αγριμολογος

[…] Ακούς την ίδια πάντα μουσική, άριες από όπερες και τα κλασικά κοντσέρτα· που άκουσες καθώς περίμενες τα χρόνια να περάσουν. Τώρα πια βγήκαν νέες εκδόσεις που εκτελούν ανηλεώς τις παλαιές, γι’ αυτό χαζεύεις πίσω από το παράθυρο και λες· πως μάλλον φταίει το γυαλί για την παραμόρφωση του χρόνου.
Πας και στις ίδιες πόλεις με τα μυτερά καμπαναριά και σκυθρωπή η εξώθυρα στον καθεδρικό της μετανοίας. Ακολουθείς αμετακλήτως την ένδειξη κέντρο γιατί εκεί· στη σκηνή της πλατείας, παίζεται ακόμα η παντομίμα με τις φωτογραφίες: ακίνητος παρακαλώ και χαμογέλα, έτσι θα σε θυμάμαι.

Τι σημαίνει όταν κάποιος πεθαίνει;
Κεριά και κάδρα, πόλεις και μουσική και γράμματα με φωτογραφίες· ματαίως τα ρωτάς.
Όλα ορκίστηκαν σιωπή.

[Νίκη Χατζηδημητρίου, Υποφωτισμένο, εκδόσεις Εστία]
-με τη συγγραφέα Ν.Χ. μοιράζομαι πάρα πολλές κοινές σκέψεις, τη νιώθω κοντά μου, χωρίς να την γνωρίζω προσωπικά, ας είναι καλά, όπου και αν βρίσκεται…

ΠΡΩΤΑΘΛΗΤΗΣ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ κι ωστόσο φύσει φλύαρος, με σμήνη ήχων να βουΐζουν μέσα στο κρανίο του, με πλήθη λέξεων να συνωστίζονται μέσα στο στήθος του, κι αυτός, εκεί, χρόνια ολόκληρα, τα δόντια να κρατά σφιγμένα κι ούτ’ ένας ψίθυρος να μην ξεφεύγει· σπουδαίος σιωπητής μεγάλων αποστάσεων.

ΠΥΓΜΑΧΟΣ ΙΣΚΙΩΝ μια ζωή, και, τώρα, απόμαχος κι ανάπηρος από ένα κάταγμα, που δεν γιατρεύτηκε ποτέ, στη βάση της ψυχής.

[Αργύρης Χιόνης, Ο ακίνητος δρομέας, εκδόσεις Νεφέλη

η φωτογραφία είναι του ©αγριμολόγου

WINWIN: The masquerade of monster capitalism, by Daniel Hoesl

Many a time, at the end of a working day, Janine would talk to me about Flaubert’s view of the world, in her office where there were such quantities of lecture notes, letters and other documents lying around that it was like standing amidst a flood of paper. On the desk, which was both the origin and the focal point of this amazing profusion of paper, a virtual paper landscape had come into being in the course of time, with mountains and valleys. Like a glacier when it reaches the sea, it had broken off at the edges and established new deposits all around on the floor, which in turn were advancing imperceptibly towards the centre of the room. Years ago, Janine had been obliged by the ever-increasing masses of paper on her desk to bring further tables into use, and these tables, where similar processes of accretion had subsequently taken place, represented later epochs, so to speak, in the evolution of Janine’s paper universe. The carpet, too, had long since vanished beneath several inches of paper; indeed, the paper had begun climbing from the floor, on which, year after year, it had settled, and was now up the walls as high as the top of the door frame, page upon page of memoranda and notes pinned up in multiple layers, all of them by just one corner. Wherever it was possible there were piles of papers on the books on her shelves as well….Once when I remarked that sitting there amidst her papers she resembled the angel in Durer’s Melancholia, steadfast among the instruments of destruction, her response was that the apparent chaos surrounding her represented a perfect kind of order, or an order which at least tended towards perfection.  And the fact was that whatever she might be looking for amongst her papers or her books, or in her head, she was generally able to find right away. – from W.G. Sebald, The Rings of Saturn.

