[λαϊκές αγορές με αγάλματα, προτομές και πάσης φύσεως αξεσουάρ της Επανάστασης ·
12/03/2024 § Σχολιάστε
Η ΑΓΑΠΗ ΣΚΟΝΗ ΚΑΙ Τ’ ΟΝΕΙΡΟ ΚΑΠΝΟΣ
Ένα μνημείο της σοβιετικής εποχής για τη φιλία μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας κατεβαίνει στο έδαφος από έναν γερανό αφού κόπηκε από την πλίνθο του στο κέντρο του Κιέβου στις 26 Απριλίου. Photo: rferl.org
Εντός πωλούνται πάσης φύσεως υλικά
Ο Βλαδίμηρος Λένιν αναπαύεται, εκατό χρόνια τώρα, μουμιοποιημένος, στο μαυσωλείο του στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας. Κάποιες συζητήσεις επί εποχής Γέλτσιν, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, για ενταφιασμό της σορού του δεν προχώρησαν εξαιτίας σφοδρών αντιδράσεων.
Εκεί, στη φορμόλη, τον «επισκεπτόταν» έως τα μέσα της δεκαετίας του 2000 ο Βιετναμέζος επαναστάτης Χο Τσι Μινχ. Ο «θείος Χο», βαλσαμωμένος και αυτός, ταξίδευε μία φορά τον χρόνο από το δικό του «παλάτι» στο Ανόι για συντήρηση και φρεσκάρισμα, και πάλι πίσω. Αυτά έως το 2010, οπότε οι Ρώσοι έδωσαν (επιτέλους) τη σχετική τεχνογνωσία στους Βιετναμέζους και έτσι ησύχασε το κορμάκι του από την ταλαιπωρία.
Από τα «παιδιά του Λένιν», πλην του Χο Τσι Μινχ, ο Μάο Τσε Τουνγκ και ο Κιμ Ιλ Γονγκ, διαθέτουν και αυτοί τα δικά τους μεγαλοπρεπή αναπαυτήρια, όπου τυγχάνουν επίσημων τιμών, τουριστικών «προσκυνημάτων» και συνήθως προπαγανδιστικής υποχρεωτικής λαϊκής λατρείας –μάλιστα η κινεζική ηγεσία πρότεινε (2018) στην UNESCO να κατατάξει για το 2035 το μαυσωλείο του Μάο (πέθανε το 1976 αφήνοντας πίσω του εκατομμύρια νεκρούς «εχθρούς του λαού», κατά την Πολιτιστική Επανάσταση) στα μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Τα άλλα κατέληξαν στην πλειοψηφία τους, από τους λαούς τους, στο όνομα των οποίων ώμνυον, ή και τους εσωκομματικούς αντιπάλους συντρόφους τους, στα «απόπαιδα της Ιστορίας».
Ο «Πατερούλης»
Οταν ο Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Τζουκασβίλι πέθανε στις 6 Μαρτίου του 1953, τον ταρίχευσαν και τον τοποθέτησαν στο μαυσωλείο, πλάι στον Λένιν. Με την άνοδο, όμως, του Χρουστσόφ στην εξουσία, ξεκίνησε η επιχείρηση αποκαθήλωσής του, που κορυφώθηκε στο 20ό συνέδριο του ΚΚΣΕ, το 1956.
Μια γυναίκα σύνεδρος είπε, τότε, από το βήμα του συνεδρίου: «Σύντροφοι πάντα στις πιο δύσκολες στιγμές συμβουλευόμουν τον Λένιν για το τι να κάνω. Χθες τον συμβουλεύτηκα και πάλι. Στάθηκε μπροστά μου και σαν να ήταν ζωντανός μου είπε: “Είναι δυσάρεστο να είμαι δίπλα στον Στάλιν, που έκανε τόσο κακό στο κόμμα”». Και ωσάν να εισακούστηκε το θέλημά της, ο Χρουστσόφ αποφάνθηκε: «Η παραπέρα διατήρηση της σαρκοφάγου με τη σορό του Στάλιν θα αναγνωριστεί ως μη αρμόζουσα, καθώς οι σοβαρές παραβιάσεις των λενινιστικών αρχών από τον Στάλιν, η κατάχρηση εξουσίας, η μαζική καταστολή κατά έντιμων Σοβιετικών πολιτών και άλλες δραστηριότητες της περιόδου της προσωπολατρίας καθιστούν αδύνατο να μείνει η σορός του στο μαυσωλείο του Λένιν». Κατόπιν αυτού, ο Στάλιν μεταφέρθηκε από το μαυσωλείο και ενταφιάστηκε ως κοινός θνητός στα τείχη του Κρεμλίνου.
Δύο φορές στη συνέχεια, τη μία επί Χρουστσόφ και την άλλη επί Μπρέζνιεφ, εστάλησαν ειδικές δυνάμεις της αστυνομίας από τη Μόσχα στη γενέτειρά του, το Γκόρι της Γεωργίας, για να ανατινάξουν με εκρηκτικά το μοναδικό άγαλμά του που είχε απομείνει όρθιο, αλλά οι ντόπιοι υπερασπίστηκαν τον «Σοσό» τους με τα όπλα. Ώσπου αιφνιδιαστικά μια νύχτα, στις 25 Ιουνίου 2010, ο Στάλιν «απήχθη» με μια αιφνιδιαστική στρατιωτική επιχείρηση που οργάνωσε ο φιλοδυτικός τότε πρόεδρος της Γεωργίας Μιχαήλ Σαακασβίλι.
«Ήρθαν μετά τα μεσάνυχτα, έζωσαν με στρατό και αστυνομία την πλατεία και μέχρι να αντιληφθεί ο κόσμος τι γίνεται, με γερανό κατέβασαν το άγαλμα, το φόρτωσαν και το πήραν», μου αφηγήθηκε το 2019 για την «Κ» ο μητροπολίτης του Γκόρι, Ανδρέας. «Οι άνθρωποι εδώ είναι θυμωμένοι και αξιώνουν την επιστροφή του αγάλματος, μας φέρνει τουρισμό, ο Σοσό μάς δίνει ακόμη ψωμί», πρόσθεσε καθώς μας ξεναγούσε στο μουσείο του Στάλιν.
