Ζητήματα Ελευθερίας της Έκφρασης.
Η Αριστερά των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ δεν πρόκαμε

A judge declaiming with eyes directed upwards, while another seated beneath his gaze, in the foreground, exchanges money with a desperate-looking man [British Museum]

Η αυτονόητη εναρμόνιση με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ και του Συμβουλίου της Ευρώπης

Ομάδα εργασίας με αντικείμενο την κατάργηση της διάταξης 362 Π.Κ. περί δυσφήμισης συγκροτήθηκε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης. Η απόφαση ελήφθη μετά τις αλλεπάλληλες καταδίκες που έχει «εισπράξει» η χώρας μας τα τελευταία χρόνια από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) βασικά για παραβίαση της ελευθερίας της έκφρασης. Καταδίκες που συνοδεύονται βεβαίως με πρόστιμα τα οποία καλείται να πληρώνει η Ελλάδα από τη στιγμή που καταδικάζονται άτομα στα ελληνικά δικαστήρια βάση της εν λόγω διάταξης. Και κυρίως δημοσιογράφοι, ακόμη κι αν τα ρεπορτάζ τους παρουσιάζουν πραγματικά περιστατικά καθώς ως επί τω πλείστον δεν λαμβάνεται υπόψη αυτό αλλά αν ένα δημοσίευμα θίγει την τιμή και την υπόληψη αυτού στον οποίο αναφέρεται.

Μάλιστα η χώρα μας έχει μπει και σε καθεστώς αυξημένης εποπτείας από την Επιτροπή Υπουργών που παρακολουθεί τη συμμόρφωσή μας καθώς ενώπιον της εκκρεμούν δέκα τέτοιες υποθέσεις που αφορούν στην ελευθερία έκφρασης (παραβίαση του άρθρου 10 ΕΣΔΑ) και για τις οποίες η Ελλάδα έχει καταδικαστεί από το ΕΔΔΑ.

Οι διαπιστώσεις του ΕΔΔΑ
Οι εν λόγω υποθέσεις χωρίζονται σε δύο ομάδες. Στην πρώτη διαπιστώθηκε από το Δικαστήριο παραβίαση του δικαιώματος ελευθερίας της έκφρασης, λόγω ποινικής καταδίκης των προσφευγόντων για εξύβριση (αρ. 361ΠΚ), δυσφήμιση (αρ. 362ΠΚ) ή συκοφαντική δυσφήμιση (αρ. 363ΠΚ), την οποία το Δικαστήριο έκρινε δυσανάλογη. Οι περισσότερες, ωστόσο, καταδικαστικές αποφάσεις αφορούσαν κυρίως στην απλή δυσφήμιση, όπως αυτή ορίζεται στο άρθρο 362 ΠΚ. Στις υποθέσεις που εντάσσονται στην δεύτερη ομάδα το Δικαστήριο διαπίστωσε επίσης παραβίαση του δικαιώματος της ελευθερίας της έκφρασης (αρ. 10 ΕΣΔΑ) των προσφευγόντων (οι περισσότεροι των οποίων ήταν δημοσιογράφοι) επειδή υποχρεώθηκαν να καταβάλουν, δυνάμει δικαστικών αποφάσεων ελληνικών πολιτικών δικαστηρίων (συμπεριλαμβανομένου και του ΑΠ), χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης και προσβολής της προσωπικότητας των εναγόντων, σύμφωνα με τα αρ. 914 ΑΚ και 57 ΑΚ σε συνδυασμό με τα αρ. 361 και 362 ΠΚ .

