αγριμολογος

Norberto Bobbio (1909-2004)

[…] Ο άνθρωπος δεν μπορεί να μη χρησιμοποιεί τη λογική, όμως η λογική από μόνη της δεν αρκεί. Ο οπαδός της λογικής γνωρίζει τα όριά του και δεν μπορεί να προχωρήσει παραπέρα. Προσπαθεί απλώς να διακρίνει έναν κόσμο στον οποίο ο άνθρωπος, που έχει ωριμάσει τόσο ώστε να κρίνει το καλό και το κακό μόνο με τις δικές του δυνάμεις (ώριμος με την έννοια του δοκιμίου του Καντ περί Διαφωτισμού), δε χρειάζεται -για να ξέρει αυτό που πρέπει να κάνει αποτελεσματικά- άλλο μάθημα πέρα από εκείνο που μπορεί να αντλήσει από τη λογική και την εμπειρία.

Δε θα ήταν όμως άνθρωπος της λογικής, αν δεν αμφισβητούσε τη δημιουργία του κόσμου αυτού που, εκτός των άλλων, στη δική μας εποχή του σιδήρου και της φωτιάς τού φαντάζει πιο μακρινή από ποτέ. Δε θα ήταν άνθρωπος της λογικής, αν ήταν τόσο σίγουρος για τον εαυτό του, τόσο αλαζόνας και αναίσχυντος ώστε να προαναγγέλλει μεγαλόφωνα έναν κόσμο όπου, για να επαναλάβουμε τα λόγια του πιο απελπισμένου ποιητή της ιστορίας μας, «και δικαιοσύνη κι ευσπλαχνία άλλες ρίζες / θα ‘χουν λοιπόν κι όχι θαυμάσια παραμύθια» (*)…

(*)του Τζάκομο Λεοπάρντι, «La ginestra – Το σπαρτό»

[Νομπέρτο Μπόμπιο, από το Εγκώμιο της Πραότητας, μτφρ Ηλιοφώτιστη Παπαστεφάνου, εκδόσεις Πατάκη 2007]

–15.

Ο Javier Bardem στο ρόλο του Reinaldo Arenas, στη ταινία Before the Night Falls

Στον Κουβανό ποιητή Ρεϊνάλντο Αρένας
Του συγγραφέα ©Αντώνη Νικολή

Οι μαρτυρίες
Αν ξέραμε τι σημαίνουν ανθρώπινα δικαιώματα, τι διάκριση εξουσιών, τι συνταγματικό πολίτευμα, δε θα χρειαζόμαστε τις μαρτυρίες από τα κολαστήρια της μιας ή της άλλης ιδεοληψίας. Βέβαια, οι Έλληνες, ας μη μας διαφεύγει και αυτό, περισσότερο από ιδεοληπτικοί είμαστε πονηροί. Προτιμούμε να υπάρχει ένα κάποιο αντίπαλο δέος στην πραγματικότητά μας, οι ποικίλοι κομμουνισμοί ας πούμε, προκειμένου να εκβιάζουμε το γκουβέρνο για αργομισθίες, για λογής παροχές, κυρίως για να μας χρησιμεύει ως όπλο στον υπέρ πάντων αγώνα μας, στο πώς θα διατηρήσουμε δηλαδή το παράσιτο τεράστιο κράτος κατά το δυνατόν αλώβητο. Τάχα αγνοούμε ότι ο Ραούλ Κάστρο, ακριβώς ελλείψει συντάγματος, ελευθεριών, δικαιωμάτων, απέλυσε μισό εκατομμύριο δημόσιους υπαλλήλους με αποζημίωση το… σοσιαλιστικό μισθό ενός μήνα μόνο, ήτοι περί τα δεκαπέντε δολάρια (με τις τιμές των αγαθών, όταν υπάρχουν, περίπου ίδιες με απέναντι στο Μαϊάμι), και δεν άνοιξε ρουθούνι, δεν ακούστηκε κιχ –επιτρέψτε μου τις δύο στερεότυπες φράσεις.