Με την κατάρρευση της Κόκκινης Αυτοκρατορίας, ξεκίνησε και η απομυθοποίηση του ιδρυτή της, του ανθρώπου που, όπως θα γράψει η νομπελίστρια συγγραφέας Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (σ.σ. Το τέλος του Κόκκινου Ανθρώπου), «είχε ένα τρελό σχέδιο, να επιδιορθώσει τον “παλιό” άνθρωπο, τον Αδάμ της Παλιάς Διαθήκης, βγάζοντας από το εργαστήριο του μαρξισμού-λενινισμού έναν ξεχωριστό ανθρώπινο τύπο –τον homo sovieticus»· δεν το πέτυχε.
Η αρχή έγινε με την απόσυρση από τη δημόσια θέα και ακολούθησε η πώλησή του στα… παζάρια.
Στα κράτη δορυφόρους, κυρίως εκείνα που πολιτισμικά κοίταζαν προς τη Δύση (Βαλτική, Ουκρανία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία, Ανατολική Γερμανία), τα θηριώδη μπρούντζινα γλυπτά του εμπνευστή και πρωτεργάτη της Οκτωβριανής Επανάστασης ξηλώθηκαν από την επομένη, εν μέσω επιδοκιμασιών των κοινωνιών και κατέληξαν να γίνουν σκραπ ή πήγαν κατ’ ευθείαν για λιώσιμο σε κάποιο χυτήριο – κάποια τα μάζεψαν σε «πάρκα αγαλμάτων» για τουριστικά αξιοθέατα. Μόνο στη Ρωσία παρέμειναν κάποια, όρθια, σε περιφερειακές πόλεις, τα πιο πολλά ξεχασμένα.
Αποκαθήλωση
Ο Βούλγαρος ηγέτης, γραμματέας της Κομμουνιστικής Διεθνούς, Γκεόργκι Δημητρώφ, γνωστός και από τη σθεναρή στάση του στη δίκη της Λειψίας για τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ, «ξωπετάχτηκε» από το επιβλητικό μαυσωλείο του στη Σόφια και ενταφιάστηκε ως κοινός θνητός, το δε «παλάτι» του ανατινάχθηκε με χρήση εκρηκτικών.
Χιλιάδες ήταν οι Αλβανοί που συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Σκεντέρμπεη το 1991 και κατέβασαν τραβώντας με συρματόσχοινα τον επιβλητικό ανδριάντα του Ενβέρ Χότζα, τον οποία έσυραν και πέταξαν σε γειτονικό ποτάμι. Ακολούθησε εκταφή του από το «Νεκροταφείο των Ηρώων του Έθνους» και ο ενταφιασμός σε άλλο, για τους απλούς πολίτες, μεταξύ των οποίων και πολλά θύματά του.
«Ήταν οι ίδιοι που κατά χιλιάδες τον μοιρολογούσαν και έχυναν δάκρυα στην ίδια πλατεία όταν πέθανε το 1985», μου είχε πει η χήρα του, Νεζμιγιέ, σε συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει για την «Κ» το 2008.
Ενας μπρούτζινος Τίτο έχει απομείνει όρθιος στη γενέτειρά του, το Κούμβροβετς της Κροατίας, και μια λιτή επιγραφή με το όνομά του στον χορταριασμένο τάφο του στην αριστοκρατική συνοικία Ντετινιέ του Βελιγραδίου θυμίζει ότι «ενθάδε κείται» ο εμπνευστής και αρχιτέκτων του γιουγκοσλαβικού πειράματος της σοσιαλιστικής αυτοδιαχείρισης.
Σε έναν απλό, κοινό με τη σύζυγό του Ελεν, τάφο στο Βουκουρέστι «αναπαύεται» ο Νικολάε Τσαουσέσκου, ξεχασμένος πέθανε στο Σαντιάγο της Χιλής, όπου διέφυγε αυτοεξόριστος ο Ανατολικογερμανός κομμουνιστής ηγέτης Εριχ Χόνεκερ.
Ο τροχός της Ιστορίας κατέβασε τον Λένιν και τα «τέκνα» από το εικονοστάσι της επανάστασης και τα εξαπέστειλε στα… παζάρια, στις πλατείες, στα πάρκα και στις λαϊκές αγορές. Στην απόγνωσή τους, λόγω φτώχειας και ανέχειας, οι άνθρωποι ξεφορτώνονταν τα «ιερά και όσια» της Επανάστασης για να επιβιώσουν.
Ο Λένιν προσφερόταν σε αφθονία στους αυτοσχέδιους πάγκους σε προτομές μπρούντζινες, σιδερένιες, μαρμάρινες, κέρινες, σηματάκια, μετάλλια, προσωπογραφίες από χαλκό και ασήμι, πορτρέτα ζωγραφικής, σημαίες της επανάστασης κ.ά. Μαζί του στο «εμπόριο μνήμης», ο Στάλιν, ο Γκόργκι, ο Τζερζίνσκι, ο Μαγιακόφσκι και μόνον η μορφή του Τρότσκι, καθώς ο Στάλιν είχε φροντίσει να τον δολοφονήσει στο Μεξικό και να αφανίσει ό,τι μπορούσε να τον θυμίζει.
Πολύ γρήγορα ο «Λένιν και τα παιδιά του» εξελίχθηκαν σε εξαγώγιμο προϊόν της καταρρέουσας σοβιετικής αυτοκρατορίας, «εισβάλλοντας» στη Δύση.
