[τραγουδούν, θυμίζουν τη δική μας μουσική·
11/02/2025 § Σχολιάστε
Επιστήμη
Οι φάλαινες τραγουδούν, και μάλιστα με τρόπους που θυμίζουν τη δική μας μουσική. Οι ήχοι τους έχουν μοτίβα, επαναλαμβανόμενες φράσεις και ακόμα και μια μορφή «γραμματικής». Ειδικά οι μεγάπτερες (φάλαινες-όρκες και γαλάζιες φάλαινες σε μικρότερο βαθμό) δημιουργούν πολύπλοκα τραγούδια που αλλάζουν με τον χρόνο, σαν να εξελίσσεται μια μουσική κουλτούρα.
Αυτό που κάνει το τραγούδι τους ακόμα πιο συναρπαστικό είναι ότι μεταδίδεται πολιτισμικά—οι φάλαινες μαθαίνουν νέες μελωδίες η μία από την άλλη, όπως οι άνθρωποι μαθαίνουν τραγούδια ή γλώσσες. Το τραγούδι μιας φάλαινας μπορεί να ταξιδέψει σε ολόκληρους ωκεανούς και να εξαπλωθεί σε πληθυσμούς.
Μήπως, λοιπόν, η μουσική δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινο προνόμιο; Μήπως οι φάλαινες «μιλούν» μέσα από τους ήχους τους, αφηγούμενες ιστορίες που εμείς ακόμα δεν μπορούμε να κατανοήσουμε;
Πρόσφατες μελέτες που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science έχουν εμβαθύνει στην κατανόηση των τραγουδιών των φαλαινών και των ομοιοτήτων τους με την ανθρώπινη ομιλία. Οι ερευνητές ανέλυσαν ηχογραφήσεις φαλαινών από τη Νέα Καληδονία, εντοπίζοντας στοιχεία που μοιάζουν με λέξεις, υποδηλώνοντας ότι τα τραγούδια τους έχουν δομή παρόμοια με τη γλώσσα μας.
Επιπλέον, οι επιστήμονες κατάφεραν να αποκωδικοποιήσουν τα πολύπλοκα τραγούδια των μεγαλύτερων φαλαινών των ωκεανών, αποκαλύπτοντας τις ανατομικές προσαρμογές που επιτρέπουν στις φάλαινες να τραγουδούν τόσο δυνατά χωρίς να εκπνέουν αέρα. Ο αέρας που περνά από τον τροποποιημένο λάρυγγα προκαλεί δονήσεις μιας εξειδικευμένης δομής από λίπος και μύες, επιτρέποντας την παραγωγή αυτών των ισχυρών ήχων.
Αυτές οι ανακαλύψεις ενισχύουν την κατανόησή μας για την πολυπλοκότητα των φαλαινών και τη σημασία των τραγουδιών τους στην επικοινωνία και την κοινωνική τους δομή.
Ακούστε και απολαύστε εδώ: Whales Singing: The Most Relaxing Sound In The World
◉
[Η αστεία επίκληση της κβαντομηχανικής στην θρησκεία, την ιατρική, το θέατρο και σε τόσα άλλα…
02/08/2024 § Σχολιάστε
Η «επιστήμη» της… Νέας Εποχής
Η επίκληση της κβαντομηχανικής στην θρησκεία, την ιατρική, το θέατρο και τόσα άλλα, αν δεν είναι καθαρή διακωμώδηση των αρχών καιμτου περιεχομένου της, είναι τελείως ανυπόστατη.
Γράφει ο δρ ©Στέφανος Τραχανάς*
Ο μέσος μορφωμένος πολίτης που θα επισκεφθεί το διαδικτυακό βιβλιοπωλείο Amazon για να αναζητήσει ένα εκλαϊκευτικό βιβλίο κβαντικής φυσικής θα πρέπει να είναι έτοιμος για μια δυσάρεστη έκπληξη. Αν και για το «πρόσημο» της έκπληξης δεν είμαι τελείως σίγουρος! Θα δει λοιπόν ο πολίτης αυτός να παρελαύνουν μπροστά του τίτλοι βιβλίων – συνήθως ευπώλητων – όπως οι παρακάτω, σε ακριβή μετάφραση: Ο κβαντικός γιατρός: Ενας κβαντικός φυσικός εξηγεί τη θεραπευτική δύναμη της ολιστικής ιατρικής. Κβαντική ίαση: Ερευνώντας τα μέτωπα της ψυχοσωματικής ιατρικής. Κβαντικό άγγιγμα: Η δύναμη του ιάσθαι. Ψυχοεπιστήμη: Πώς οι νέες ανακαλύψεις στην κβαντική φυσική εξηγούν τα παραφυσικά φαινόμενα. Κβαντική κάθαρση ψυχής: Επουλώνοντας τα τραύματα που αφήνει η ζωή στην ψυχή μας. Τηλεπάθεια: Μια κβαντική προσέγγιση. Το εγχειρίδιο του κβαντικού αστρολόγου. Το κβαντικό ταρό. Κβαντομηχανική για την ψυχή σας: Πώς να επισκευάσετε τον εαυτό σας και συγχρόνως να σώσετε τον κόσμο κ.λπ., κ.λπ.!