Έκαμα το ξενύχτι μου στον μακάρι αλήστου μνήμης δικτάτορα Φιντέλ Κάστρο ξαναδιαβάζοντας τη συνταρακτική αυτοβιογραφία του Κουβανού ποιητή Ρεϊνάλντο Αρένας «Πριν πέσει η νύχτα». Στις τετρακόσιες τόσες σελίδες προσπέρασα πολύ λίγα στιγμιότυπα δίχως την πνιγηρή ασφυξία που προκαλούν οι συνθήκες ακραίας έλλειψης σεβασμού προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Σταχυολόγησα τέσσερα ενδεικτικά αποσπάσματα, όμως ειλικρινά όχι τα σκληρότερα.

(Σελ. 191-192) Κοιμηθήκαμε στο πάρκο και τη νύχτα, φυσικά, μας συνέλαβε η αστυνομία. Εγώ φοβόμουν για το χειρόγραφο, αλλά αυτό επιβίωσε, ευτυχώς. Ήταν πολύ δύσκολο να βγάλεις αντίγραφα στην Κούβα, όπου δεν υπήρχαν φωτοτυπικά. Τώρα πλέον δε μου είχαν απομείνει φίλοι έμπιστοι για να μου το φυλάξουν, γιατί κι αυτοί που υπήρχαν ζούσαν σε μια κατάσταση τέτοιας αβεβαιότητας και ανασφάλειας που δεν μπορούσαν να το κρατήσουν, τους ήταν δυσβάσταχτο βάρος.

Πήρα όλα εκείνα τα χαρτιά και τα τύλιξα σε μαύρο νάιλον, το οποίο έκλεβα, όταν πήγαινα να φυτέψω δενδρύλλια καφέ στα περίχωρα της Αβάνας, σε αυτό που τότε ονομάστηκε η Περιμετρική της Αβάνας∙ μια από τις παραληρηματικές ιδέες του Κάστρο, που συνίστατο στο να φυτέψει σε όλα τα περίχωρα της Αβάνας καφέ, μετατρέποντας την πρωτεύουσα σε ένα είδος φυτείας καφέ. Κανένα από αυτά τα δέντρα δεν έδωσε μήτε έναν κόκκο καφέ και χάθηκαν εκατομμύρια πέσος, εκτός από τον κόπο χιλιάδων εργατών, που θυσίασαν τα Σαββατοκύριακά τους για να πάνε να ανοίξουν τους λάκκους και να φυτέψουν τα δέντρα. Η μόνη χρησιμότητα που είχε για μένα η Περιμετρική της Αβάνας ήταν το να πάρω στην κατοχή μου ορισμένες πλαστικές σακούλες, που με εξυπηρέτησαν για να τυλίξω το χειρόγραφό μου και να το κρύψω κάτω από τη στέγη της Ορφελίνα Φουέντες, όπου εγώ τότε έμενα. Κάποια μέρα (σκεφτόμουν), όταν θα παρουσιαζόταν η ευκαιρία, θα έβγαζα τα χειρόγραφα εκτός Κούβας. Σήκωσα τα κεραμίδια της σκεπής και έκρυψα εκεί το μυθιστόρημά μου. 