Η σκηνή από το «Βλέμμα του Οδυσσέα» του Θόδωρου Αγγελόπουλου με τη φορτηγίδα να πλέει στον Δούναβη από ανατολικά προς δυσμάς, μεταφέροντας έναν «τραυματισμένο» ανδριάντα του Λένιν, αποτυπώνει τη μετα-σοβιετική μεταβατική πραγματικότητα.
Η Ευρώπη πλημμύρισε με αγάλματα, προτομές και πάσης φύσεως αξεσουάρ της Επανάστασης. Οργανωμένες αντικερί έκαναν χρυσές δουλειές. Αγόραζαν πάμφθηνα (στην αρχή) και πουλούσαν πανάκριβα σε συλλέκτες ή μουσεία. Ο Λένιν και τα άλλα «παιδιά» έφτασαν γρήγορα (και) στα καθ’ ημάς να πωλούνται στις λαϊκές αγορές, σε Αττική, Θεσσαλονίκη, Ξάνθη, Θεσσαλία, σχεδόν παντού, μαζί με πιπεριές, μελιτζάνες και τουρσιά.
Κάποιοι έφτιαξαν «κόκκινες συλλογές», με φιγούρες της Οκτωβριανής Επανάστασης. Οπως ο Βασίλης Κωνσταντίνου από τη Θεσσαλονίκη, που βρέθηκε την περίοδο της διάλυσής της στο πεδίο με την ιδιότητα του υψηλόβαθμου στελέχους καπνικής εταιρείας και έφτασε να συγκεντρώσει διακόσια «κομμάτια-ενθύμια της Επανάστασης».
Αφίσες, καρτ ποστάλ, πορτρέτα, προτομές, το κάθε ένα με τη δική του ιστορία, τα έβρισκες απλωμένα στα αυτοσχέδια παζάρια. «Εχω μια, μοναδική, γύψινη προτομή του Τσαουσέσκου, την είχε σώσει μια μαθήτρια στην Κραϊόβα. “Πάρ’ την, μου είπε, αν τη θέλεις, εμείς τι να την κάνουμε;”. Σε μια άλλη περίπτωση, στο Λένινγκραντ, επισκέφθηκα ένα κουρείο και θέλησα να χρησιμοποιήσω την τουαλέτα τους. Εκεί είδα πεταμένο και σκονισμένο, πνιγμένο στη βρωμιά έναν Μπρέζνιεφ σε πορτρέτο ζωγραφισμένο. Το αγόρασα πληρώνοντας στον μπαρμπέρη πέντε κουρέματα. Μου πήρε είκοσι χρόνια να συγκεντρώσω τα της συλλογής».
«Έμειναν οι μπότες»
Ο Έλληνας βουλευτής στο ουγγρικό κοινοβούλιο Λαοκράτης Κοράνης αφηγείται στην «Κ»: «Στην κεντρική πλατεία της Βουδαπέστης υπήρχε το “άγαλμα του προλετάριου” και λίγο παρακάτω μέχρι το 1956 ο ανδριάντας του Στάλιν. Με τη λαϊκή εξέγερση του ’56, όμως, ο κόσμος το γκρέμισε και το κομμάτιασε. Διασώθηκαν πάνω στο βάθρο από το γλυπτό μόνο οι μπότες του Στάλιν! Εκεί ήταν και ο ανδριάντας του Λένιν και παραπάνω ένα επιβλητικό άγαλμα του σοβιετικού στρατιώτη. Τα μάζεψαν όλα το 1990 και τα έχουν σήμερα στο Πάρκο των Γλυπτών. Με την αλλαγή της κατάστασης στις πλατείες έβρισκες ό,τι μπορούσες να φανταστείς από την περίοδο του σοσιαλισμού. Τα ξεπουλούσαν όλα. Από εκεί προμηθεύτηκα και εγώ τη συλλογή μου. Μάζεψα γλυπτά Λένιν, κεφαλές, πίνακες ζωγραφικής, έχω Στάλιν, Τζερζίνσκι, σε μπρούντζο και πορσελάνες. Τα φυλάω στη σοφίτα και κάθε πρωί προτού φύγω για τη δουλειά περνάω και τους λέω μια “καλημέρα”. Τώρα που η νοσταλγία για τον σοσιαλισμό των μπολσεβίκων εξατμίζεται στις κοινωνίες που τον “γεύτηκαν”, σε βάθος χρόνου θα είναι οι μπρούντζινες φιγούρες του Λένιν, του Στάλιν και των συντρόφων τους σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, που θα θυμίζουν το σύντομο πέρασμα από την Ιστορία, της Μεγάλης Οκτωβριανής Επανάστασης».
*
πηγή: ©Σταύρος Τζίμας ―Καθημερινή > >
✳︎
Διαβάστε όλα: [τα όνειρα καπνός]
◉
[Κάθε θεώρηση που θέτει στο κέντρο της ζωής το έντιμο και έλλογο άτομο, υβρίζεται έκτοτε ως φαύλος εγωισμός·
03/03/2024 § Σχολιάστε
©Andreas Albrectsen, Untitled (Bella), 2021. (Detail) Graphite pencil on paper. 215,5 x 114,5 cm. Collection of Ny Carlsbergfondet. Courtesy CCC Gallery, Copenhagen
Το «Εμείς» ως πρόφαση
Ο καλύτερος δρόμος για την πραγμάτωση του εγωιστικού συμφέροντος είναι η εναρμόνισή του με τα θεμιτά συμφέροντα όλων.
γράφει ο ©Περικλής Σ. Βαλλιάνος ―Το Βήμα >
Παλιότερα στερεότυπο της πολιτικής ρητορείας ήταν «το μέγα πλήθος και το μέγα πάθος». Με το κλισέ αυτό διάφοροι «χαρισματικοί» αναφέρονταν στη φουρτουνιασμένη λαοθάλασσα που τους ακολουθούσε στα υποτιθέμενα «ραντεβού με την ιστορία». Ομως, όπως εξήγησε ο Μαξ Βέμπερ, το χάρισμα γίνεται αναπόφευκτα ρουτίνα. Κι έτσι φάνηκε γοργά ότι οι λαοσυνάξεις δεν ήταν παρά τηλεοπτικές σκηνοθεσίες.