Παραδοχές του Δικαστηρίου στη σχετική νομολογία
Στις παραπάνω αποφάσεις το Δικαστήριο επανέλαβε ότι «η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί ένα από τα βασικά θεμέλια κάθε δημοκρατικής κοινωνίας, μια από τις πρωταρχικές προϋποθέσεις για την πρόοδο και ανάπτυξη του ατόμου». Το Δικαστήριο επίσης αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην προστασία της ελευθερίας του Τύπου, τον οποίο χαρακτηρίζει «δημόσιο φύλακα» σε μια δημοκρατική κοινωνία, καθώς έχει ως αποστολή να μεταδίδει πληροφορίες και ιδέες σχετικά με ζητήματα δημόσιου συμφέροντος και να συμβάλλει κατ’ αυτόν τον τρόπο στο δημόσιο διάλογο και την πολιτική διαδικασία ενός κράτους δικαίου . Προκειμένου ο Τύπος να επιτελέσει το ρόλο του χωρίς παρεμβάσεις του αναγνωρίζεται ένα περιθώριο υπερβολής ακόμα και προκλητικότητας σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ. Το Δικαστήριο αναγνωρίζει ευρύτατη προστασία στις πηγές των δημοσιογράφων. Η εσωτερική έννομη τάξη οφείλει να παρέχει διαδικασία με τις κατάλληλες νομικές εγγυήσεις ώστε να ελέγχεται αμερόληπτα εάν υπερτερεί το δημόσιο συμφέρον σε σχέση με την προστασία των δημοσιογραφικών πηγών.

Όσον αφορά στις προϋποθέσεις επιτρεπτής παρέμβασης στο δικαίωμα της ελευθερίας της έκφρασης, σε όλες τις παραπάνω υποθέσεις το Δικαστήριο έκρινεότι η παρέμβαση προβλεπόταν από διάταξη νόμου (άρθρα 361 (εξύβριση), 362 (δυσφήμιση), 362 (συκοφαντική δυσφήμιση) του Ποινικού Κώδικα, 57 και 914 του Αστικού Κώδικα (προσβολή προσωπικότητας) και το Ν. 1178/1981) η οποία προστάτευε την φήμη και την τιμή ενός προσώπου. Εξετάζοντας την αναγκαιότητα της παρέμβασης σε μια δημοκρατική κοινωνία, το Δικαστήριο εφάρμοσε τα κριτήρια που προκύπτουν από τη νομολογία του, ήτοι:

Διάκριση μεταξύ «γεγονότων» και «αξιολογικών κρίσεων»
Έκφραση απόψεων για πολιτικά πρόσωπα στο πλαίσιο διαλόγου δημοσίου ενδιαφέροντος
Ελευθερία του Τύπου

Η αυστηρότητα των επιβαλλόμενων από τα εθνικά δικαστήρια κυρώσεων
Αναλυτικότερα, όσον αφορά στην ελευθερία του Τύπου, το Δικαστήριο θεωρεί ότι ο ρόλος των εθνικών δικαστηρίων σε μια δίκη για δυσφήμιση δεν συνίσταται στο να υποδεικνύει στον δημοσιογράφο το ύφος που όφειλε να έχει χρησιμοποιήσει όταν άσκησε το δικαίωμα άσκησης κριτικής, ακόμα και με δριμύ τρόπο. Κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, το στοιχείο που καλούνται να εξετάσουν τα εθνικά δικαστήρια είναι εάν το πλαίσιο της υπόθεσης, το ενδιαφέρον του κοινού και η πρόθεση του συντάκτη των επίδικων εκφράσεων δικαιολογούν, ενδεχομένως, τη χρήση από αυτόν πρόκλησης ή υπερβολής. Τέλος, κατά τη Νομολογία του ΕΔΔΑ, τα αρμόδια δικαστήρια θα έπρεπε να εξετάζουν τα δημοσιεύματα στο σύνολό τους και να επιδιώκουν να προσδιορίσουν το σκοπό του συντάκτη. Στην εν λόγω περίπτωση δίνεται η δυνατότητα του αρ.361 ΠΚ για την εξύβριση. Η καταδίκη δημοσιογράφων για δημοσίευση, έστω και δριμείων σχολίων, με πραγματική βάση (δηλαδή απλή δυσφήμιση 362ΠΚ) σε θέματα δημόσιου ενδιαφέροντος είναι αντίθετη στο άρθρο 10 ΕΣΔΑ.

