκ της επαρχίας σου εμφανισθή τοιούτον σύνταγμα διασπειρόμενον και δεν το φανερώσης προς ημάς και δεν εξαποστείλης τα τοιαύτα, αλλά δι’ άλλου τινός η σταλθή ενταύθα η ακουσθή, ότι αποδεικνύεις σεαυτόν ανίκανον και του ποιμαντικού χρέους ελλειπέστατον και αγρήγορον• και εκ τούτου υποπίπτεις εις ανυποληψίαν και ποινήν παρά Θεού και της εκκλησίας εξ αποφάσεως.

» Όθεν εντελλόμεθά σοι σφοδρώς να εγρηγορής όλαις δυνάμεσιν εν πάσι τοις μέρεσι της επαρχίας σου, και κώμαις και χωρίοις παραλίοις και μεσογείοις, να μη παρεμπέση τοιούτον σύνταγμα εις ανάγνωσιν τω χριστιανικώ εμπιστευθέντι σοι λαώ, όπερ να μη εμφανισθή πρώτον τη αρχιερωσύνη σου• ότι πλήρες υπάρχει σαθρότητος εκ των θολερών αυτού εννοιών, τοις δόγμασι της ορθοδόξου ημών πίστεως εναντιούμενον.

» Ούτω ποίησον και μη άλλως, εξ αποφάσεως, ίνα και η του Θεού χάρις είη μετά της αρχιερωσύνης σου!

αψϞή. Δεκεμβρίου ά.

† Ο Κωνσταντινουπόλεως εν Χριστώ αδελφός ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ» [6]

Φυσιολογικά λοιπόν, αυτή η επιστολή έμεινε στην ιστορία ως καταδίκη του Ρήγα από τον πατριάρχη.

Μπορεί να μην υπήρχε αφορισμός, όπως στην περίπτωση του Αλέξανδρου Υψηλάντη το 1821, ούτε απόφαση μείζονος οργάνου, δεν παύει όμως να έχει τη σημασία και τη βαρύτητα ενός πατριαρχικού γράμματος. Και να πεις ότι ήταν η πρώτη φορά που παρενέβαινε ο Γρηγόριος κατά των ιδεών της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας που δονούσαν τότε τον κόσμο λίγο μετά τη Γαλλική Επανάσταση…

Μόλις λίγους μήνες πριν στείλει την πανταχούσα του στον μητροπολίτη Σμύρνης, τον Ιούλιο του 1798 έστειλε μια άλλη επιστολή στους χριστιανούς της Κρήτης καλώντας να σταθούν μακριά από τα κηρύγματα της Γαλλικής Επανάστασης. ‘Ήταν φυσικό έπειτα απ’ όλα αυτά οι δεσποτάδες του Φαναριού να πάρουν μπάλα και να καταδικάζουν όποιον τολμούσε να ζητήσει λευτεριά για τους υπόδουλους λαούς των Βαλκανίων. Να τι έγραφε ο μητροπολίτης Ιωαννίνων Ιερόθεος στους κατοίκους της Πάργας, που έκαναν το λάθος να ξεσηκωθούν:

«Ακούεται να ακολουθάται, ως μανθάνω, τας συμβουλάς του Γιερραιβού (σ.σ.: συναγωνιστής και φίλος του Ρήγα, ο οποίος αν και συνελήφθη δεν εκτελέστηκε τελικα από τους Τούρκους και στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στη Φιλική Εταιρεία), ο οποιος σας απατά. Δεν ηξεύρετε ότι αυτός με κάποιον Ρήγα Θεσσαλό, και άλλους μερικούς παρόμοιους λογιωτάτους συνεννοούμενοι με τους Φραντζέζους, εσκόπευαν να κάμνουν επανάστασιν κατά του κραταιοτάτου σουλτάνου, αλλά ο μεγαλοδύναμος Θεός τους επαίδευσε κατά τας πράξεις των με τον θάνατον οπού τους έπρεπε, μόνον ο Περραιβός εσώθη τας ιδικας σας αμαρτίας».

*

Το Σάββατο 24 Μαρτίου, η Συνέχεια – 3ο και τελευταίο μέρος

________________
[1] E.A Freeman “Race and Language”, Contemporary Review, 29, 1877 σς. 711-41. Μαρκ Μαζάουερ «Τα Βαλκάνια», εκδ. Πατάκη
[2] ο.π. σ. 28-29.
[3] Νεόφυτος Δούκας «Απολογία ιστορική και κριτική υπέρ του ιερού κλήρου της Ανατολικής Εκκλησίας κατά των συκοφαντιών», Βιέννη 1815 – Π. Κιτρομηλίδης «”Imagined communities” and the origin of the national question in the Balkans» -Enlightenment, Nationalism, Orthodoxy, ΧΙ σ. 158 – το οποίο μέρος είναι διαθέσιμο και σε pdf…
[4] ο.π. [1]+[2] σ. 149
[5] Πασχ. Μ. Κιτρομηλίδης «Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ΜΙΕΤ, σ. 313
[6] http://freeinquiry.gr/pro.php?id=454

