αγριμολογος

✣

Η ποιητική συλλογή Μήνυμα (1934), το μοναδικό ποιητικό έργο που εξέδωσε ο Πεσσόα εν ζωή, και το οποίο απέσπασε την ίδια χρονιά το βραβείο Antero de Quental, ξεκινά με το ποίημα «Των πύργων». Η θέση που κατέχει στην εν λόγω συλλογή είναι εμβληματική, καθώς σηματοδοτεί εξαρχής την εγγενή παρουσία της Ευρώπης στο έργο του πορτογάλου ποιητή.

ΤΩΝ ΠΥΡΓΩΝ
Η Ευρώπη κείται, στους αγκώνες ακουμπώντας:
Απ’ την Ανατολή στη Δύση κείται, το βλέμμα σταθερό,
Ρομαντικά μαλλιά σκιάζουν των ματιών τον ουρανό
Ελληνικές στιγμές αναπολώντας.

Ο αριστερός αγκώνας πίσω λυγισμένος,
Ο δεξιός να σχηματίζει μια γωνία,
Ο πρώτος κει που στέκει λέει Ιταλία
Ο άλλος την Αγγλία έχει σημάδι
Και φτιάχνει με το χέρι για το πρόσωπο σκιάδι.

Με βλέμμα μοιραίο σφίγγας ατενίζει
Τη Δύση, αυριανή του παρελθόντος μέρα.

Το πρόσωπο αυτό είν’ η Πορτογαλία.

Σε μια σύντομη ανάλυση, η Ευρώπη, στο ποίημα αυτό χαρακτηρίζεται από τη γυναικεία φύση της –νωχελική, αινιγματική και μοιραία–, την ελληνική και εξ Ανατολής καταγωγή της, τον προσανατολισμό του σώματός από την Ανατολή προς τη Δύση, που δηλώνει ταυτόχρονα τα στάδια της ιστορικής εξέλιξής της με αναφορές στην Ελλάδα και στην Ιταλία πάνω στην οποία ακουμπά ο αριστερός αγκώνας, στην Αγγλία όπου βρίσκει στήριγμα ο δεξιός αγκώνας για να κρατήσει την Πορτογαλία, δηλαδή το ίδιο το πρόσωπο της Ευρώπης και, τέλος, το βλέμμα που κοιτάζει σταθερά τη Δύση, μέλλον του παρελθόντος.

*

[απόσπασμα από το άρθρο της Μαρίας Παπαδήμα με τίτλο Φερνάντο Πεσσόα: Ένα Ευρωπαίος του μέλλοντος, Athens Review of Books τ.122, Νοέμβριος 2020 

✣

Stefan Zweig (1881-1942)

✾

Για έναν ολόκληρο αιώνα, μέχρι σχεδόν τα κράσπεδα της εποχής μας, η ιδέα της ελευθερίας κυριαρχεί με τρόπο αδιαμφισβήτητο στην Ευρώπη. Στα θεμέλια κάθε κράτους τα ατομικά δικαιώματα αποτελούν τον ακλόνητο ακρογωνιαίο λίθο του Συντάγματος, κι εμείς πιστέψαμε ότι οι καιροί των πνευματικών δεσποτειών, των εξαναγκαστικών ιδεολογιών, των υπαγορευμένων πεποιθήσεων και της λογοκρισίας των απόψεων είχαν παρέλθει ανεπιστρεπτί. Επίσης ότι το αίτημα του ατόμου για πνευματική ανεξαρτησία είχε εμπεδωθεί οριστικά, ακριβώς όπως το δικαίωμα στο χοϊκό κορμί του. Η Ιστορία όμως αποτελεί μια συνεχή παλινδρόμηση, ένα αέναο ανεβοκατέβασμα. Ποτέ ένα δικαίωμα, ποτέ μια ελευθερία δεν έχει κατακτηθεί τελειωτικά ενάντια στη βία της εξουσίας, που απλώς αλλάζει αδιάκοπα μορφή. Πάντα θα απειλείται κάθε βήμα προόδου, κάθε κατάκτηση της ανθρωπότητας, πάντα το αυτονόητο θα τίθεται υπό αμφισβήτηση. Ακριβώς όταν αρχίζουμε να θεωρούμε την ελευθερία καθημερινή πρακτική και όχι πλέον ιερότατο απόκτημα, αναδύεται από το σκοτάδι του ανθρώπινου υποσυνείδητου, από τον κόσμο των τυφλών ορμών η παράφορη επιθυμία για βιασμό της. Κάθε φορά που η ανθρωπότητα απολαμβάνει ανέμελη για μεγάλο χρονικό διάστημα την ειρήνη, έρχεται μια στιγμή που καταλαμβάνεται από την ολέθρια περιέργεια για τη μέθη της δύναμης και τη φονική διάθεση για πόλεμο. Γιατί, για να συνεχίσει η Ιστορία την πορεία της προς τους ανεξιχνίαστους στόχους της, προκαλεί από καιρού εις καιρόν ακατανόητες για μας οπισθοδρομήσεις, και τότε, όπως στην πλημμύρα γκρεμίζονται ακόμη και τα πιο στέρεα φράγματα και αναχώματα, καταρρέουν τα με τόσο κόπο χτισμένα τείχη του δικαίου. Σε τέτοιες ζοφερές ώρες η ανθρωπότητα μοιάζει να κατρακυλάει στην αιματηρή μανία της ορδής και στην δουλοπρεπή υποταγή του κοπαδιού. Όμως μετά την παλίρροια τα νερά αποτραβιούνται και πάλι. Όλες οι δεσποτείες γερνούν και φθείρονται σε σύντομο χρονικό διάστημα, όλες οι ιδεολογίες και οι πρόσκαιρες νίκες τους τελειώνουν με την εποχή τους. Μόνο η ιδέα της πνευματικής ελευθερίας, η κορωνίδα των ιδεών, μόνο αυτή γνωρίζει την αέναη επιστροφή, καθότι αιώνια σαν το πνεύμα. Όταν της αφαιρείται για κάποιο διάστημα ο λόγος, αποτραβιέται στον εσώτατο χώρο της συνείδησης, απρόσιτη σε κάθε είδους καταπίεση. Πλανώνται λοιπόν οικτρά οι εξουσιαστές όταν πιστεύουν ότι έχουν νικήσει το ελεύθερο πνεύμα, μόνο και μόνο επειδή του έχουν σφραγίσει πρόσκαιρα το στόμα. Γιατί με κάθε καινούργιο άνθρωπο γεννιέται και μια νέα συνείδηση, και πάντα θα υπάρχει η συνείδηση εκείνη που θα ανταποκρίνεται στο πνευματικό της καθήκον και θα αναλαμβάνει τον αγώνα για τα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα της ανθρωπότητας και της ανθρωπιάς. Πάντα θα εμφανίζεται ένας Καστελιόν που θα ορθώνει το ανάστημά του στον κάθε Καλβίνο και θα υπερασπίζεται την ανεκτίμητη ανεξαρτησία των πεποιθήσεων ενάντια στη βία της κάθε εξουσίας.