Το Δικαστήριο έχει κρίνει ότι ποινικές κυρώσεις δεν είναι κατ’ αρχήν ως τέτοιες ασυμβίβαστες με την ΕΣΔΑ. Ωστόσο, σύμφωνα με την πάγια αρχή του, το ΕΔΔΑ τονίζει ότι οι εθνικές αρχές πρέπει να είναι ιδιαιτέρως προσεκτικές ώστε οι κυρώσεις αυτές να μην αποθαρρύνουν τον Τύπο να λάβει μέρος σε μια συζήτηση για θέματα τα οποία εγείρουν δικαιολογημένη ανησυχία στην κοινή γνώμη. Επομένως, λόγω της σοβαρής επίπτωσης που δύναται να έχει μια ποινική κύρωση στην άσκηση της δημοσιογραφικής ελευθερίας και κατά προέκταση σε βάρος της κοινωνίας στο σύνολό της, επιβάλλεται αυστηρή τήρηση από τα δικαστήρια της αρχής της αναλογικότητας, ειδικά εφόσον το γεγονός στο οποίο αναφέρονται είναι αληθές. Αποτελεί πλέον πάγια νομολογία ότι η ποινική καταδίκη, η οποία στερεί από το δημοσιογράφο την άσκηση του επαγγέλματός του, θεωρείτε ιδιαιτέρως αυστηρή και ενισχύει περαιτέρω την αποτρεπτική επίδραση στον δημοσιογραφικό λόγο.

Εφόσον οι παραβιάσεις αυτές πηγάζουν από (περισσότερες) αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων θα μπορούσαμε να έχουμε προσκομίσει νεότερες αποφάσεις των ελληνικών δικαστηρίων που να δείχνουν ότι η εθνική νομολογία έχει προσαρμοσθεί προς τις επιταγές του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ, έτσι όπως αυτό ερμηνεύεται από το Δικαστήριο του Στρασβούργου. Ωστόσο τέτοιες αποφάσεις δεν υπήρξαν και γι’ αυτό από την τακτική διαδικασία επιτήρησης η εν λόγω ομάδες υποθέσεων μεταφέρθηκαν στην ενισχυμένη εποπτεία από την Επιτροπή Υπουργών. Mε μοναδικό στόχο την συμμόρφωση προς τις επιταγές του ΕΔΔΑ, συγκροτήθηκε ομάδα εργασίας, η οποία εξετάζει ενδεχόμενη κατάργηση του άρθρου 362 ΠΚ, ώστε να αποσυρθούν αυτές οι υποθέσεις από την ενισχυμένη επιτήρηση και να σταματήσουν οι καταδικαστικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ κατά της χώρας μας.

Πάνος Αλεξανδρής: «Αυτονόητη η εναρμόνιση με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ και του Συμβουλίου της Ευρώπης»
Ο Πάνος Αλεξανδρής, Γενικός Γραμματέας Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων
Λόγω των παραπάνω δεδομένων, η νυν ηγεσία του Υπουργείου Δικαιοσύνης αποφάσισε να συγκροτήσει ομάδα εργασίας υπό την προεδρία του Γενικού Γραμματέα Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων Πάνου Αλεξανδρή, η οποία καλείται μέχρι τις 30 Ιουνίου να καταθέσει την πρότασή της. Όπως δηλώνει ο κ. Αλεξανδρής στο dikastiko.gr «η απόφαση για συγκρότηση της Επιτροπής συνδέεται με την αυτονόητη υποχρέωσή μου για συμμόρφωση με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ. Ως Γενικός Γραμματέας Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων οφείλω να βοηθήσω τη χώρα μου να εναρμονίζεται με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ και τις συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης. Με τη σύσταση της επιτροπής άρχισε ένας εποικοδομητικός διάλογος με στόχο την εναρμόνιση με τις αποφάσεις του ΕΔΔΑ.»