Πλήθος λεωφορεία από την επαρχία και εκατοντάδες προβολείς έστηναν μια γιγαντιαία μυθοπλασία. Σήμερα άλλες ρητορικές προφάσεις επικρατούν. Σηκώνεται η αντάρα του «Εμείς και του Εγώ». Οι αυτόκλητοι «καλοί» κραδαίνουν τις σημαιούλες του «Εμείς», και κατακεραυνώνουν τους αντιπάλους τους ως εγωπαθή τέρατα. Θα έλεγες ότι ο δημόσιος βίος βρίθει με «ματωμένες καρδιές», με αλτρουιστές που θυσιάζουν τα πάντα για να υπηρετήσουν όσους στερούνται ή υποφέρουν.
Τον καιρό της πανδημίας λοιδορήθηκε η ιδέα της ατομικής υπευθυνότητας. Τότε που ήταν αναγκαιότατο ο κάθε πολίτης να μην εκθέτει με τη συμπεριφορά του τους άλλους σε κίνδυνο, να σέβεται δηλαδή τον συμπολίτη του, αυτό καταγγελλόταν ως ανάλγητος νεοφιλελευθερισμός. Ταυτόχρονα τα μέτρα κατά της διασποράς του ιού, δηλαδή ο περιορισμός της αντικοινωνικήςαυθαιρεσίας του κάθε «Εγώ», συκοφαντούνταν ως «υγειονομικός φασισμός». Κάθε θεώρηση που θέτει στο κέντρο της ζωής το έντιμο και έλλογο άτομο και την ηθική του αυτοσυνειδησία υβρίζεται έκτοτε ως φαύλος εγωισμός. Πρόκειται για μια αντιδημοκρατική διαστροφή εννοιών.
Ας αφήσουμε επιτέλους τις υποκρισίες. Η νεωτερική κοινωνία είναι ατομοκεντρική. Και κάθε φυσικό άτομο ενδιαφέρεται πρωτίστως για τα προσωπικά του συμφέροντα. Να διασφαλίσει τουτέστιν την κληρονομιά που έχει από τη φύση, δηλαδή τη ζωή του, την ελευθερία του και τα υλικά μέσα για την επιβίωσή του. Τα αγαθά αυτά κρηπιδώνονται νομικά από τα ατομικά δικαιώματα που είναι η θεσμική ουσία της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Ο Αριστοτέλης, που θεωρούσε την κοινωνικότητα έμφυτη, δεχόταν εντούτοις και την ιδιοκτησία ως ένστικτο και μεμφόταν τον Πλάτωνα που ζητούσε να την ξεριζώσει για να πλάσει τον ιδεώδη άνθρωπο. Στη νεότερη σκέψη η εγωκεντρική μέριμνα ορίζεται ως πρώτο φυσικό αντανακλαστικό, αντισταθμίζεται όμως από άλλες ενυπάρχουσες ιδιότητες όπως ο ορθός λόγος. Υπό συνθήκες επάρκειας ζωτικών αγαθών, λέει ο Λοκ, ο κοινός νους κατανοεί ότι δεν συμφέρει η επιθετική συμπεριφορά προς τους άλλους, αλλά αντίθετα η αρμονική συμβίωση που εξασφαλίζει του καθενός το έχειν.
Στον Ρουσό η διάπλαση του πολίτη κατά το ήθος της φυσικής ζωής είναι προϋπόθεση για δημοκρατική κοινωνία. Ομως η επιμέλεια του εαυτού έχει δύο εκφάνσεις. Την εγωπάθεια που ζητάει να αρπάξει τα δικά τους από τους άλλους (amour propre). Και τη ζήτηση του αρχέγονου εαυτού μας πριν διαβρωθεί από την κοινωνική σύμβαση (amour de soi), που δεν επιθυμεί να συγκριθεί με τον άλλον ή να τον εξουσιάσει αλλά είναι συναισθηματικά ανοιχτός προς εκείνον.
Αντίστοιχα στον Καντ η ανθρωπότητα διαπαιδαγωγείται ηθικά μαθαίνοντας μέσα από τις συμφορές της αντικοινωνικότητας να αναγνωρίζει τον άλλον ως φορέα ίσης αξιοπρέπειας με τον εαυτό μας. Στον Χέγκελ ομοίως το Εγώ αποκτά αυτοσυνειδησία, όταν εμπλέκεται με τον άλλον στο πεδίο της κοινής ζωής και μαθαίνει μέσα από μια διαλεκτική φυσικής έχθρας (κυρίου-δούλου) να τον αναγνωρίζει ως υλική και πνευματική προϋπόθεση για τη δική του αυθυπαρξία. Στον Τζον Στιούαρτ Μιλ, τέλος, η ύψιστη απόλαυση που στοχεύει ο ωφελιμιστής άνθρωπος είναι η συντροφιά των άλλων ανθρώπων.
Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι το εγωιστικό συμφέρον καθαυτό. Αλλά η κατανόηση ότι ο καλύτερος δρόμος για την πραγμάτωσή του είναι η εναρμόνισή του με τα θεμιτά συμφέροντα όλων. Αυτό προκύπτει από μια μακροχρόνια ηθική καλλιέργεια που διδάσκει μέσα από τις συμφορές του πολέμου την αναγκαιότητα της ειρήνης, δηλαδή της ανθρώπινης αδελφότητας. Τούτη όμως είναι μια ελεύθερη πράξη του έλλογου Εγώ, που είναι η καταστατική συνθήκη της κοινωνικότητας.
Ο κ. Περικλής Σ. Βαλλιάνος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας ΕΚΠΑ.