It seems to typical of Sebald to lovingly and at great length describe the total dissolution of his colleague’s office only, in the end, to insist that there is an abiding order of some sort.  This, it seems to me, is one of the central dualities of Sebald’s work: behind our apprehension that life, history, and nature ceaselessly cascade into chaos, Sebald continually searched for order and for ways to adequately describe the patterns that he saw.

On a sporadic basis I have read more than halfway through the essays in W.G. Sebald and the Writing of History, edited by Anne Fuchs and J.J. Long.  Mary Cosgrove’s Sebald for our Time: The Politics of Melancholy and the Critique of Capitalism in his Work is the first essay to really capture my full attention.  With Dürer’s etching Melancholia I (1514) as her centerpiece, Cosgrove describes Sebald’s subject in The Rings of Saturn and his other works as “the interdependence of human and natural history and the extreme difficulty of developing an adequate temporal sense for grasping this ‘world history’ intellectually.”  In my words then, a main motive in Sebald’s enterprise is to somehow overcome the human inability to have perspective on time and space.  Durer’s image suggests to Cosgrove that melancholy is “a problem specific to the intellectual” because it is “a basic problem of knowledge and understanding,” and she points out how many melancholic intellectuals we encounter in The Rings of Saturn, which she views as an “epistemological framework that would somehow capture the interconnectedness of persons, regions, and events across space and time and that would explain…the place of mankind in the late twentieth century.”

…the starting point for Sebald’s temporal framework [is] the beginnings, through travel, conquest, exploitation and profit, of the Western world’s expansion into an increasingly domineering, interdependent and integrated global system.

In the core section of her essay, entitled The Natural History of Capitalism, Cosgrove ties together numerous threads that are woven throughout Sebald’s works, making a strong case that Sebald represents “history as an ambitious attempt to communicate the strange tempo of capitalism’s espansion.”  I’m with Cosgrove on the importance that capitalism plays in Sebald’s work, but I still don’t feel that capitalism was the holy grail for Sebald,  or, as Cosgrove puts it, the “unifying perspective.”  The history of capitalism doesn’t fully explain (to me, at least) the two men who loom so large (albeit mostly unseen) in Sebald’s work: Napoleon and Hitler.

All of this made me think of Richard Sheppard’s remarkable essay Dexter – sinister: Some observations on decrypting the mors code in the work of W. G. Sebald (Journal of European Studies 2005). Ostensibly a book review of W. G. Sebald: A Critical Companion, edited by Jonathan Long and Anne Whitehead, Sheppard’s text cuts a wide and intelligent swathe across Sebald’s work. But the brief quote I want to pull out is this:

But [essayist Greg] Bond demonstrably gets it wrong when he claims that Max sees the Holocaust as the point when ‘everything began to go downhill’. In an interview of August 2001 that was published ten days after his death, Max explicitly dated that juncture as ‘spätestens mit Napoleon’ (‘with Napoleon at the latest’). In Max’s view, colonialism and the technologically driven excesses of the twentieth century were latter-day aspects of the Napoleonic ‘Traum, aus diesem sehr unordentlichen Kontinent Europa etwas viel Ordentlicheres, Geregeltes, Durchorganisiertes, Machtvolles zu machen’ (‘dream of turning this very disorderly continent of Europe into something much more orderly, rule-governed, thoroughly organized, powerful’) (Pralle, 2001). In making this point, I am not just correcting a factual error. Rather, it seems to me that Napoleon came, in Max’s mind, to personify the Symbolic Order that governed modernizing Europe and that Max spent his entire life as a writer of academic and fictional work in conflict with its allegedly repressive, totalitarian and exploitative nature. Once this point is understood, yet another reason becomes clear why Max gave his last major work the name of a battle that Napoleon decisively won.