Βάση της απόφασης του Υπουργού Δικαιοσύνης Κωνσταντίνου Τσιάρα που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ η ομάδα εργασίας έχει ως μέλη της τους:

Αλεξανδρή Πάνο, Γενικό Γραμματέα Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ως Πρόεδρο.
Στέργιου Ευαγγελία Εφέτη στο Εφετείο Αθηνών, αποσπασμένη στο Γραφείο Νομοθετικής Πρωτοβουλίας του Υπουργείου Δικαιοσύνης.
Νικολάου Νικόλαο, Αντεισαγγελέα Εφετών, αποσπα- σμένο στο Γραφείο του Υπουργού Δικαιοσύνης.
Παπανδρέου Μαριαλένα, Δικηγόρο Αθηνών, Ειδική Συνεργάτιδα του Υφυπουργού Δικαιοσύνης.
Πανουργία Παναγιώτα, Δικηγόρο Αθηνών, Ειδική Συνεργάτιδα του Γενικού Γραμματέα Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, και
ΛιαγκάκηΛοΐζο, Δικηγόρο Χαλκίδας.
Χρέη γραμματέα θα εκτελεί η Πανουργία Παναγιώτα, Δικηγόρος Αθηνών και Ειδική Συνεργάτιδα του Γενικού Γραμματέα Δικαιοσύνης και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Η ομάδας εργασίας έχει ως σκοπό την κατάργηση της διάταξης 362 Π.Κ. περί δυσφήμισης.
Στον Πρόεδρο, τα μέλη και στην εκτελούσα χρέη γραμματέα ουδεμία αποζημίωση καταβάλλεται.
Η ομάδας εργασίας οφείλει να παραδώσει τα πορίσματά της έως τις 30.06.2020.

*

πηγή: dikastiko.gr

Albert Camus (1913-1960) – Γ’

Διαβάστε τα μέρη Α’ – Β’ –

❀

Δεν υπάρχει παρά ένα μονάχα φιλοσοφικό πρόβλημα πραγματικά σοβαρό: το πρόβλημα της αυτοκτονίας. Τη στιγμή που αποφασίζεις πως η ζωή αξίζει ή δεν αξίζει τον κόπο να τη ζήσεις, απαντάς στο βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας. Τα υπόλοιπα, εάν ο κόσμος έχει τρεις διαστάσεις, εάν το πνεύμα διαιρείται σε εννιά ή δώδεκα κατηγορίες, ακολουθούν. Είναι παιχνίδια. Αρχικά πρέπει να απαντήσουμε. Και εάν σύμφωνα με το Νίτσε, είναι αλήθεια πως για να εκτιμηθεί ένας φιλόσοφος οφείλει να δίνει το παράδειγμα, καταλαβαίνουμε τι σημασία έχει η απάντηση, αφού απ’ αυτή εξαρτάται η τελική χειρονομία. Εδώ είναι φανερό ότι πρόκειται για ευαισθησίες της καρδιάς, πρέπει όμως να εμβαθύνουμε σ’ αυτές για να τις καταλάβουμε.

Όταν διερωτώμαι πώς κρίνω ότι ένα τέτοιο ερώτημα είναι πιο αναγκαίο από ένα άλλο, απαντάω ότι η πραγματικότητα το αναγκάζει να τεθεί. Δεν είδα ποτέ κανένα να πεθαίνει για το οντολογικό επιχείρημα. Ο Γαλιλαίος που ήταν κάτοχος μιας σημαντικής επιστημονικής αλήθειας, την απαρνήθηκε ευκολότατα τη στιγμή που έβαζε τη ζωή του σε κίνδυνο. Από μια άποψη έκανε καλά. Δεν άξιζε ν’ ανέβει στην πυρά γι’ αυτή την αλήθεια. Το εάν η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο ή ο ήλιος γύρω απ’ τη γη, δεν έχει κατά βάθος σημασία. Είναι μια μάταιη απορία. Αντίθετα, παρατηρώ ότι πολλοί άνθρωποι πεθαίνουν γιατί πιστεύουν πως η ζωή δεν αξίζει τον κόπο να τη ζει κανείς. Βλέπω άλλους να σκοτώνονται, παραδόξως, για ιδέες ή αυταπάτες που τους παρέχουν μια δικαιολογία για να ζουν (αυτό που νομίζουν δικαιολογία για να ζουν αποτελεί συγχρόνως μια περίφημη δικαιολογία για να πεθάνουν). Συμπεραίνω λοιπόν ότι το νόημα της ζωής είναι το σπουδαιότερο από τα ερωτήματα. Πώς ν’ απαντήσουμε; Πάνω σ’ όλα αυτά τα σημαντικά προβλήματα – καταλαβαίνω κι εκείνους που διακινδυνεύουν να σκοτωθούν κι αυτούς που δεκαπλασιάζουν το πάθος για ζωή – υπάρχουν κατά τα φαινόμενα δυό μονάχα μέθοδοι σκέψης, η μέθοδος του ντε Λα Παλίς και η μέθοδος του Δον Κιχώτη. Μονάχα η ισορροπία αληθοφάνειας και λυρισμού μπορεί να μας κάνει να νιώσουμε την ίδια στιγμή τη συγκίνηση και τη σαφήνεια. Σ’ ένα θέμα τόσο απλό και παθητικό μαζί η επιστημονική και κλασική διαλεκτική οφείλει να παραχωρήσει τη θέση σε μια απλούστερη πνευματική στάση που προέρχεται από την ειλικρίνεια και τη συμπάθεια.