✳︎
διαβάστε όλα κατηγορίας [reason]
◉
Γιώργος Β. Δερτιλής: κατάφερε να αλλάξει πολλά, ώστε είναι αδύνατον να μείνουν όλα όπως είναι·
20/02/2024 § Σχολιάστε
Γιώργος Β. Δερτιλής (1939, απεβίωσε σαν σήμερα 20 Φεβρουαρίου 2023)
Όσα ισχύουν για τον κάθε αληθινό άνθρωπο, ισχύουν πολλαπλασιασμένα για ανθρώπους πολυδιάστατους και πολυδύναμους, όπως είναι ο Γιώργος Δερτιλής
γράφει ο ©Παναγιώτης Γ. Κιμουρτζής στην Athens Review of Books
Είναι δύσκολο να μιλήσεις και να γράψεις για αληθινούς ανθρώπους. Αυτό το ξέρουν όλοι όσοι γράφουν. Το ρήμα «θυμάμαι» ηχεί στιβαρό. Όμως όταν θελήσεις να το βάλεις σε ενέργεια, τότε σου φανερώνει τις αδυναμίες του. Έρχονται κι άλλα ρήματα και του παραστέκονται: νομίζω (ότι θυμάμαι), αναπολώ, επινοώ. Εντέλει το θυμάμαι, όσο στιβαρό κι αν ακούγεται, είναι ένα ρήμα αδύναμο. Είναι η μνήμη που ξέρεις ότι χάνει πράγματα, τα ξαναβρίσκει, τα ανασυνθέτει. Είναι τα στοιχεία που ακόμη κι αν είναι πολλά, ποτέ δεν είναι αρκετά. Όμως υπάρχουν περιπτώσεις που οι τυπικές αυτές δυσκολίες γίνονται ακόμη μεγαλύτερες. Όσα ισχύουν για τον κάθε αληθινό άνθρωπο, ισχύουν πολλαπλασιασμένα για ανθρώπους πολυδιάστατους και πολυδύναμους, όπως είναι ο Γιώργος Δερτιλής. Για τον Γιώργο Δερτιλή μπορείς να μιλάς και να θεωρείς ότι έχεις πει πολλά. Στην ουσία ποτέ δεν θα έχεις προλάβει να πεις αρκετά. Ποτέ δεν θα φτάσεις στο σημείο να προσεγγίσεις ένα έργο εξαπλωμένο σε γραπτά, σε ομιλίες, σε θεσμικές παρεμβάσεις, σε πανεπιστημιακή διδασκαλία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, σε παρεμβάσεις στα πολιτειακά και πολιτικά ζητήματα. Ίσως γι’ αυτό και είναι σημαντικότερο αρχικώς να ειπωθούν τα πλέον σημαντικά. Εκείνα που μας δίνουν την βασική εικόνα του. Εκείνα που διαγράφουν ένα πορτρέτο του, όχι πλήρες, αλλά επικεντρωμένο στην ουσία του και στην μεγάλη επιδραστικότητα της παρουσίας του.
Ο Γιώργος Δερτιλής είναι από τους ανθρώπους που οι λέξεις του, γραμμένες και προφορικές, έχουν μεγάλο ειδικό βάρος. Καθεμία ξεχωριστά και όλες μαζί, συντείνουν προς το επιχείρημα στο οποίο κατευθύνει τον λόγο του. Είναι από τους ανθρώπους που οι πράξεις του ήταν επαγωγικές. Όλα τα επιμέρους επικεντρώνονται. Και όλα τα γενικά εκβάλλουν πίσω στα επιμέρους. Εκτός όμως από τις λέξεις του και τις πράξεις του, το ίδιο ειδικό βάρος είχαν και οι σιωπές του και η στάση του απέναντι στα πράγματα. Σιωπές και στάσεις ιδιαιτέρως ομιλητικές. Εντέλει, είναι εξαιρετικά δύσκολο να μιλήσεις για έναν άνθρωπο που έχεις ζήσει κοντά του για πολλά χρόνια. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να μιλήσεις για έναν άνθρωπο που έχεις ζήσει κοντά του πολύ περισσότερα χρόνια από όσα πραγματικά έζησες. Κι απ’ όσα κι o ίδιος μπορεί να αναγνωρίσει ότι έχεις ζήσει μαζί του. Δεν είναι αυτοαναφορικά όσα γράφω. Γιατί το ίδιο ισχύει για τους περισσότερους και τις περισσότερες που έχουν έλθει σε επαφή μαζί του. Και για τους ακόμη περισσότερους που έχουν έλθει σε επαφή με το έργο του.
Εδώ θα μπορούσα να τον θυμηθώ όταν σε ένα από τα πανεπιστημιακά μαθήματά του μας δίδαξε την αξία του μινιμαλισμού, μέσα από το έργο του Σάμιουελ Μπέκετ. Να θεωρήσω ότι όσα έγραψα έως εδώ, συνοψίζουν την λόγια, την πανεπιστημιακή και την ανθρώπινη παρουσία του. Και να ολοκληρώσω εδώ αυτά που θα είχα να πω. Ίσως έτσι θα το προτιμούσε και ο ίδιος. Όμως θα πω λίγα ακόμη.
Ανέφερα ήδη ότι η παρουσία του είναι πολυδιάστατη. Μου άρεσε πολύ και γι’ αυτό θα μεταφέρω εδώ μία στιχομυθία που είχα με έναν (Έλληνα) μεταπτυχιακό φοιτητή που σπούδαζε στο Παρίσι. Παρακολουθούσε τα μαθήματά του εκεί ως ακροατής, εθελούσια, επομένως δεν ήταν «εξαρτημένος», όπως θα λέγαμε σε πανεπιστημιακή ορολογία. Μου είπε (περίπου): Πολλοί κάνουν πολλά, όμως ο Δερτιλής έχει καταφέρει να τα κάνει όλα· διδασκαλία, ακαταπόνητη έρευνα, βιβλία, άρθρα, αρχεία, μορφωτικά ιδρύματα, επίβλεψη διδακτορικών διατριβών, σεμινάρια κλειστά και σεμινάρια διεθνή· μπορεί και τα κάνει όλα, μπορεί και τα κάνει όλα στο ίδιο υψηλό επίπεδο.