Ρήγας Βελεστινλής ή Ρήγας Φεραίος (1757-24 Ιουνίου 1798)

Η Εκκλησία έχοντας την τεχνογνωσία να μετατρέπει το κρέας σε ψάρι, θεωρεί ότι μπορεί να γκρεμίσει από το βάθρο που βρίσκεται στη συνείδηση του κόσμου τον ήρωα και μάρτυρα Ρήγα Φεραίο και να ανεβάσει από τα τάρταρα της ανυποληψίας τον Γρηγόριο τον Ε’.

Το Φανάρι επιμένει στην άρνησή του να άρει την επιστολή του πατριάρχη Γρηγορίου του Ε’, με την οποία περνούσε γενεές δεκατέσσερις τα βασικά κείμενα του Ρήγα.

Ας ξεκινήσουμε από το σήμερα με τον μακαρίτη Χριστόδουλο ο οποίος έγραψε ένα ολόκληρο βιβλίο με τίτλο «Γρηγόριος Ε’ – Ο Εθνάρχης της οδύνης» (εκδόθηκε το 2004 από τις επίσημες εκδόσεις της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος) για να δικαιολογήσει τον βίο και την πολιτεία του πατριάρχη που στάθηκε αντίθετος σε κάθε προσπάθεια να ξυπνήσουν οι υπόδουλοι ‘Έλληνες φτάνοντας ακόμη και στο γνωστό σε όλους αφορισμό του Αλέξανδρου Υψηλάντη. Δεν θα υπήρχε λόγος ο μακαρίτης να γράψει το βιβλίο αυτό, εάν δεν υπήρχε το συνειδησιακό βάρος της συντριπτικής πλειοψηφίας του κόσμου που έχει ξεκάθαρη άποψη για το ήθος του τίμιου Αγωνιστή Ρήγα Βελεστινλή… Ενώ αντιθέτως οι απόψεις για τον Γρηγόριο Ε’ είναι (κυρίως) στον πολύ κόσμο, και όχι τυχαία, είναι συγκεχυμένες ή στην χειρότερη περίπτωση–για την Εκκλησία- αμφιλεγόμενες ως προς τη στάση του στην Επανάσταση του ’21.

Πρωτομάρτυρας και οραματιστής

Κι αν αργότερα και ο ίδιος ο Γρηγόριος βρήκε τον θάνατο από τα χέρια των Τούρκων, η σημασία της κίνησής του να αφορίσει την Επανάσταση στο πιο κρίσιμο σημείο δεν αλλάζει. Γράφει λοιπόν ο Χριστόδουλος στις σελίδες 260 και 261 του βιβλίου για τον πατριάρχη και τον Ρήγα Φεραίο:

«Θα ήταν αδιανόητο να υποστηρίζει κανείς ότι συνετάσσετο ο Πατριάρχης προς τις εντολές των κρατούντων. όπως και ότι ήταν δυνατόν να αντιστέκεται στις εντολές των. Ασφαλώς τον ανέμενε αγχόνη τόσες φορές όσες θα διαφωνούσε. ‘Εκρινε λοιπόν χρησιμότερο να υποκρίνεται και να κατευνάζει το μονίμως εξαγριωμένο θηρίο εναντίον του υπόδουλου Γένους και να επιτυγχάνη δια της αναγκαίας πειθαρχίας και πειθούς διεξόδους από τους σκοπέλους. Ένας σκόπελος ήταν και το θέμα του Ρήγα, και ο Γρηγόριος το εξεπέρασε πρώτον ως πνευματικός ηγέτης και δεύτερον ως εθνάρχης υπό δεσμά.

Κρίνοντας ο ιστορικός της σήμερον το πέρασμα από την προεπαναστατική ζωή των Ελλήνων του Ρήγα, τον Θούριο, την Χάρτα, το μαρτύριο του Ρήγα, στέκει έκθαμβος από την μεγάλη αυτήν προσωπικότητα (sic). Με τα σημερινά μέτρα δικαίως αποθεώνεται ο πρωτομάρτυς και απίθανος οραματιστής του Βελεστίνου που καταπλήσσει και αιχμαλωτίζει όχι μόνον τα φιλελεύθερα πνεύματα αλλά και κάθε Ελληνική ψυχή με γνησίως εθνικούς παλμούς.

Καθ’ εαυτήν όμως η μεγάλη αυτή προσωπικότης πρέπει να τοποθετηθή στην εποχή της, ένα τέταρτον περίπου αιώνος προ της ένοπλης εξεγέρσεως των Ελλήνων για την εθνική τους πολιτική αποκατάστασς όπως άλλως τε κρίνεται και η Φιλική Εταιρεία στην συνέχεια, χωρίς να παραλείπωνται ανάλογα επαναστατικά επεισόδια ανά την υπόδουλη Ελλάδα.