*

[Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΣΙΣΥΦΟΥ -δοκίμιο πάνω στο παράλογο, Μετάφραση (μάλλον) Νίκη Καρακίτσου-Ντούζε, εκδόσεις (μάλλον) Καστανιώτη ― πηγή: Ηλεκτρονική βιβλιοθήκη, παίρνω Αμπαριζα

❀

©Stratos Fountoulis, «Opus Dei?» acrylic on paper 30x30cm, 2005

❀

Samuel Moyn, Not Enough: Human Rights in an Unequal World [Όχι αρκετά: Ανθρώπινα δικαιώματα σε έναν άνισο κόσμο], Belknap Press / Harvard University Press, σελ. 277

David Kinley, Necessary Evil: How to Fix Finance by Saving Human Rights [Αναγκαίο κακό: Πώς να διορθώσουμε τα χρηματοοικονομικά διασώζοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα], Oxford University Press, σελ. 268

The New York Review of Books via Athens Review of Books / Tεύχος 115 – ΜΑΡΤΙΟΣ 2020

Από τον Μπένζαμιν Νέιθανς (Benjamin Nathans)

Πριν μερικά χρόνια, οι New York Times δημοσίευσαν ένα άρθρο γνώμης του τραγουδιστή και μουσικού Φαρέλ Γουίλιαμς, το εξαιρετικά επιτυχημένο τραγούδι του οποίου με τίτλο «Happy» βρέθηκε στην κορυφή των τσαρτ το 2014, ενώ το βιντεοκλίπ που το συνοδεύει έχει πλέον πάνω από ένα δισεκατομμύριο θεατές. «Η ευτυχία», δήλωσε ο Γουίλιαμς, «είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Δεν είναι ούτε πολυτέλεια ούτε κάτι ασήμαντο. Δίνεται στον καθένα μας την ώρα που γεννιέται, αλλά πρέπει να αναγνωρίσουμε την ύπαρξή του. Είναι εξίσου σημαντική με τον αέρα στα πνευμόνια μας». Οι αναγνώστες των Times αγαλλίασαν: το αναφαίρετο δικαίωμά τους στην επιδίωξη της ευτυχίας ήταν πλέον δικαίωμα στην ίδια την ευτυχία.