*

[το τελευταίο μέρος του βιβλίο του Στέφαν Τσβάιχ, Καστελιόν κατά Καλβίνου από τις εκδόσεις Athens Review of Books. Μετάφραση: Δημήτρης Δημοκίδης, eπιμέλεια: Χ.Ε. Μαραβέλιας

✾

Viridiana (1961) – μία Πατριαρχική σουρεαλιστική αφήγηση, στη φωτο ή Silvia Pinal.

⚙︎

Ο Buñuel για τον Buñuel

«Αν μπορούσα να έφτιαχνα ταινίες που, πέρα απ’ το να διασκεδάζουν το κοινό, θα το ‘κανα να νιώσει ότι δεν ζει στον καλύτερο απ’ όλους τους δυνατούς κόσμους.[…] Πως είναι δυνατό να περιμένεις κάποια βελτίωση του κοινού ―κατά συνέπεια των παραγωγών― όταν κάθε μέρα μας λένε σ’΄αυτές τις ταινίες, ακόμα και στις πιο άνοστες κωμωδίες, ότι οι κοινωνικοί θεσμοί μας, οι αντιλήψεις μας για τη θρησκεία, τον έρωτα, την πατρίδα, κλπ., αν και ατελείς είναι μοναδικές και αναγκαίες; Το αληθινό «όπιο του κοινού» είναι η παθητική συνφωνία του και ολόκληρος ο γιγαντιαίος κόσμος των φιλμ βοηθάει στην εξάπλωση αυτού του βολικού αισθήματος, που φοράει μερικές φορές το ύπουλο προσωπείο της τέχνης.[…] Το συνεμά είναι ένα υπέροχο και επικίνδυνο όπλο αν το χειρίζεταοι ένα ελεύθερο πνεύμα. Είναι το καλύτερο εργαλείο για να εκφράσεις τον κόσμο των ονείρων, των συναισθημάτων, του ενστίκτου.[…] αρχίζει στην οθόνη και βαθιά μέσα στον άνθρωπο η νυχτερινή επιδρομή του υποσυνείδητου· οι εικόνες εμφανίζονται και εξαφανίζονται όπως στον ύπνο, ο χρόνος, το χρονικό διάστημα και οι αντίστοιχες αξίες της διάρκειας δεν ανταποκρίνονται πια στην πραγματικότητα· η κυκλική δράση ολοκληρώνεται σε μερικά λεπτά ή σε μερικούς αιώνες· οι κινήσεις επιταχύνουν τις επιβραδύνσεις.

Συνεχίζεται  ☞

[Λούις Μπουνιουέλ, εκδόσεις Αιγόκερος 1983

⚙︎

Γεννήθηκε σαν σήμερα, στις 24 Νοεμβρίου του 1922

«Δεν ανήκω σε κανένα κόμμα και σε καμιά πολιτική οργάνωση. Δεν είμαι μέλος καμιάς εκκλησίας. Δεν είμαι οπαδός καμιάς θρησκείας. …Έχοντας περάσει από τα ξερονήσια και τις φυλακές, νιώθω πως είμαι συγκρατούμενος όχι μόνο με όσους υποφέρουν στα φασιστικά στρατόπεδα, μα και με όσους βασανίζονται στο Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ. Νιώθω αλληλέγγυος και συνυπεύθυνος με όσους αγωνίστηκαν, αγωνίζονται και θα αγωνιστούν εναντίον όλων των τυράννων, εστεμμένων και τραγιασκοφόρων, εναντίον όλων των δεσποτών, γαλονάδων και ρασοφόρων.»

✪