(Σελ. 223-224) Την πιο σκληρή πράξη της η θεία μου δεν τη διέπραξε εναντίον μου, αλλά εις βάρος μιας ηλικιωμένης γειτόνισσάς της. Εκείνη η κυρία είχε όλα της τα παιδιά στο εξωτερικό κι είχε μείνει μόνη στο σπίτι με την καθυστερημένη κόρη της. Η θεία μου, που ήταν πρόεδρος της Επιτροπής Άμυνας, και όπως μου είπε η ίδια, υψηλός πληροφοριοδότης της κουβανικής Ασφάλειας, υποσχέθηκε σε κείνη την κυρία ότι θα έλυνε το θέμα της αναχώρησής της από τη χώρα, αρκεί εκείνη να της έδινε τα έπιπλά της. Το σπίτι της γυναίκας άδειασε εντελώς. Εκείνη ήταν η μητέρα του Αλφόνσο Αρτίμε, ο οποίος υπήρξε διάσημος πολιτικός κρατούμενος. Η κυβέρνηση πίστευε πως ο Αρτίμε θα γύριζε κάποτε, από τη θάλασσα, για να δει τη μάνα του κρυφά και ήθελε να τον συλλάβει∙ γι’ αυτό το λόγο ποτέ δε θα άφηναν εκείνη τη δύστυχη γυναίκα να αναχωρήσει. Και η θεία μου, ενώ υποσχόταν σε κείνη τη γριούλα πως θα τη βοηθούσε να φύγει, έκανε τρομερές αναφορές γι’ αυτήν στην Κρατική Ασφάλεια, για να μην την αφήσουν ποτέ να φύγει. Η κυρία πέθανε στην Κούβα, σ’ ένα εντελώς άδειο σπίτι∙ όλα της τα έπιπλα είχαν μεταφερθεί στην έπαυλη της θείας μου.

Εγώ δεν είχα να φοβάμαι μόνο την αστυνομία, αλλά και την επιτήρηση της θείας μου, που αποδεικνυόταν για μένα πολύ πιο επικίνδυνη. Με αυτό τον τρόπο, στη διάρκεια των τελευταίων χρόνων που έμεινα σ’ εκείνο το σπίτι, οτιδήποτε έγραφα κατά τη διάρκεια της μέρας έπρεπε να τρέξω την ίδια κιόλας στιγμή να το κρύψω στη στέγη.

(Σελ. 270-272) Η ζέστη και η μπόχα ήταν αφόρητες. Το να πας στο αποχωρητήριο ήταν μια Οδύσσεια∙ εκείνο το αποχωρητήριο δεν ήταν παρά μία οπή όπου αποπατούσαν οι πάντες∙ ήταν αδύνατον να φτάσεις εκεί χωρίς να γεμίσουν τα πόδια σου και οι αστράγαλοι σκατά, κι έπειτα δεν υπήρχε νερό για να πλυθείς. Δύστυχο κορμί∙ η ψυχή δεν μπορούσε να κάνει το παραμικρό υπό αυτές τις περιστάσεις.

Εξάλλου, εκείνη η φυλακή ήταν το απόγειο του θορύβου∙ θαρρείς κι όλοι οι θόρυβοι που με καταδίωκαν σ’ όλη μου τη ζωή συγκεντρώθηκαν σε κείνο μόνο το μέρος, και εγώ ήμουν υποχρεωμένος να τους ακούω εξαιτίας ακριβώς της κατάστασής μου ως κρατουμένου: επειδή δεν μπορούσα να δραπετεύσω.

Μπήκα στο Μόρο περιβεβλημένος τις πιο σκοτεινές φήμες και, αν μη τι άλλο, αυτό ήταν που μου επέτρεψε και να παραμείνω ζωντανός, εν μέσω όλων αυτών των δολοφόνων που υπήρχαν εκεί. Με σκοπό να με συλλάβουν, οι κουβανικές αρχές εξαπέλυσαν ολόκληρη εκστρατεία εναντίον μου, στην οποία όμως δεν εμφανιζόμουν ως πολιτικός κρατούμενος ή συγγραφέας, αλλά ως ένας κοινός εγκληματίας που βίασε διάφορες γυναίκες και σκότωσε μια γριούλα. Έτσι, η φωτογραφία μου βρισκόταν σε όλα τα αστυνομικά τμήματα και στα διάφορα κτίρια, με όλε ς αυτές τις κατηγορίες. Οπότε, όταν μπήκα στο Μόρο, πολλοί κρατούμενοι με αναγνώρισαν ως βιαστή, δολοφόνο και πράκτορα της CIA∙ όλο αυτό με περιέβαλε με ένα φωτοστέφανο και με κάποιο σεβασμό, ανάμεσα στους ίδιους τους φονιάδες.