Η ιστορία των ανθρώπινων δικαιωμάτων παρουσιάζεται συχνά ως μια σειρά από τέτοιες αναβαθμίσεις. Το ένα είδος ‒ας το πούμε οριζόντιο‒ αφορά τη διεύρυνση του κύκλου των ατόμων που θεωρούνται πλήρως άνθρωποι, από τους λευκούς άντρες ιδιοκτήτες γης σε όλους τους λευκούς άντρες και εν συνεχεία στις θρησκευτικές μειονότητες, τις φυλετικές μειονότητες, τις γυναίκες, τους ανάπηρους και τις σεξουαλικές μειονότητες. Μια άλλη αναβάθμιση ‒ας την πούμε κάθετη‒ αφορά την επέκταση του καταλόγου των ίδιων των δικαιωμάτων. Αυτή η ιστορία συνήθως ξεκινά με το δικαίωμα στην ιδιωτική ιδιοκτησία και τις κλασικές ατομικές και πολιτικές ελευθερίες του λόγου, της συνάθροισης, της θρησκευτικής συνείδησης, της ψήφου, πριν την υιοθέτηση των κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων «δεύτερης γενιάς» στην εργασία, τη μόρφωση, τη στέγη και την υγεία, η οποία ακολουθήθηκε από τα συλλογικά δικαιώματα «τρίτης γενιάς» στον συλλογικό αυτοπροσδιορισμό, την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους, την πολιτισμική κληρονομιά, την ειρήνη, τον καθαρό αέρα και το καθαρό νερό. Εξακολουθούν να εμφανίζονται νέες αναβαθμίσεις και προς τις δύο διαστάσεις: τα δικαιώματα των ζώων και τα δικαιώματα των παιδιών, το δικαίωμα στην υγεία (όχι μόνο στην περίθαλψη), στην ταυτότητα και, τώρα, στην ευτυχία.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα αυξήθηκαν και πλήθυναν. Όμως σήμερα το γενεαλογικό δέντρο δείχνει σημάδια σήψης. Πολύ πριν την έλευση ενός Αμερικανού προέδρου που τα αντιμετωπίζει με περιφρόνηση, τα ανθρώπινα δικαιώματα αντιμετωπίζονταν με καχυποψία ως η πιο πρόσφατη εκδοχή του επιβαλλόμενου εκπολιτισμού εκ μέρους της Δύσης, ως βιτρίνα της στρατιωτικής επιθετικότητας, ή απλώς ως αναποτελεσματικά όργανα πολιτικής αλλαγής. Ακόμη και σε υποθέσεις κατάφωρων παραβιάσεων, τα διεθνή δικαστήρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων συχνά χρειάζονται δέκα και πλέον χρόνια για να απονείμουν δικαιοσύνη σε έναν σχετικά μικρό αριθμό εναγόμενων. Από όσους παραπέμφθηκαν για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας στη διάρκεια των πολέμων στη Γιουγκοσλαβία τη δεκαετία του 1990, πάνω από δέκα, περιλαμβανομένου και του πρώην προέδρου της Σερβίας Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, πέθαναν πριν την ολοκλήρωση της διαδικασίας. Η εξωδικαστική τεχνική της δημόσιας κατακραυγής ‒να κατονομάζονται δημόσια όσοι παραβιάζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα‒ παρουσιάζει επίσης συμπτώματα μαρασμού, εφόσον απαιτεί οι στόχοι της να είναι επιρρεπείς σε πολιτισμικά ιδιόμορφους τύπους ντροπής ή, όπως το έθεσε κάποτε ο Ζιλιέν Μπεντά, να είναι βάρβαροι που αισχύνονται για τη βαρβαρότητά τους. Επιπλέον, ως κυρίαρχη ηθική γλώσσα του καιρού μας, τα ανθρώπινα δικαιώματα μοιάζουν ανίσχυρα ή στην καλύτερη περίπτωση βουβά εμπρός στην κύρια ηθική πρόκληση της εποχής μας: την αυξανόμενη οικονομική ανισότητα τόσο στο εσωτερικό των χωρών όσο και μεταξύ τους.

Κανείς δεν έχει συμβάλει περισσότερο από τον Σάμουελ Μόιν στη διατάραξη της ιστορίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων ως θριαμβευτικής πορείας αναβαθμίσεων από τη Μάγκνα Κάρτα στην Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Το βιβλίο του The Last Utopia: Human Rights in History (Η τελευταία ουτοπία: Ανθρώπινα δικαιώματα στην Ιστορία, 2010) έκανε θεραπεία με ηλεκτροσόκ σε έναν τομέα φυλακισμένο στην ίδια του την ουιγική αντίληψη. Τα πραγματικά οικουμενικά ανθρώπινα δικαιώματα, υποστήριξε ο Μόιν, απαιτούσαν μια τομή με την αντίληψη του 18ου αιώνα, ότι τα δικαιώματα εδράζονται στην ιδιότητα του πολίτη εντός συγκεκριμένων εθνών κρατών. Μονάχα η ματαίωση των άλλων ουτοπικών συστημάτων κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ‒μεταξύ αυτών ο σοσιαλισμός και η παγκόσμια κυβέρνηση‒ κατέστησε δυνατή τη μετατόπιση του ηθικού ιδεαλισμού στο θέμα των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Αντί να σηματοδοτεί το αποκορύφωμα μιας παράδοσης αιώνων, επέμεινε ο Μόιν, η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων, που μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αυτοδιαφημιζόταν ως «κοινό ιδανικό στο οποίο πρέπει να κατατείνουν όλοι οι λαοί και όλα τα έθνη», υπήρξε ένα θνησιγενές κείμενο που πνίγηκε από την αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης. Μόλις τη δεκαετία του 1970 τα ανθρώπινα δικαιώματα απέκτησαν στάτους διεθνούς μεθόδου ηθικής κρίσης που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να διαμορφώσει τη συμπεριφορά των κυβερνήσεων.