Ακραία και λαθραία οικειοποίηση της κβαντικής φυσικής
Ας μείνουμε εδώ, γιατί η κβαντική βιβλιογραφία της… Νέας Εποχής – του αμερικανικού New Age βεβαίως – δεν έχει τέλος. Η συνταγή είναι γνωστή και δοκιμασμένη εδώ και μερικές δεκαετίες. Ενα ευπώλητο κοκτέιλ ανατολικού μυστικισμού – με όλες τις αποκρυφιστικές δοξασίες και «εναλλακτικές» πρακτικές του – και κβαντικής μεταφυσικής στην πιο ευφάνταστη εκδοχή της. Κεντρικό μοτίβο: Ολα είναι δυνατά με τη δύναμη του κβαντικού μας πνεύματος! Το οποίο βεβαίως – σύμφωνα με την… κβαντομηχανική(!) – είναι έξω από την ύλη και «χορογραφεί» όλα όσα συμβαίνουν μέσα μας και έξω μας! Με τη δύναμη λοιπόν του κβαντικού μας πνεύματος τίποτα δεν είναι αδύνατον. Η αυτοΐαση από πάσαν νόσον μεταξύ άλλων! Και βέβαια δεν πρέπει να εκπλαγούμε αν μάθουμε ότι οι περισσότεροι οπαδοί της Νέας Εποχής -που υιοθετούν συνήθως και «εναλλακτικές» ιατρικές πρακτικές (συχνά κάτω από την ομπρέλα της… κβαντικής ιατρικής!) – είναι και αρνητές των σύγχρονων φαρμάκων και, φυσικά, των εμβολίων.
Ομως, ως ένα νέο είδος θρησκείας, η Κβαντική Νέα Εποχή οφείλει να μεριμνά και για την πνευματικότητα των πιστών και ακολούθων της, ακόμα περισσότερο όταν – όπως διδάσκουν οι μεγάλοι ινδοί μύστες και επιβεβαιώνει η… κβαντομηχανική(!) – το πνεύμα, και όχι η ύλη, είναι η πρωταρχική ουσία του κόσμου. Αναμενόμενο λοιπόν ότι δίπλα στους κβαντικούς ψευδογιατρούς θα εμφανιζόταν κι ένα άλλο είδος· οι κβαντικοί ψευδοπροφήτες! Με ειδικεύσεις σε νέα… γνωστικά πεδία όπως κβαντική θεολογία, κβαντική φυσική του θεού, κβαντική αθανασία και ό,τι άλλο η… κβαντική μας φαντασία μπορεί να υποθέσει! Και επειδή η Νέα Εποχή δεν αντιτίθεται στις παραδοσιακές θρησκείες (θεωρεί ότι είναι πέρα από αυτές) δεν πρέπει επίσης να μας ξενίσει ότι η κβαντική θεολογία έχει χώρο για όλα τα δόγματα. Με τίτλους βιβλίων – χωρίς τον αναλυτικό τους υπότιτλο – όπως: Κβαντικός Χριστιανισμός, Κβαντικός Ιουδαϊσμός, Κβαντικός Βουδισμός και Το Κβαντικό ζήτημα του Ισλάμ! Ο απόλυτος ευτελισμός της πιο βαθιάς ανθρώπινης ανάγκης δίπλα στην περιέργεια να καταλάβουμε τον κόσμο: της ανάγκης του θρησκεύεσθαι.
Για να μη μείνει καμία αμφιβολία για το καίριο. Η επίκληση της κβαντομηχανικής σε όλα τα παραπάνω, αν δεν είναι καθαρή διακωμώδηση των αρχών και του περιεχομένου της, είναι τελείως ανυπόστατη.
Τις πταίει;
Και ερχόμαστε στα δύσκολα: Πώς φτάσαμε άραγε ως εδώ; Η σημαντικότερη και επιτυχέστερη επιστημονική θεωρία όλων των εποχών να διαδραματίζει στον δημόσιο χώρο ακριβώς τον αντίθετο ρόλο απ’ αυτόν που οραματίστηκε για την επιστήμη ο Ρήγας Φεραίος όταν έγραφε το Φυσικής Απάνθισμα; Οτι η διδασκαλία της θα βοηθούσε τους υπόδουλους Ελληνες να αντιστέκονται στις δεισιδαιμονίες και τις προλήψεις και θα συνέβαλλε στην εθνική αφύπνιση; Τι πήγε τόσο στραβά και η επιστήμη από δύναμη απελευθερωτική του ανθρώπου – όπως την είδε ο Διαφωτισμός – να έχει μετατραπεί σε εργαλείο παραπλάνησης και χειραγώγησής του;
Ο συντάκτης του παρόντος αισθάνεται ότι έχει δικαίωμα να απευθύνει δημόσια το ερώτημα αυτό μόνο αν το έχει θέσει πρώτα στον εαυτό του και έχει αποδεχθεί το όποιο μερίδιο ευθύνης του αναλογεί. Πολύ περισσότερο, όταν διδάσκει κβαντομηχανική επί πολλά χρόνια τώρα και είναι συγγραφέας βασικών πανεπιστημιακών συγγραμμάτων στο αντικείμενο.