To be honest, I sense that Sebald treated these larger than life protagonists in history more as ahistorical characters, not as products of imperialism or capitalism but almost as natural disasters.Even though the shadows of Napoleon and Hitler loom over nearly every page Sebald wrote, they never really appear in their own right and he never attempts to “understand” them in any fashion.  And maybe this partly answers why I have always felt that Sebald was ultimately pessimistic, for while we might be able to sense patterns and reasons for capitalism’s failures, history-shaking figures like Napoleon and Hitler are ultimately as unpredictable, uncontainable, and apparently inevitable as a volcanic eruption.

*

©Essays on Sebald

– 15 Χρόνια Στάχτες

Είμαι ολότελα ξένος από κάθε θεατρική συγκέντρωση κι από εκείνη ακόμα του Εθνικού μας θεάτρου· μόνο μου ευτύχημα τώρα τελευταία μου δόθηκε να ιδώ τον «Ιούδα» του Μελά χάρη στην παρακλητική επιμονή του φίλου μου Δαμβέργη· για τούτο και ανήξερος σωπαίνω σε ό,τι δε μπορώ νάχω άμεση προσωπική αντίληψη για όποια σκηνική διδασκαλία, κρίνοντάς την ή κατακρίνοντας! Εξαίρεση της σιωπής κάνω για το έργο του Στεφάνου Τσβάιγγ που τώρα τελευταία διδάχτηκε στο Εθνικό Θέατρο. Για το έργο τούτο είδα κάποια σημειώματα, στις λίγες εφημερίδες που βλέπω, κριτικών που λογαριάζονται, κάθε άλλο παρά συμπαθητικά, θα εξακολουθούσα, λογικώτατα, να σωπαίνω· μα η κρίση τού κ. Θεμ. Αθανασιάδη με φέρνει να παραβώ τον κανόνα. Ο κ. Αθανασιάδης λογοτέχνης και ποιητής εξαίρετος ‒ και ο «Νέος Κόσμος» φύλλο αγαπητό. Ο κριτικός δε με κάνει να μιλήσω για την κριτική του, αφού δεν το είδα και δεν το γνωρίζω το δράμα, μα για τον τρόπο το σφοδρότατα καταφρονετικό και σχεδόν υβριστικό του άρθρου του για το δραματογράφο.

Το έργο του Στέφαν Τσβάιγγ, όσο άτυχο κι αν μπορή να είναι, δε μπορεί να είναι γελοίο, καθώς χαραχτηρίζεται, κ’ εξάμβλωμα. Όχι μόνο γιατί τ’ ανέβασε το Εθνικό Θέατρο, που κάποια θα του υπολείπεται αξία για να διαλεχτή, μα γιατί ο Τσβάιγγ είναι στα χρόνια μας αριστοτέχνης· είν’ ένας συγγραφέας από τους ονομαστούς και τους έξοχους κ’ έργο βγαλμένο από τα χέρια του μπορεί νάχη ή να φαίνεται πως έχει αδυναμίες και ατυχήματα που δεν απολείπουνε στα έργα της φαντασίας και κορυφαίων ποιητών που δεν έχουν όσα παράγουν όμοια αναστήματα, καθώς και το κοινόν που θα τα θεωρήση αποτελείται από αντιλήψεις και από συναισθήματα ανόμοια, διαφορετικά όταν δεν είναι ρυθμισμένο από επιβλητική μακροχρόνια κριτική. Οι καλλιτέχνες μάλιστα οι έξοχοι, όπως και όπου φανούν, κάτι θα σώζουν από τον αέρα που τους έσπρωξε.