Ως γνωστόν. στον Ευρωπαϊκό και ειδικώτερα Βαλκανικόν, αποκλειστικώτερα στον Ελληνικό χώρο, εμφανίζεται ένας ενθουσιώδης υποστηρικτής των αρχών της Γαλλικής Επαναστάσεως. Ετύπωσε και εσκόρπισε κείμενα, που μετέφεραν το γράμμα και το πνεύμα της Γαλλικής κοινωνικής εξεγέρσεως. δηλ. μετέφερε μετάφρασι της διακηρύξεως της 24 Ιουνίου του 1793 και του Γαλλικου Συντάγματος.

Ασφαλώς, πολλές ψυχές θα εσκίρτησαν, όπως και οι τουρκικές αρχές θα ανεστατώθησαν. Οι πρώτοι λόγω ενθουσιασμου χωρίς να συμπίπτουν τα πραγματικά δεδομένα της ζωής ενός υποδούλου λαοί. Οι άλλοι με προφανή ανησυχία για τον κίνδυνο διαφωτισμού των ραγιάδων. Το φυσικώτερον ήταν να κληθή αμέσως ο Εθνάρχης να συγκρατήση κάθε κίνησι και να συμμορφωθή προς τις υποχρεώσεις του. δηλ. καθαρά να εγγυηθή την υπακοή των ραγιάδων.

Ενεφανίσθη λοιπόν ένας οραματιστής με πρόγραμμα επαναστατικό αλλά με βάσι τις αρχές της Γαλλικής Επαναστάσεως, που δεν άγγιζαν το μέγα πρόβλημα της υπόδουλης χώρας. Απεναντίας έσπερναν αναρχία και θεωρητική εξέγερσι. Κρινόμενος ο Ρήγας με τα μέτρα της εποχής του ήταν ένας επικίνδυνος ονειροπόλος. Η υπό στυγνή δουλεία η Ελλάς είχε ανάγκη πολιτικής όχι κοινωνικής επαναστάσεως.

Η όλη υπόθεσις του Ρήγα μέχρι το μαρτύριο αφήκε εποχή στην ζωή της χώρας αναμφισβητήτως„ αλλά ηθική και θεωρητική ήταν η ωφέλεια και κατεφάνη αργότερα. Δεν αναγνωρίζεται ως μάρτυς, εθνομάρτυς, αναγνωρίζεται ως πρωτομάρτυς. Ο Πατριάρχης έπρεπε να έχη λόγο και είχε τόσον από το ύψος της αποστολής του, όσον και από τις ασφαλείς εντολές των κρατούντων. Και ενήργησε αναλόγως. Κατηγορίες ευτελείς εις βάρος του είναι ξεπερασμένες πλέον».

Τα «ορθόδοξο» χαλινάρια. ..
Και να ήταν μόνο ο Ρήγας Φεραίος που δεν πολυγούσταρε ο Χριστόδουλος; Στις σελίδες 503 και 505 διαβάζουμε την άποψή του για τη Γαλλική Επανάσταση:

«Οι Γάλλοι με την κοινωνικού χαρακτήρα γνωστή Επανάσταση του 1789 και τις έξαλλες εξελίξεις της εξεγέρσεως έδωκαν εις τον κόσμο πρώτον την εικόνα των λαϊκών εξεγέρσεων εναντίον των απολυταρχικών καθεστώτων της Ευρώπης και δεύτερον που οδηγεί η οχλοκρατία.

Οι ‘Έλληνες υπόδουλοι της τουρκικής τυραννίας δεν είχαν να πάρουν τίποτε απολύτως από τις δυο εικόνες. γιατί ως υπό δουλείαν τελούντες είχαν ανάγκην εθνικής αποκαταστάσεως και ως χριστιανοί είχαν ενώπιον τους την συμπεριφορά των επαναστατών έναντι της καθολικής μεν Εκκλησίας αλλά και έναντι της χριστιανικής θρησκείας.

Η Ορθοδοξία συγκρατούσε πιστούς στα όρια Μεγάλης Εκκλησίας τους υπόδουλους Έλληνες και τους γείτονες Βαλκανίους. Υπό Οθωμανικόν και μουσουλμανικόν ζυγό λοιπόν οι χριστιανικοί λαοί δεν είχαν να πάρουν τίποτε από τους Γάλλους».(υπογραμμίσεις δικές μου)

…

Την Πέμπτη 22 Μαρτίου το Μέρος ΙΙ

Συνολικά οι πηγές κι η βιβλιογραφία, θα αναφερθούν στο τελευταίο μέρος του αφιερώματος