Δεν χρειάζεται κανείς να αποδέχεται την επιμονή του Μόιν στην τομή έναντι της συνέχειας ως το λάιτ-μοτίφ της ιστορίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων για να εκτιμήσει τον κομψό τρόπο με τον οποίο απογυμνώνει τον αυτοανακηρυγμένο αυτονόητο χαρακτήρα τους. Μάλιστα, όμως σημείωσε αργότερα, τράβηξε το επιχείρημα της ασυνέχειας «όσο πιο μακριά μπορούσ[ε] … ίσως υπερβολικά». Εντούτοις, αποκαθιστώντας την αίσθηση του απρόοπτου στην όλη ιστορία και αποκαλύπτοντας τους δρόμους που δεν ακολουθήθηκαν, ο Μόιν μας έδωσε την ευκαιρία να δούμε τα ανθρώπινα δικαιώματα ως μία εναλλακτική ανάμεσα σε πληθώρα άλλων μέσα στην ιστορία της ηθικής συλλογιστικής. Αντί να αιωρούνται πάνω από την πολιτική, τα ανθρώπινα δικαιώματα αντικατόπτριζαν την πολιτική νοοτροπία του καιρού τους: την εποχή του ατομισμού και της παγκοσμιοποίησης.

Ο Μόιν έκανε τώρα κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο στα χρονικά της βιβλιογραφίας: επανήλθε στο πεδίο που διερεύνησε στην Τελευταία ουτοπία ‒ένα έργο με το οποίο απέκτησε διεθνή αναγνώριση‒ από μια εντελώς νέα οπτική. Εξίσου αξιόλογη, η πιο πρόσφατη «αναθεώρησή» του της ιστορίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων καταλήγει ότι, πόρρω απέχοντας από το να είναι ουτοπικά, τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως τα αντιλαμβανόμαστε σήμερα στην πραγματικότητα «δεν αρκούν». Δεν αρκούν για να αποτρέψουν τα τερατώδη άκρα της φτώχειας και του πλούτου· δεν αρκούν για να μας οδηγήσουν πέρα από την «κούφια αλληλεγγύη» της σύγχρονης κοινωνίας· δεν αρκούν για να αντιμετωπίσουν τους ολέθρους του νεοφιλελεύθερου φονταμενταλισμού της αγοράς. Ιστορικά, τα ανθρώπινα δικαιώματα παρείχαν ένα κρίσιμο λεξιλόγιο για τη χάραξη ορίων στην εξουσία των κρατών, ανεξάρτητα από το αν αυτή η εξουσία βρίσκεται στα χέρια ενός μονάρχη, ενός δικτάτορα ή μιας δημοκρατικής πλειοψηφίας. Όμως δεν έχουν σχεδόν καθόλου επιχειρήσει να κάνουν το ίδιο όσον αφορά την εξουσία των εταιρειών, των τραπεζών ή της ίδιας της αγοράς, με σημαντική εξαίρεση τον περιορισμό των διακρίσεων. Το Όχι αρκετά μας ζητά να ξανασκεφτούμε τι θα μπορούσαν πιθανόν να πετύχουν τα ανθρώπινα δικαιώματα εάν χρησιμοποιούνταν όχι απλώς για να θέσουν όρια στην κρατική εξουσία, αλλά για να αξιοποιήσουν αυτή την εξουσία με σκοπό την προαγωγή της οικονομικής ισότητας.

Διαβάστε τη συνέχεια στην ARB—>>

❀