Θα αποφύγει όμως να υπερασπιστεί τον εαυτό του, με την ελπίδα ότι κάποιοι από τους αναγνώστες τούτου του άρθρου ίσως να γνωρίζουν κάτι για την προσωπική του στάση στο ζήτημα αυτό. Ιδιαίτερα απέναντι σε εκφυλιστικά φαινόμενα που συνέβαιναν δίπλα μας και είχαν οδηγήσει κορυφαία επιστημονική Ενωση της χώρας μας να έχει μετατραπεί σε εστία αναπαραγωγής και διάδοσης μέχρι και των πιο ευτράπελων μορφών ψευδοεπιστήμης. Με εκδόσεις βιβλίων που πραγματεύονται «επιστημονικά» θέματα όπως η «κβαντική ηθοποιία» και τα «κβαντικά τσάκρας», με «εφευρέσεις» που συζητούνται «επιστημονικά» σε διαδικτυακές… ζούγκλες και με δημοσιεύσεις «επιστημονικών» άρθρων στο περιοδικό της Ενωσης, που καταρρίπτουν με συνοπτικές διαδικασίες τη θεωρία της Σχετικότητας! Ενώ δεν λείπουν και δημόσιες ομιλίες στελεχών της Ενωσης που «αποδεικνύουν» όχι μόνο την αθανασία της ψυχής, αλλά ότι και η θεωρία της εξέλιξης είναι λάθος! Τελειώσαμε και με τον Δαρβίνο! Η ίδια υπόθεση δίνει όμως λαβή και για πολύ μελαγχολικές σκέψεις σχετικά με τη στάση δημόσιων θεσμών – π.χ. Υπουργείο Παιδείας και Δημόσια Τηλεόραση – απέναντι σε εκφυλιστικά φαινόμενα τέτοιου τύπου και τη διείσδυσή τους στον χώρο της εκπαίδευσης.
Για όσους από εμάς πιστεύουν ότι ο ανορθολογισμός και η ψευδοεπιστήμη – με την ανεξέλεγκτη πλέον διάδοσή τους μέσω των κοινωνικών δικτύων – ροκανίζουν τα θεμέλια των δημοκρατικών κοινωνιών (βλ. γεγονότα στο αμερικανικό Καπιτώλιο) και υπονομεύουν τη στοιχειώδη ικανότητά τους να διαχειρίζονται κρίσεις σαν αυτή που σήμερα ζούμε, η χώρα μας προσφέρεται για θετική δράση – και όχι απλώς λόγια – στο πεδίο της προσωπικής ευθύνης του καθενός μας. Και μια καλή αρχή – ας πούμε για πανεπιστημιακούς δασκάλους – θα ήταν να σταθούμε για λίγο μπροστά στον καθρέφτη απαγγέλλοντας τον στίχο του τούρκου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ: «Κι εσύ αδελφέ μου φταις λιγάκι».
*
*Ο κ. Στέφανος Τραχανάς διδάσκει κβαντική φυσική στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και είναι διεθυντής του Κέντρου Διαδικτυακών Μαθημάτων Mathesis.
◉
Κάρολος Δαρβίνος: Δεν θα επισκεφτώ ποτέ ξανά χώρα που διατηρεί το καθεστώς της δουλείας ·
26/03/2023 § Σχολιάστε
photo: biology 4u
Ο Κάρολος Δαρβίνος στο βιβλίο του: Το ταξίδι ενός φυσιοδίφη, γύρω από τον κόσμο: Το ταξίδι με το Beagle, που εκδόθηκε πρώτη φορά το 1839, εκτός από τις περιπέτειες του ταξιδιού, τις περιγραφές των τόπων που επισκέφτηκε, και τις φυσιογνωστικές παρατηρήσεις – που αργότερα συνετέθηκαν στην περίφημη θεωρία του – αναπτύσσει, χωρίς περιστροφές, και τις σκέψεις που του γέννησαν οι ακρότητες των οποίων έγινε μάρτυρας στις χώρες που διατηρούσαν το καθεστώς της δουλείας.
Ήμουν μάρτυρας αυτών των αγριοτήτων ενώ βρισκόμουν στην Ισπανική αποικία, για την οποία πάντα λεγόταν, ότι μεταχειριζόταν τους σκλάβους καλύτερα απ’ ότι οι Πορτογάλοι, οι Άγγλοι και οι άλλες ευρωπαϊκές εθνότητες. Είδα στο Ρίο ντε Τζανέιρο, έναν δυνατό μαύρο να φοβάται να αποκρούσει το χτύπημα, που νόμιζε πως κατευθυνόταν στο πρόσωπό του. Κι ήμουν παρών όταν ένας καλόκαρδος άντρας ήταν έτοιμος να χωρίσει για πάντα τους άνδρες, τις γυναίκες και τα παιδιά, ενός μεγάλου αριθμού οικογενειών, με τις οποίες είχε ζήσει για πολλά χρόνια μαζί.
Δεν θα αναφερθώ καν στις πολλές αποκαρδιωτικές φρικαλεότητες που τεκμηριωμένα μου αφηγήθηκαν. Ούτε θα ανέφερα τις εξοργιστικές λεπτομέρειες που σας διηγήθηκα, αν δεν είχα συναντήσει πολλούς ανθρώπους, τόσο τυφλωμένους από την ιδιοσυγκρασιακή ευθυμία των μαύρων, ώστε να μιλούν για τη δουλεία, ως ένα αναγκαίο κακό. Τέτοιοι άνθρωποι, μιλούν έχοντας την εμπειρία των σπιτιών των ανωτέρων τάξεων, στα οποία η μεταχείριση των οικιακών σκλάβων, είναι συνήθως καλή, και δεν έχουν ζήσει μεταξύ των κατώτερων τάξεων, όπως έζησα εγώ. Τέτοιοι ερευνητές ρωτούν συνήθως τους σκλάβους για την κατάσταση την οποία βιώνουν. Ξεχνούν όμως, ότι ο σκλάβος θα πρέπει να είναι ηλίθιος για να μην υπολογίζει το ενδεχόμενο να φθάσει η απάντηση που έδωσε, στα αυτιά του αφεντικού του.