Επίσης, θέλω να αναφερθώ σε ένα άλλο γνώρισμά του. Πάντοτε εκτιμούσε την καλή ιστορική βιβλιογραφία, όσο παλαιότερη κι αν ήταν. Την εποχή που ήταν καθηγητής μου στο πανεπιστήμιο επικρατούσε μία αντίληψη «επιστημονικού νεοπλουτισμού». Οι περισσότεροι καθηγητές μας γενικώς απέφευγαν να μας συστήνουν παλαιότερη βιβλιογραφία. Καθαγίαζαν τα pamphlets που μας έδιναν για το μάθημά τους, με την αυτάρεσκη προφορική επιβεβαίωση: να διαβάζετε σύγχρονα πράγματα, τα παλαιά είναι παρηκμασμένα. Ο Δερτιλής όμως διέφερε. Φέρνω ένα ενδεικτικό παράδειγμα: ένα από τα πρώτα βιβλία που μας σύστησε ήταν ένα έργο του 1957, Το Ανατολικόν Ζήτηματου Μ. Θ. Λάσκαρι. Μας είπε: Μόνον έτσι μπορείτε να καταλάβετε σε βάθος το Ανατολικό Ζήτημα. Είναι το πιο εμβριθές μελέτημα για το θέμα. Ο Λάσκαρις μιλάει με στοιχεία. Έχει μελετήσει συστηματικά τα αρχεία των βαλκανικών χωρών.
Άλλη ωφελιμότατη επιμονή του ως πανεπιστημιακός δάσκαλος της ιστορίας είναι ότι έδινε μεγάλη σημασία στην κατανόηση του χώρου. Η ιστορία για τον Δερτιλή έχανε από την αξία της χωρίς χάρτες. Στην βιβλιογραφία που μας πρότεινε, εκτός από κείμενα, υπήρχε και ο ακόλουθος τίτλος: The Penguin Atlas of World History. Ένα μικρού σχήματος δίτομο έργο που είχε κυρίως χάρτες και ελάχιστα επεξηγηματικά κείμενα. «Κοιτάζοντας μπορείτε επίσης να μάθετε πολλά», μας είπε. Κι έφερνε συχνά στο μάθημα το ρημαγμένο από την χρήση δικό του αντίτυπο. Έσκυβε με χαρά πάνω σε αυτό το μικρό ανυπόληπτο βιβλίο –ανυπόληπτο επειδή ήταν ένα paperback με κόλλα αντί για ραφή στις σελίδες του, όπως τα περισσότερα βιβλία των εκδόσεων Penguin, που οι σελίδες διέρρεαν από μέσα του– και με όσα μας έλεγε το μετέτρεπε στο πιο ευυπόληπτο βιβλίο ιστορίας.
Άλλη επιμονή του ήταν ο ιστοριογραφικός λόγος. Λόγος λιτός, σαφής, περιεκτικός: αυτά χρειάζονται στην ιστοριογραφική αφήγηση και ερμηνεία. Η σπουδαιοφάνεια ακυρώνει την ιστορία, τον ρόλο της, την κοινωνική της προσπέλαση. Εντέλει και καταλυτικά, έφερνε μπροστά στα μάτια μας την κρίσιμη λέξη: ύφος. Αν θέλετε να καταλάβετε περισσότερα για την αξία του ύφους, σε όλα τα είδη λόγου αλλά και στον ιστορικό λόγο, αν θέλετε να γίνετε πιο διεισδυτικοί αναγνώστες της ιστορίας, να διαβάσετε το Style in History του Πίτερ Γκέι. Το ύφος είναι μία καίρια ένδειξη για τη διορατικότητα του ιστορικού.
Ίσως με αυτά που έχω γράψει έως τώρα, να τείνω να δημιουργήσω μία πλάνη. Ίσως έχω οδηγήσει σε μία μεσαιωνικού τύπου εικόνα για τον Γιώργο Δερτιλή, μία εικόνα που τον δείχνει αρχιμάστορα μιας συντεχνίας. Ότι ήταν ο επιστήμονας που έσκυβε συνεχώς πάνω από το κεφάλι και τα χέρια των μαθητών του και τους υποδείκνυε πως να κάνουν σωστά την δουλειά τους. Εν μέρει αυτό αληθεύει. Όμως αυτό δεν υπήρξε η κυρίαρχη πρακτική του. Το έκανε κι αυτό, με φειδώ, όταν και όποτε χρειαζόταν. Κυρίως όμως, αυτό που σταθερά τον χαρακτήριζε, μέσα κι έξω από τα αμφιθέατρα, ήταν ότι δίδασκε με το παράδειγμά του. Δεν το γράφω με την τυπική, παιδαγωγική απόχρωση, που έχει η φράση «διδασκαλία διά του παραδείγματος». Κι ας ήταν το παράδειγμά του σπουδαίο καθαυτό. Είχε εξελίξει την τακτική αυτήν. Κάθε επικοινωνία μαζί του αποτελούσε άντληση καινούργιων χρήσιμων εμπειριών. Κάθε φορά ο τρόπος που επέλεγε για να πάρει θέση απέναντι στα πράγματα ήταν ένα μάθημα ιστορίας και ταυτοχρόνως ένα πολύτιμο μάθημα ζωής. Που, νομίζω ότι δεν θα είχε αντίρρηση κι ο ίδιος αν έλεγα ότι είναι ένα και το αυτό.