Του Τσβάιγγ η παραγωγή, από τα 1910 που πρωτογνωρίστηκε, στην ποίηση, στη μυθιστορία, στο θέατρο και περισσότερο και κυριώτερα στην κριτική, φαίνεται πως είναι υποδειγματική. Ένας ονομαστός Γερμανός κριτικός, ο Αλφρέδος Κερρ, εξόριστος και κείνος στο Παρίσι, έγραφε: «Το έργο μου δεν είναι κριτική για τούτο ή για κείνο· το έργο μου είναι ποίηση· ο γνήσιος κριτικός μένει πάντα ποιητής, είναι δημιουργός». Η κριτική του Τσβάιγγ λαμπυρίζει από ποιητική ομορφάδα. Το πρώτο του έργο στα 1910 που ευτύχησα να το γνωρίσω από τότε, είναι ο Βεράρεν, ολόκληρο βιβλίο ταιριαστό για το μεγαλοφάνταστο ποιητή. Το νεώτερο βιβλίο του Τσβάιγγ είναι ο Δοστογιέφσκης. Όταν το διάβασα, βάλθηκα να θυμηθώ όσους έως τότε είχα γνωρίσει κριτικούς και μελετητές του ασύγκριτου Ρώσσου μήπως τυχόν μου γινόταν από την παραβολή μια ευφρόσυνη περίεργη εντύπωση, όσο κι αν είτανε τα διαβάσματά μου, συγκρινόμενα προς την παγκόσμια φήμη του Δοστογιέφσκη, ελάχιστα. Από το σωρό των κριτικογράφων που ξεχωρίσανε στη φαντασία μου, σταθήκανε στη μνήμη μου υπέροχοι ο Βογκέ στο αποκαλυπτικό βιβλίο του για το «Ρωσσικό Μυθιστόρημα», ο Σουαρές στο σύγγραμμά του «Τρεις άνθρωποι», ο Μερεσκόβσκης στη δίψυχη εργασία του «Τολστόης και Δοστογιέφσκης», ο·Ανδρέας Ζιντ στη συγγραφή του για τον ίδιο Δοστογιέφσκη, ο Ηλίας Φωρ στους «Οικοδόμους» του, και λίγες γραμμές του Νίτσε στο «Ίδε ο άνθρωπος», νομίζω, βεβαιώνοντας πως ο Δοστογιέφσκης του είχεν αποκαλύψει την ψυχολογία, αφήνω τα πλατύτατα κεφάλαια πολλών ιστοριογράφων της ρωσσικής λογοτεχνίας. Αλλά μ’ όλα αυτά, τα δέκα κεφάλαια της κριτικής του Στέφαν Τσβάιγγ μού ξύπνησαν το νου με την αρχιτεκτονική τους ευρυθμία που τα ξεχώριζεν απ’ όλες μου και τις πιο εξαιρετικές εκείνες αναγνώσεις μου. Και γύρισεν η ανάμνησή μου στην προειπωμένη σκέψη του Aλφρέδου Κερρ «ο γνήσιος κριτικός μένει πάντα ποιητής, δημιουργός». Και μου την επαλήθεψαν τα λόγια του Rοmain Rolland στο διεξοδικό του πρόλογο σ’ ένα τόμο διηγημάτων του Τσβάιγγ. Λέει ανάμεσα σε πολλά:

«Ο Στέφαν Τσβάιγγ είναι γεννημένος καλλιτέχνης. Η δημιουργική του ενέργεια είναι ανεξάρτητη κι από τον πόλεμο κι από την ειρήνη κι απ’ όλα τα δηλωμένα γεγονότα του εξωτερικού κόσμου. Υπάρχει για να δημιουργή. Ποιητής με το γκαιτικό νόημα. Η τέχνη του είναι η ματιά που βυθίζεται στην καρδιά της ζωής. Υπόσταση της τέχνης του είναι η ζωή. Δεν εξαρτάται αυτός από τίποτε και τίποτε δεν του είναι ξένο. Ποιητής είναι πια περίφημος από την εφηβική του νεότητα, δοκιμιογράφος, κριτικός, δραματουργός, μυθιστοριογράφος, άγγισεν όλες τις χορδές, σαν ένας maître. Το κυριώτερο χαραχτηριστικό του στην τέχνη βρίσκεται στην προσήλωσή του στη σύνθεση, όχι μονάχα ενός δοκιμίου κ’ ενός διηγήματος, μα κ’ ενός κύκλου κριτικών, κ’ ενός συγκροτήματος διηγημάτων. Κάθε του βιβλίο είναι αρμονία μελετημένη και πραγματοποιημένη με τέχνην ακριβή και λεπτεπίλεπτη. Τίποτε το συνηθισμένο μέσα στους καιρούς μιας φυσικής ή θεληματικής ασυναρτησίας, προχειρολόγων και τραβηγμένων εντυπώσεων. Το υψηλό και λεπτό τούτο νόημα που δεν το παρατηρεί αρκετά το αυτί του καιρού ζώντας μέσα στο θόρυβο, αυτό με προσηλώνει στο έργο του Τσβάιγγ, και το φέρνω στο φως».

Και προβαίνοντας ο Ρολλάν σταματά στις μεθοδικές εργασίες και μελέτες του Τσβάιγγ με τους κλασσικούς δημιουργικούς διδασκάλους που του είναι ο Βαλζάκ, ο Δίκενς, ο Δοστογιέφσκης (Τρεις διδάσκαλοι), ο Χέρδελιν, ο Κλάιτς, ο Νίτσε (Μαχητής με το δαίμονα). Και προχωρεί ο Ρολλάν στην ανάλυσή του που συνεχίζεται σε όλη τη μεθοδική εργασία του ποιητή και όλα τα είδη του λόγου που παίρνουν νέα όψη και νέο κάλλος από τ’ άγγιγμά του που για μένα είναι αρκετό για να υπονοήση και στους αγαπητούς μου φίλους ακόμη πως τ’ όνομα του Στέφαν Τσβάιγγ χρειάζεται και σε μιαν αντιπαθητική ακόμα μνεία κάπως περισσότερο σεβασμό.

(Εφημ. «Νέος Κόσμος», 10 Νοεμβρίου 1934).

Δημοσιεύθηκε στην Athens Review of Books, τεύχος 94 (Απρίλιος 2018), αφιερωμένο στον Τσβάιχ. Το άρθρο «Ένα ξεχασμένο θεατρικό σκάνδαλο: “Του φτωχού τ’ αρνί” στο Εθνικό Θέατρο» της Τατιάνας Λιάνη στο ίδιο τεύχος παρουσιάζει την αντιεβραϊκή υστερία και το σκάνδαλο του κατεβάσματος του έργου από το Εθνικό. Ο Κωστής Παλαμάς αντέδρασε όταν καταγγέλθηκε ότι «ο Τσβάικ είναι Εβραίος και η κριτική μασωνία που τον επέβαλε επίσης εβραϊκή», ενώ το έργο του χαρακτηρίστηκε σαν «ένα έργο της χονδροειδέστερης Εβραϊκής βαγαποντιάς». Ήταν ο καιρός που «χθεσινά είδωλα της εβραιοκρατούμενης Γερμανίας αναποδογυρίζονται στην άλλη Ευρώπη χωρίς έλεος», και η ελληνική κριτική χαιρέκακα επικροτούσε. Ένα από αυτά τα είδωλα υποτίθεται ότι ήταν και ο εβραϊκής καταγωγής Στέφαν Τσβάιχ. Και εμείς οι Έλληνες το ελάχιστο που μπορούσαμε να κάνουμε ήταν να κατεβάσουμε αμέσως από το Εθνικό Θέατρο την παράσταση του έργου του ‒ που δήθεν γράφτηκε εναντίον του Χίτλερ «για προπαγάνδα και εκδίκηση»! Ε όχι να μιάνουν το λίκνο της δημοκρατίας οι Εβραίοι!

Α‘ διαδικτυακή εμφάνιση: Στάχτες 29 Απρ., 2018