Υποστηρίζεται ότι το προσωπικό συμφέρον (σ.σ. εννοεί του κυρίου του σκλάβου για την «ιδιοκτησία» του) θα αποτρέψει την υπερβολική σκληρότητα, σαν τάχα, το προσωπικό συμφέρον μας να έχει προστατεύσει τα οικόσιτα ζώα, από τις διαθέσεις μας, τα οποία στο κάτω, κάτω, είναι λιγότερο πιθανό να εξοργίσουν τον κτηνώδη αφέντη τους, απ’ όσο οι εξαθλιωμένοι σκλάβοι του.
Αυτό είναι ένα επιχείρημα στο οποίο έχει αντιταχθεί, εδώ και πολύ καιρό, με ευγενή συναισθήματα και με εντυπωσιακή τεκμηρίωση, ο πάντοτε λαμπρός Humboldt (αναφέρεται στον επιφανή Γερμανό φυσιοδίφη και εξερευνητή Alexander Humboldt, τον οποίον εθαύμαζε). Συχνά επιχειρείται η υποβάθμιση της δουλείας, διά της σύγκρισης της κατάστασης των σκλάβων με την κατάσταση των φτωχότερων συμπολιτών μας. Αν η δυστυχία των φτωχών δεν οφείλεται στους νόμους της φύσης, αλλά στους θεσμούς μας, τότε το κρίμα μας είναι μεγάλο. Αλλά πώς αυτό, μπορεί να έχει κάποια σχέση με τη δουλεία, είναι αδύνατον να το δω. Καθώς αν γινόταν κάτι τέτοιο δεκτό, τότε θα μπορούσε κάποιος να υπερασπιστεί τη χρήση μηχανικών σφιγκτήρων που συνθλίβουν τα δάκτυλα, επειδή σε κάποια άλλη χώρα κάποιοι άνθρωποι υποφέρουν από τις συνέπειες μια σοβαρής επιδημίας.
Όσοι αντιμετωπίζουν με κατανόηση τον ιδιοκτήτη σκλάβων και ψυχρή καρδιά τον σκλάβο, ποτέ δεν βάζουν τον εαυτό τους στη θέση του. Τι παρήγορη όμως προοπτική, να μην έχεις καμία ελπίδα αλλαγής. Φανταστείτε λοιπόν τον εαυτό σας στην κατάσταση όπου από πάνω σας, από πάνω από τη γυναίκα σας και τα παιδιά σας – πράγματα δηλαδή για τα οποία η φύση παροτρύνει και τον σκλάβο να τα θεωρεί δικά του- επικρέμεται το ενδεχόμενο να τα αποχωριστεί για να πωληθούν ως θηρία, στον πρώτο πλειοδότη!
Και αυτές οι πράξεις γίνονται ή δικαιολογούνται από ανθρώπους οι οποίοι δηλώνουν πως αγαπούν τον πλησίον τους, όπως τον εαυτό τους· από ανθρώπους που επικαλούνται τον Θεό και προσεύχονται να γίνει το θέλημά του στη Γη. Θα έπρεπε το αίμα κάποιου να βράζει και η καρδιά του να συνταράσσεται στη σκέψη ότι εμείς οι Άγγλοι και οι Αμερικανοί απόγονοί μας, με την υπερήφανη κραυγή ελευθερίας που εξέβαλαν, θα ήμασταν και θα εξακολουθούμε να είμαστε τόσο ένοχοι. Ωστόσο είναι παρηγοριά το να σκεφτόμαστε ότι το έθνος μας, έχει κάνει πολύ περισσότερα από κάθε άλλο, προκειμένου να εξιλεωθούμε από την αμαρτία μας.
*
Πηγή: Biology4u
◉
[δυσκολεύονται να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι υπάρχει «φυσική» και όχι «θεία» επιλογή (2)·
12/08/2022 § Σχολιάστε
ΔΑΡΒΙΝΟΣ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΑ
Πίστευε και ψιλοερεύνα
Χαρακτηριστική περίπτωση για την πρόσφατη πολιτική της Εκκλησίας να αποκτήσει ερείσματα στον επιστημονικό κόσμο είναι η ίδρυση του Συνδέσμου Επιστημόνων Πειραιώς (ΣΕΠ). Το σωματείο αυτό -του οποίου το όνομα δεν υποδηλώνει την εκκλησιαστική του διάσταση- συγκροτήθηκε το Νοέμβριο του 1993 υπό την αιγίδα του μητροπολίτη Πειραιά Καλλίνικου. Η ιδρυτική του συνέλευση πραγματοποιήθηκε σε αίθουσα του μητροπολιτικού ναού και τον στελέχωσαν συνεργάτες του μητροπολίτη. Μεταξύ των πρώτων που ανέλαβαν καθήκοντα ξεχωρίζουμε τον τότε πρωτοσύγκελο της μητρόπολης και σημερινό μητροπολίτη Δημητριάδος κ. Ιγνάτιο και τον υπεύθυνο της «επιτροπής κοινωνικών προβλημάτων» κ. Κ. Πετρίδη, διευθυντή του γηροκομείου Πειραιά, του οποίου το όνομα συνδέθηκε με τις πρόσφατες διώξεις στο ίδρυμα.