Πάντοτε θεωρούσα, και θα θεωρώ, ότι βρίσκομαι σε μία διπλά ωφέλιμη κατάσταση. Να έχω διδαχθεί από τον Δερτιλή και να τον διδάσκω στους φοιτητές μου. Θεωρώ λοιπόν ενδιαφέρον και χρήσιμο να αναφερθώ στο πώς εκλαμβάνουν τα νέα αυτά παιδιά τον ιστορικό λόγο του Δερτιλή. Η αναφορά μου είναι ιδίως στο μεγάλο έργο του, την Ιστορία του Ελληνικού Κράτους. Θα μπορούσα να γράψω πολλά για τις αντιδράσεις τους σε κάθε μάθημα. Όμως, θα συνοψίσω σε δύο γενικά και ενδεικτικά, συχνά επαναλαμβανόμενα, σχόλιά τους. Θεωρούν το έργο, πολύ διορατικά κατά την γνώμη μου, «καλειδοσκοπικό». Συχνά συζητάμε και διαπιστώνουμε ότι είναι ένα βιβλίο που όσες φορές το αναταράζεις, παράγει νέες εικόνες. Ένα βιβλίο που χρειάζεται να επανέρχεσαι στις σελίδες του, επειδή κάθε φορά έχει καινούργια πράγματα να σου αποκαλύψει. Το δεύτερο σχόλιό τους είναι νομίζω ακόμη πιο ενδιαφέρον. Διατείνονται: το βιβλίο αυτό μας αφορά, μέσα σε αυτό βρίσκουμε τον εαυτό μας, αλλά βρίσκουμε και τους γονείς μας, βρίσκουμε και τους παππούδες μας, βρίσκουμε τον τόπο μας, καταλαβαίνουμε γιατί είμαστε αυτό που είμαστε. Κι όταν ρωτώ εάν αυτό τους δίνει θάρρος ή τους απογοητεύει, μου απαντούν: μας δίνει θάρρος, μας κάνει να θέλουμε να επηρεάσουμε την ιστορία. Με χαρά τότε τους λέω την γνώμη μου γι’ αυτό το έργο: είναι ένα μνημειώδες έργο, είναι ένα έργο που όσο θα απέχει από την έκδοσή του τόσο θα γίνεται πιο σημαντικό· είναι ένα έργο που αρδεύεται μεθοδολογικά από μεγάλα έργα, από την Μεσόγειο του Μπρωντέλ και από την Ιστορία του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου· είναι ένα έργο που έχει την διαχρονική αξία αυτών των έργων· που θα ξαναγυρίζουμε σε αυτό επειδή είναι η πιο περιεκτική και εκλεπτυσμένη προσέγγιση του κράτους και της κοινωνίας μας.
Ο Γιώργος Δερτιλής είχε αστείρευτη ερευνητική δύναμη. Την αντλούσε από μία βαθιά αίσθηση της αληθινής ανθρώπινης αξίας. Πρόκειται για έναν μελετητή που αγαπούσε την ανθρωπότητα, που ήθελε να καταβυθίζεται στην φύση της, που ήθελε να κατανοεί τις οδύνες της, που ήθελε να πανηγυρίζει τους –πάντοτε προσωρινούς– θριάμβους της. Ήταν ένας δάσκαλος με χιούμορ αιχμηρό και με χαμόγελο αινιγματικό, που κατάφερνε να κλείνει μέσα σε αυτό όλο το δράμα και το μεγαλείο του ανθρώπινου είδους. Ήταν ένας διανοητικός οδηγός που έδειχνε με όλους τους τρόπους ότι το ταξίδι της ζωής είναι ταξίδι βουτηγμένο στην απόγνωση, αλλά είναι επίσης ταξίδι που εμπεριέχει την καθημερινή αγωνία και ευχαρίστηση για δημιουργία, οσοδήποτε μικρή και συνηθισμένη, οσοδήποτε μεγάλη και μακρόπνοη.
Πριν λίγο καιρό, διάβασα ένα υπέροχο βιβλίο που έγραψε η Λιν Ούλμαν, κόρη της Λιβ και του σπουδαίου σκηνοθέτη Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Σε αυτό διηγείται ότι ο πατέρας της είχε γράψει με χοντρό μαύρο μαρκαδόρο στον τοίχο της κρεβατοκάμαράς του με μεγάλα κεφαλαία γράμματα το όνομά του και κατόπιν τοπωνύμια, για να του υπενθυμίζουν την σημασία της ζωής, όπως την είχε ορίσει στην διάρκεια του βίου του: Χάμαρς, Φόρε, Σουηδία, Ευρώπη, Κόσμος, Σύμπαν. Νομίζω ότι στην κάμαρα του δικού μας μυαλού θα πρέπει να γράψουμε με το ίδιο μεγάλα γράμματα: Γιώργος Δερτιλής, και να αντικαταστήσουμε μόνο τα τρία πρώτα τοπωνύμια.
Ο Γιώργος Δερτιλής αγαπούσε όλες τις τέχνες, αλλά διάλεγε να τις παρακολουθεί στην πιο υψηλή έκφρασή τους. Ήξερε πάντα να διαβάζει την Ιστορία μέσα στα έργα στα οποία εντρυφούσε. Γι’ αυτό και δήλωνε αδιάκοπα και αταλάντευτα την κύρια ιδιότητά του: Ιστορικός. Ανάμεσα στις κινηματογραφικές ταινίες που ξεχώριζε ήταν Ο Γατόπαρδος του Λουκίνο Βισκόντι. Αλλά θαύμαζε και το υπόβαθρο της ταινίας, το ομώνυμο μυθιστόρημα που έγραψε το 1954 ο Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα. Έχει γράψει ένα υπέροχο κείμενο με αφετηρία το μυθιστόρημα και το φιλμ, στο οποίο δείχνει την ανάδυση μιας νέας κοινωνικής τάξης πραγμάτων στην Ιταλία, στα μέσα του 19ου αιώνα: η παραδοσιακή αριστοκρατία «αργοπεθαίνει μέσα στην ψευδαίσθηση της ισχύος της», ενώ ένας νέος κόσμος «ορέγεται χορταίνοντας και ανυπομονεί αποκτώντας». Στο τέλος της ταινίας, ο Βισκόντι εξαγγέλλει τον θάνατο του κεντρικού ήρωα, του Πρίγκιπα Σαλίνα, αλλά δεν τον δείχνει. Κινηματογραφεί τον Πρίγκιπα, βαρύ και χλωμό, να φεύγει μόνος για να σβήσει μέσα στο σκοτάδι, το σκοτάδι που προοικονομεί το τέλος του κόσμου του. Αντίθετα με τον Σαλίνα, ο Γιώργος Δερτιλής έφυγε, αλλά είναι εδώ. Ο κόσμος του δεν τελειώνει. Το έργο του έχει πολλά υποστρώματα, που θα ωφελούν την ιστορική επιστήμη και την κοινωνία όσο θα τα διερευνούν. Κατάφερε να αλλάξει πολλά, ώστε είναι αδύνατον να μείνουν όλα όπως είναι.