Με αυτό τον τρόπο, μόνο το πρώτο βράδυ κοιμήθηκα στο πάτωμα, σε κείνον το θάλαμο νούμερο επτά, όπου με κρατούσαν, και που δεν ήταν βεβαίως για ομοφυλόφιλους, αλλά για κρατούμενους οι οποίοι είχαν διαπράξει διάφορα αδικήματα. Οι ομοφυλόφιλοι καταλάμβαναν τις δύο χειρότερες πτέρυγες στο Μόρο∙ ήταν κάτι πτέρυγες ημιυπόγειες, στο ισόγειο, που γέμιζαν νερό όταν ανέβαινε η παλίρροια∙ ήταν ένα μέρος ασφυκτικό, χωρίς ούτε ένα αποχωρητήριο. Τους ομοφυλόφιλους δεν τους μεταχειρίζονταν ως ανθρώπινα πλάσματα αλλά ως κτήνη. Ήταν οι τελευταίοι που έβγαιναν για φαγητό και γι’ αυτό τους βλέπαμε να περνούν∙ για οποιοδήποτε ασήμαντο πράγμα έκαναν, τους χτυπούσαν σκληρά. Οι πολιτοφύλακες που τους επιτηρούσαν και οι οποίοι τους εξανάγκαζαν να τους αποκαλούν «συντρόφους» ήταν τιμωρημένοι φαντάροι, που με κάποιο τρόπο έπρεπε να ξεσπάσουν την οργή τους και το έκαναν πάνω στους ομοφυλόφιλους. Φυσικά, κανείς εκεί δεν τους αποκαλούσε ομοφυλόφιλους, αλλά πουσταράδες ή, στην καλύτερη περίπτωση, αδερφές. Εκείνος ο θάλαμος με τις αδερφές ήταν, πραγματικά, ο τελευταίος κύκλος της κόλασης.

(Σελ. 311-312) Θυμάμαι ένα νεαρό νέγρο, που φώναζε στο προαύλιο της φυλακής επί μία βδομάδα: «Κάτω ο Φιδέλ Κάστρο, Φιδέλ Κάστρο δολοφόνε, πουτανόσπερμα, προδότη». Έρχονταν οι φύλακες και τον πλάκωναν στις κλοτσιές και στα χαστούκια. Τον είχαν δεμένο, αλλά εξακολουθούσε να ωρύεται κατά του Φιδέλ Κάστρο, ένα ολόκληρο κατεβατό από απίστευτες βρισιές και χυδαιότητες, με αυτό το τυπικό μίσος των Κουβανών, που αρχίζουν σούρνοντας τα εξ αμάξης για τη μάνα σου και σταματάνε αποκαλώντας πούστη όποιον τα βάλει μαζί τους. Ποτέ δεν ξαναείδα κάποιον τόσο πολύ έξαλλο εναντίον του δικτάτορα. Οι στρατιώτες δεν ήξεραν τι άλλο να κάνουν από το να τον χτυπάνε.

Μια βδομάδα έκανε η Ασφάλεια του Κράτους να αποφασίσει τι θα έκανε με κείνον τον νέγρο μέχρι που τον έδεσαν σε ένα φορείο, του έβαλαν και μια ένεση, είπαν πως είναι τρελός και τον πήγαν σε ένα τρελοκομείο. Ναι, η τόλμη είναι μια τρέλα, γεμάτη όμως μεγαλείο.

(Ρεϊνάλντο Αρένας «Πριν πέσει η νύχτα», αυτοβιογραφία, μετάφραση Αγγελική Βασιλάκου, εκδόσεις Σύγχρονοι Ορίζοντες, σελ. 452, Αθήνα 2001)

Διαβάστε όλα: [τα όνειρα καπνός]