Ολη η δραστηριότητα του Συνδέσμου ακροβατεί ανάμεσα σε επιστημονικές διαλέξεις, σε πολιτικές δραστηριότητες και συμμετοχή σε εκκλησιαστικές εκδηλώσεις. Ο εμφανής σκοπός είναι να επενδυθούν με «επιστημονικό» μανδύα οι ιδεολογικές τοποθετήσεις της εκκλησίας σε μια σειρά σύγχρονα πολιτικά και θεωρητικά ζητήματα. Μέθοδος που ακολουθείται είναι η όσμωση επιστημονικών ανακοινώσεων με καθαρά λειτουργικές τελετές.
Τον Δεκέμβριο του 1994 ο Σύνδεσμος έγινε μέλος της Ομοσπονδίας Ορθοδόξων Οικογενειακών Οργανώσεων Βαλκανίων και Κύπρου, ώστε να μην υπάρχει πλέον αμφιβολία για τον πραγματικό του χαρακτήρα. Και πιο πρόσφατα (Φεβρουάριο 1997) πραγματοποίησε εκδρομή στο Βόλο για να πραγματοποιήσει «Συνάντηση γνωριμίας και επικοινωνίας με τα μέλη της Ενώσεως Χριστιανών Επιστημόνων Ν. Μαγνησίας». Προφανώς οι δυο πνευματικοί αδελφοί (Καλλίνικος, Χριστόδουλος) έφεραν σε επαφή τα «επιστημονικά» παιδιά τους. Η επίσκεψη ανταποδόθηκε από τους Βολιώτες στους Πειραιώτες τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς.
Ενδεικτική για τη δραστηριότητα του Συνδέσμου είναι η «εκδήλωση τιμής και αγάπης για τον Μητροπολίτη Πειραιώς κ. Καλλίνικο, με την ευκαιρία της εισόδου του στο 20ό έτος ποιμαντορίας στον Πειραιά», τον Φεβρουάριο του 1997. Από τις υπόλοιπες εκδηλώσεις του σωματείου ξεχωρίζουμε την ημερίδα «Η ορθόδοξη οικογένεια ενώπιον της εθνικής μας και κοινωνικής κρίσεως», και την επίκαιρη συζήτηση με θέμα «Το ανθρώπινο πρόσωπο στην εποχή της πληροφορικής» που διοργανώθηκε στο ιδιόκτητο Συνεδριακό Κέντρο της Χρυσοπηγής, με εισηγητές έναν ιερομόναχο-ιατρό και έναν μοναχό-ηλεκτρολόγο μηχανικό.
Η στρατευμένη ιδεολογική τοποθέτηση του σωματείου μαρτυρείται από την ταύτισή του με το περιβόητο «Δίκτυο 21». Τον Ιούνιο του 1997 φιλοξενήθηκε από τον ΣΕΠ στην Αγία Τριάδα η εκδήλωση «Η πορεία των εθνικών μας θεμάτων και η πρωτοβουλία του Δικτύου 21» με εισηγητές τους Καργάκο, Στοφορόπουλο και Λαζαρίδη, ενώ τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου ανακοινώνεται η «συμμετοχή του ΔΣ και μεγάλης αντιπροσωπείας του ΣΕΠ στην εκδήλωση-δημόσια συζήτηση του Δικτύου 21, κινήσεως πατριωτικής αφυπνίσεως».
Φυσικά είναι δικαίωμα των μητροπολιτών να ιδρύουν τα δικά τους σωματεία. Αναρωτιέται όμως κανείς, πόσο «επιστημονική» μπορεί να είναι η δραστηριότητα αυτών των σωματείων, εφόσον ως ύστατο κριτήριο της γνώσης θέτουν «την πίστη στις γραφές». Γνωρίζουμε ότι στο Μεσαίωνα της Δύσης, αλλά και στο Βυζάντιο της Ανατολής, οι θρησκευτικές ομάδες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια ορισμένων επιστημών. Μέχρι πρόσφατα στα ελληνικά σχολεία διδάσκονταν τα παιδιά τη Γεωμετρία των Ιησουϊτών μοναχών. Ομως η δημιουργία των Πανεπιστημίων σήμανε ακριβώς την αποσύνδεση της επιστήμης από την πίστη και την απελευθέρωση των επιστημόνων από τον «ιερό» έλεγχο. Η αυτονομία των Πανεπιστημίων, ακόμα και το πανεπιστημιακό άσυλο εξυπηρετούν αυτή την πρωταρχική ανάγκη της πραγματικά επιστημονικής έρευνας. Η υπόθεση του Γαλιλαίου σηματοδότησε το τέλος της μιας εποχής και την αρχή της άλλης. Η συγκρότηση «επιστημονικών πυρήνων» από την εκκλησία δυστυχώς φαίνεται να μας επιστρέφει αρκετούς αιώνες πίσω.