Φίλοι ἄνδρες ἀελίου χήρωσαν αὐγὰς
H Athens Review of Books πενθεί. Μέσα σε λίγες μέρες χάσαμε τρεις αγαπημένους φίλους και συνεργάτες, κατά σειράν τους Μάριο Βίττι, Μωυσή Ελισάφ και Γιώργο Δερτιλή. Είναι και οι τρεις μεγάλα επιστημονικά και ηθικά αναστήματα. Μας τίμησαν με την φιλία και την αγάπη τους και η οφειλή μας είναι μεγάλη. Τον Πόνο σου, όπως λέει ο Κ. Παλαμάς, πήγαινέ τον εκεί στη χώρα την κατάνακρη του αμίλητου· στα μάτια του συμμάζωξε και θάψε τη φωνή του. Έχουμε πολλά να κάνουμε για τη μνήμη τους και για τις παρακαταθήκες που μας άφησαν.
Μ. Βασιλάκης
◉
[Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς·
14/01/2024 § Σχολιάστε
ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Στέφανος Τραχανάς, Ο ΚΥΚΛΟΣ (υπό έκδοση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)
Επιστήμη και δημοκρατία σε ανήσυχους καιρούς
Πώς συμβαίνει και σε μια εποχή υποτιθέμενου θριάμβου της επιστήμης, ένας διαρκώς μεγαλύτερος αριθμός ανθρώπων να παραδίδονται χωρίς αντίσταση στις πιο ακραίες μορφές ανορθολογισμού και ψευδοεπιστήμης; Και πώς συμβαίνει επίσης, η πιο επιτυχημένη επιστημονική θεωρία όλων των εποχών ‒η κβαντομηχανική‒ να χρησιμοποιείται σήμερα ως το κατ᾽ εξοχήν εργαλείο χειραγώγησης και εξαπάτησης εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο τον κόσμο, κάτω από τη «σημαία» της περίφημης Νέας Εποχής (New Age) και του ανατολικού μυστικισμού που πάει μαζί της; Και μάλιστα η «βιομηχανία» αυτή να έχει την ενεργό υποστήριξη ενός αυξανόμενου αριθμού πανεπιστημιακών καθηγητών στις ΗΠΑ και όχι μόνο; Πώς τελικά συνέβη και, ενώ η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα οδήγησε στον Διαφωτισμό, στην κατάργηση των «ελέω θεού» καθεστώτων και τελικά στην εγκαθίδρυση των δημοκρατικών πολιτευμάτων, η επιστημονική επανάσταση των αρχών του 20ού αιώνα να βρίσκει σήμερα απέναντί της ένα διογκούμενο ρεύμα εχθρότητας απέναντι στο ίδιο το πνεύμα της επιστήμης; Μια βαθιά εχθρότητα της ίδιας φύσεως με εκείνη της Καθολικής Εκκλησίας απέναντι σε ό,τι εκπροσωπούσε ο Γαλιλαίος; Τη στήριξη στην εμπειρία και τον ορθό λόγο ως τη μόνη έγκυρη πηγή γνώσης για τον φυσικό κόσμο; Και είναι άραγε τυχαίο ότι αυτή η διανοητική εχθρότητα προς τη θεμελιώδη επιστήμη και τον Διαφωτισμό, που βρίσκονται σήμερα σε έξαρση στις δημοκρατικές χώρες ‒αλλά και η μαζική απήχηση του ανορθολογισμού και της ψευδοεπιστήμης‒, έχουν χτυπητές ομοιότητες με αντίστοιχα φαινόμενα που κυριάρχησαν στη μεσοπολεμική Γερμανία;
Τελικά, γιατί η θεμελιώδης επιστήμη άνθησε ‒σύμφωνα με τον ιστορικό της επιστήμης Τόμας Κουν‒ «μόνο στους πολιτισμούς που προέρχονται από την αρχαία Ελλάδα»; Δηλαδή μόνο στους πολιτισμούς που πήραν πάνω τους το στοίχημα της δημοκρατίας και το έφεραν ώς εδώ;
Και αν όντως επιστήμη και δημοκρατία πήγαιναν πάντα μαζί, μήπως η εχθρότητα προς την επιστήμη ‒η εχθρότητα όχι προς τις τεχνολογικές εφαρμογές της, αλλά προς το ίδιο το πνεύμα της επιστήμης, τον ριζικό αντιδογματισμό της‒ ήταν πάντα ένα κακό σημάδι για το μέλλον της δημοκρατίας της ίδιας;
Τούτο το βιβλίο γράφτηκε κυρίως για να υποστηρίξει τη βασιμότητα αυτών των ερωτημάτων, με τα αναγκαία τεκμήρια, και απλώς να υπαινιχθεί πιθανές απαντήσεις τους. Απευθύνεται σε κάθε ανήσυχο πολίτη του καιρού μας.
✳︎
Το σχέδιο του εξωφύλλου παραπέμπει στον κύκλο της Βιέννης ‒ως κορυφαία έκφραση του πνεύματος της επιστήμης‒ και στο ναζιστικό σκοτάδι που τον έκλεινε από παντού.