Κλείνοντας εισιτήρια Aegean από εδώ, ενισχύετε τις Στάχτες

George Soros: Brexit and the Future of Europe

© Ian Gavan/Getty Images

NEW YORK – Britain, I believe, had the best of all possible deals with the European Union, being a member of the common market without belonging to the euro and having secured a number of other opt-outs from EU rules. And yet that was not enough to stop the United Kingdom’s electorate from voting to leave. Why?
The answer could be seen in opinion polls in the months leading up to the “Brexit” referendum. The European migration crisis and the Brexit debate fed on each other. The “Leave” campaign exploited the deteriorating refugee situation – symbolized by frightening images of thousands of asylum-seekers concentrating in Calais, desperate to enter Britain by any means necessary – to stoke fear of “uncontrolled” immigration from other EU member states. And the European authorities delayed important decisions on refugee policy in order to avoid a negative effect on the British referendum vote, thereby perpetuating scenes of chaos like the one in Calais.
German Chancellor Angela Merkel’s decision to open her country’s doors wide to refugees was an inspiring gesture, but it was not properly thought out, because it ignored the pull factor. A sudden influx of asylum-seekers disrupted people in their everyday lives across the EU.
The lack of adequate controls, moreover, created panic, affecting everyone: the local population, the authorities in charge of public safety, and the refugees themselves. It has also paved the way for the rapid rise of xenophobic anti-European parties – such as the UK Independence Party, which spearheaded the Leave campaign – as national governments and European institutions seem incapable of handling the crisis.
Now the catastrophic scenario that many feared has materialized, making the disintegration of the EU practically irreversible. Britain eventually may or may not be relatively better off than other countries by leaving the EU, but its economy and people stand to suffer significantly in the short to medium term. The pound plunged to its lowest level in more than three decades immediately after the vote, and financial markets worldwide are likely to remain in turmoil as the long, complicated process of political and economic divorce from the EU is negotiated. The consequences for the real economy will be comparable only to the financial crisis of 2007-2008.
That process is sure to be fraught with further uncertainty and political risk, because what is at stake was never only some real or imaginary advantage for Britain, but the very survival of the European project. Brexit will open the floodgates for other anti-European forces within the Union. Indeed, no sooner was the referendum’s outcome announced than France’s National Front issued a call for “Frexit,” while Dutch populist Geert Wilders promoted “Nexit.”
Moreover, the UK itself may not survive. Scotland, which voted overwhelmingly to remain in the EU, can be expected to make another attempt to gain its independence, and some officials in Northern Ireland, where voters also backed Remain, have already called for unification with the Republic of Ireland.
The EU’s response to Brexit could well prove to be another pitfall. European leaders, eager to deter other member states from following suit, may be in no mood to offer the UK terms – particularly concerning access to Europe’s single market – that would soften the pain of leaving. With the EU accounting for half of British trade turnover, the impact on exporters could be devastating (despite a more competitive exchange rate). And, with financial institutions relocating their operations and staff to eurozone hubs in the coming years, the City of London (and London’s housing market) will not be spared the pain.
But the implications for Europe could be far worse. Tensions among member states have reached a breaking point, not only over refugees, but also as a result of exceptional strains between creditor and debtor countries within the eurozone. At the same time, weakened leaders in France and Germany are now squarely focused on domestic problems. In Italy, a 10% fall in the stock market following the Brexit vote clearly signals the country’s vulnerability to a full-blown banking crisis – which could well bring the populist Five Star Movement, which has just won the mayoralty in Rome, to power as early as next year.
None of this bodes well for a serious program of eurozone reform, which would have to include a genuine banking union, a limited fiscal union, and much stronger mechanisms of democratic accountability. And time is not on Europe’s side, as external pressures from the likes of Turkey and Russia – both of which are exploiting the discord to their advantage – compound Europe’s internal political strife.

That is where we are today. All of Europe, including Britain, would suffer from the loss of the common market and the loss of common values that the EU was designed to protect. Yet the EU truly has broken down and ceased to satisfy its citizens’ needs and aspirations. It is heading for a disorderly disintegration that will leave Europe worse off than where it would have been had the EU not been brought into existence.

But we must not give up. Admittedly, the EU is a flawed construction. After Brexit, all of us who believe in the values and principles that the EU was designed to uphold must band together to save it by thoroughly reconstructing it. I am convinced that as the consequences of Brexit unfold in the weeks and months ahead, more and more people will join us. 

©project-syndicate.org

P.S.: The underlining in the last paragraph is mine