Το προπατορικό αμάρτημα του Απ. Κακλαμάνη
Στην κατά κράτος ήττα των «πιθηκοφίλων» οδηγήθηκε πριν από χρόνια η τελευταία -προς το παρόν- πράξη της ελληνικής «δίκης των πιθήκων». Στα 1984, η ιδέα του υπουργείου Παιδείας να περιλάβει στην ύλη της Α΄ Λυκείου το βιβλίο «Ιστορία του ανθρώπινου γένους» του ιστορικού Λευτέρη Σταυριανού προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων από ένα ευρύ -όσο και ετερόκλητο- φάσμα εχθρών της δαρβινικής θεωρίας. Είναι αλήθεια πως οι αντιδράσεις αυτές δεν οφείλονταν αποκλειστικά στις σύντομες αναφορές του συγγραφέα στη θεωρία της εξέλιξης, αλλά και σε άλλες θέσεις του που υποτίθεται ότι έθιγαν τα ιερά και τα όσια της ελληνορθόδοξης παράδοσης – από το ρόλο του Βυζαντίου έως την ισότητα των φύλων. Το σύνθημα για την επίθεση δόθηκε με άρθρο του Κώστα Γεωργουσόπουλου στο οποίο το πρόβλημα εντοπιζόταν στην υποβάθμιση της ιστορίας του ελληνισμού («Τα Νέα» 17/9/84), πολύ σύντομα όμως τη συζήτηση θα μονοπωλούσε το ζήτημα της καταγωγής του ανθρώπου. Ακολούθησε οργισμένη επερώτηση βουλευτών της ΝΔ (29/11/84), μπαράζ απερίγραπτων δημοσιευμάτων στον δεξιό τύπο, σκληρά υπομνήματα της Ιεράς Συνόδου, «γραφικές» διαμαρτυρίες παραεκκλησιαστικών οργανώσεων και διαδηλώσεις πολυτέκνων με αίτημα να ριχθεί το βιβλίο στην πυρά. Ελάχιστες στάθηκαν τότε οι φωνές που αντιπαρατέθηκαν στο μέτωπο του σκοταδισμού (ανάμεσά τους σημειώνουμε το κείμενο του Δημοσθένη Κούρτοβικ στο περιοδικό «Σχολιαστής», τ. 24, Μάρτιος 1985), ενώ χλιαρές και απολογητικές υπήρξαν και οι αντιδράσεις των κομμάτων της Αριστεράς.
Ολα αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά. Χρόνια προτού ενσκήψει ο κίνδυνος της μη αναγραφής του θρησκεύματος, η επιβίωση της ελληνορθόδοξης ταυτότητας κρεμόταν από την εξουδετέρωση των οπαδών της θεωρίας της εξέλιξης. Στο κλίμα αυτό, όπως προκύπτει από την αλληλογραφία μεταξύ Ιεράς Συνόδου και του τότε υπουργού Παιδείας Απόστολου Κακλαμάνη, το υπουργείο Παιδείας δεν αποδείχθηκε ικανό να υπερασπίσει τις επιλογές του: «Ως προς τη δαρβίνειο θεωρία για την καταγωγή του ανθρώπου», έγραφε ο Α. Κακλαμάνης στον Σεραφείμ στις 20/12/1984, «σημειώνουμε ότι στο βιβλίο της Α΄ Λυκείου γίνεται απλή αναφορά, όπως έχει γίνει και παλιότερα (επί ΝΔ) στα σχολικά εγχειρίδια της ανθρωπολογίας του Γυμνασίου και της βιολογίας του Λυκείου χωρίς η Διαρκής Ιερά Σύνοδος να διαμαρτυρηθεί, ούτε άλλη πλευρά». Και συνέχιζε: «Εξάλλου ο συγγραφέας κάνει διάκριση μεταξύ ανθρώπου και ‘ανθρωπιδών’, αλλά αν υπάρχει στο σημείο αυτό κάποια ασάφεια, όπως γράψαμε ήδη και στην Πανελλήνια Ένωση Θεολόγων, σε προσεχή έκδοση μπορεί να διευκρινισθεί».
Παρά τη μειλίχια στάση του υπουργού, και παρά τις διαβεβαιώσεις του ότι στόχος του υπουργείου ήταν να «διδάσκονται και να βιώνουν οι νέοι μας την ορθόδοξη πίστη και ζωή», η Ιερά Σύνοδος επανήλθε δριμύτερη με το υπ’ αρ. 648/19/2/1985 υπόμνημά της, ζητώντας ρητά «να καθαρθεί» ή «να αποσυρθεί» το βιβλίο, το οποίο σημειωτέον είχε ήδη υποστεί κάποια πρώτα «στρογγυλέματα». Αυτή τη φορά, η απάντηση που ετοιμάστηκε για τον κ. Κακλαμάνη εντόπιζε το πρόβλημα στην κακόπιστη κριτική που δέχτηκε το βιβλίο και αποτολμούσε μια πιο ευθεία αντιπαράθεση με την Ιεραρχία. Θύμιζε ακόμη ότι θέσεις παρόμοιες με του Σταυριανού είχαν υποστηριχθεί και σε σχολικό βιβλίο βιολογίας του 1970, γραμμένο από στέλεχος του «Σωτήρα». «Γιατί τότε δεν διαμαρτυρήθηκε κανένας;», ακολουθούσε η ρητορική ερώτηση. «Αλλά τότε στόλιζε το βιβλίο εκείνο το όρνιο της 21ης Απριλίου. Τότε όλα ήταν χριστιανικά, τώρα όλα έγιναν αντίχριστα».
Η θαρραλέα υπουργική απάντηση δημοσιεύεται μαζί με όλη τη σχετική αλληλογραφία στο βιβλίο του εκπαιδευτικού Αθανάσιου Νίκα, συντονιστή τότε της Επιτροπής Μελέτης Εκκλησιαστικών Θεμάτων («Εκκλησία και Παιδεία», 1991). Από το ίδιο βιβλίο πληροφορούμαστε μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: με εντολή Κακλαμάνη, η επιστολή δεν στάλθηκε ποτέ στους άγιους αποδέκτες της.
ΣΤΑ ΟΡΙΑ
ΔΑΡΒΙΝΟΣ. Ο καημένος ο εισηγητής της θεωρίας της εξέλιξης που έχει συγκεντρώσει τα πυρά του χριστιανικού φονταμενταλισμού επί δύο αιώνες, δήλωνε θρήσκος μέχρι το 1859 που εκδόθηκε το περίφημο «Η καταγωγή των ειδών». Οταν μάλιστα πέθανε, το 1882, η ταφή του έγινε με εθνικές τιμές στο Ουέστμίνστερ. Ομως, όπως αποδεικνύουν οι σημειώσεις και το ημερολόγιό του, ποτέ δεν διανοήθηκε να προδώσει την επιστήμη για λόγους θρησκευτικούς. Ηδη το 1838 έγραφε: «Υπάρχει βέβαια ένα χάσμα μεταξύ ανθρώπου και ζώων, αλλά ποτέ δεν θα παραδεχτώ ότι ο άνθρωπος έχει διαφορετική καταγωγή από εκείνα.»
ΠΑΠΑΣ. Η καθολική εκκλησία, μετά από πολλές περιπέτειες αποφάσισε πολύ πρόσφατα να αφήσει τον Δαρβίνο στην ησυχία του. Ο πάπας Ιωάννης-Παύλος Β’ παραδέχτηκε τον Οκτώβριο του 1996 ότι «οι νεότερες διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η θεωρία της εξέλιξης είναι κάτι περισσότερο από απλή υπόθεση». Φρόντισε βέβαια στην ίδια εγκύκλιο να αντιταχθεί στην «υλιστική ανάγνωση της θεωρίας». Το πρώτο βήμα είχε συντελεστεί το 1950, όταν ο πάπας Πίος ΙΒ’ στην εγκύκλιό του Humani Generis είχε χαρακτηρίσει τη θεωρία της εξέλιξης ως «μια σοβαρή υπόθεση εργασίας».
ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΣ. Στην προπαγανδιστική μπροσούρα του «Ο άνθρωπος από τον πίθηκο;» ο μητροπολίτης Καλλίνικος επικαλείται τη γνώμη του Αμερικανού Duane Gish και τον εμφανίζει ως διδάκτορα βιοχημείας. Λησμονεί όμως να προσθέσει ότι ο Gish είναι ο αναπληρωτής πρόεδρος του «Ινστιτούτου Ερευνας της Δημιουργίας», δηλαδή επικεφαλής της οργάνωσης των «δημιουργιστών» στις ΗΠΑ και χρηματοδότης όλων όσοι υποστηρίζουν ότι η Βίβλος μπορεί να διαβαστεί και ως επιστημονικό πόνημα φυσικής ιστορίας.
ΝΩΕ. Ο πονοκέφαλος των «δημιουργιστών» είναι, μεταξύ άλλων, να δώσουν και μια πιστευτή διάσταση στην ιστορία της Κιβωτού. Εφόσον αντιλαμβάνονται τον Κατακλυσμό ως ιστορικό γεγονός, σπάνε το κεφάλι τους να εξηγήσουν πώς βρέθηκε χώρος στο ίδιο πλεούμενο για όλα τα ζωντανά της γης. Οι Γερμανοί «δημιουργιστές» υποχρεώθηκαν να συμβιβαστούν με «ολίγη εξέλιξη». Υποστηρίζουν ότι υπάρχει «μικροεξέλιξη», δηλαδή ότι τα είδη εξελίσσονται σε πολύπλοκες παραλλαγές από πολύ λίγα «βασικά» και αμετάβλητα.
ΚΑΝΤΙΩΤΗΣ. Χαρακτηριστική για τον διπλό λόγο της Ιεραρχίας απέναντι στα μείζονα επιστημονικά ζητήματα είναι η εγκύκλιος που απηύθυνε ο τότε μητροπολίτης Φλωρίνης Καντιώτης το 1985, με αφορμή τη διαμάχη για το βιβλίο του Σταυριανού και τη θεωρία του Δαρβίνου. Από τη μια μεριά, ο φονταμενταλιστής μητροπολίτης νουθετεί τους επιστήμονες, κάνοντας χρήση «ορθολογικών» επιχειρημάτων της διεθνούς των δημιουργιστών: «Επειδή πιπιλίζετε την καραμέλα της λεγομένης εξελίξεως και πιστεύετε αυτής σαν αναντίρρητη επιστημονική αλήθεια, θα θέλαμε να σας ρωτήσουμε: Γνωρίζετε τι πάνω στο θέμα αυτό απεφάνθησαν διαπρεπείς επιστήμονες, βιολόγοι, γενετισταί, εμβρυολόγοι, γεωλόγοι, παλαιοντολόγοι στο Συνέδριο του Σικάγου το 1980 και στο Συνέδριο του Λίβερπουλ το 1982; Αν δεν γνωρίζετε, σας πληροφορούμε, ότι οι επιστήμονες αυτοί απεφάνθησαν, ότι διά της επιστημονικής οδού δεν έχει εξακριβωθεί ακόμη ο τρόπος της προελεύσεως του ανθρώπου. Η θεωρία της εξελίξεως καταδικάζεται, και τα διάφορα γενεαλογικά δένδρα, αποκυήματα της φαντασίας ορισμένων που τα υποστηρίζουν ανεπιφύλακτα, πρέπει να φύγουν από τα διδακτικά βιβλία». Ο Καντιώτης προτείνει, μάλιστα, και σχετική χριστιανική βιβλιογραφία. Από την άλλη μεριά, στην ίδια εγκύκλιο αναφέρεται με άλλο τρόπο στους πιστούς: «Αγαπητοί μας χριστιανοί, άνδρες, γυναίκες, μαθηταί, μαθήτριες! Μη δίνετε σημασία στους κρωγμούς των αθέων και των απίστων. Να είσθε βέβαιοι ότι τα υλιστικά των κηρύγματα, όσο κι αν εντυπωσιάζουν εκ πρώτης όψεως, θα σβήσουν σαν πυροτεχνήματα…» (εγκύκλιος 403/13-3-1985).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ
Καρόλου Ντάρβιν «Η καταγωγή των ειδών» (μετάφραση Α. Πάγκαλος, εκδ. Γκοβόστη, χ.χ.). Το κλασικό έργο στην ολοκληρωμένη του μορφή είναι η καλύτερη απάντηση στους χριστιανούς φονταμενταλιστές που επιχειρούν να αποβάλουν τη θεωρία της εξέλιξης από την εκπαίδευση.
Marcell Prenant «Δαρβίνος και Δαρβινισμός» (μετάφραση και σημειώσεις Γιάννη Βιστάκη, εκδόσεις Μορφή, Αθήνα 1956). Η πρόσληψη της εξελικτικής θεωρίας και οι αντιθέσεις που δημιούργησε η καινοτόμα σκέψη του Δαρβίνου σε μια μελέτη γραμμένη από έναν μαρξιστή καθηγητή της Σορβόνης.
Dominique Lecourt «L’ Amerique entre la Bible et Darwin» (Presses Universitaires de France, Παρίσι 1992). Η αντεπίθεση του χριστιανικού φονταμενταλισμού στις ΗΠΑ, με επίκεντρο τον αγώνα των «δημιουργιστών» να εκτοπίσουν από την εκπαίδευση τη «βλάσφημη» θεωρία του Δαρβίνου. Ιστορικό διάγραμμα της συγκρότησης του μετώπου των δημιουργιστών και επιστημολογική ανάλυση των θέσεών τους.
Volker Stollorz «Mit der Bibel gegen Darwin» (εφημερίδα Die Zeit, 29/1/1993). Αναλυτικό ρεπορτάζ για τη συγκρότηση πυρήνων χριστιανικού φονταμενταλισμού στη Γερμανία, με κεντρικό αίτημα την κατάργηση της διδασκαλίας της εξελικτικής θεωρίας και την αντικατάστασή της από τη διδασκαλία της «δημιουργίας».
Καλλίνικου Καρούσου (μητροπολίτου Πειραιώς) «Ο άνθρωπος από τον πίθηκο;» (εκδόσεις Χρυσοπηγή, Αθήνα 1987). Μαχητική μπροσούρα, με αφορμή τη διαμάχη πολιτείας εκκλησίας για τη διδασκαλία του βιβλίου του Σταυριανού «Ιστορία του ανθρώπινου γένους».
Ιωάννη Κωστώφ (φυσικού) «Συμβολή στην τελετή λήξεως της θεωρίας της εξέλιξης» (εκδόσεις Αποστολικής Διακονίας, β’ έκδοση 1996). Με προμετωπίδα το σύνθημα των Αμερικανών «δημιουργιστών» «Evolution is no solution», ο συγγραφέας αναλύει τις αντιθέσεις μεταξύ ορισμένων υποστηρικτών της εξελικτικής θεωρίας, για να κλονίσει την επιστημονική της ορθότητα.
Δημοσθένη Κούρτοβικ «Η εξέλιξη της ανθρώπινης σεξουαλικότητας» (εκδόσεις Ράππα, Αθήνα 1986). Ο ρόλος της σεξουαλικότητας κατά τη διάρκεια της «ανθρωποποίησης», της εξέλιξης δηλαδή του ανθρώπου από κατώτερα είδη των πρωτευόντων. Μια από τις σπάνιες πρωτότυπες επιστημονικές συνεισφορές συμπατριωτών μας στη σύγχρονη εξελικτική θεωρία.
ΔΕΙΤΕ
Κληρονομήστε τον άνεμο (Inherit the wind) του Στάνλεϊ Κράμερ (1960). Δικαστικό δράμα με θέμα τη «δίκη των πιθήκων» του 1925, βασισμένο στο ομώνυμο θεατρικό έργο των Τζερόμ Λόρενς & Ρόμπερτ Λι.
[Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία, 30/7/2000 via iospress
αγριμολογος 